ΕΜΣΤ: Ένα μουσείο «κατειλημμένο» από γυναίκες εικαστικούς

Με επτά καινούργιες ατομικές εκθέσεις ελληνίδων και διεθνών καλλιτέχνιδων εγκαινιάζεται το τέταρτο μέρος του εκθεσιακού κύκλου «Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο;», που από το τέλος της προηγούμενης χρονιάς φιλοξενείται στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης και θα ολοκληρωθεί με μια μεγάλη διοργάνωση με περφόρμανς στα τέλη του φετινού Δεκεμβρίου.

Παρουσιάζοντας συνοπτικά τις νέες εκθέσεις του ΕΜΣΤ, η διευθύντριά του, Κατερίνα Γρέγου, αναφέρθηκε αρχικά στην ιρανικής καταγωγής Tala Madani, εικαστική καλλιτέχνιδα με έδρα το Λος Άντζελες, και την έκθεσή της με τον τίτλο «Shitty Disco», που φιλοξενείται στην αίθουσα του ισογείου. Όπως τόνισε η επιμελήτρια της έκθεσης, Ιόλη Τζανετάκη, παρουσία της ίδιας της καλλιτέχνιδας, η δουλειά της, 40 ζωγραφικά έργα και animation, παρουσιάζεται για πρώτη φορά μετά από δέκα και πλέον χρόνια σε ευρωπαϊκό μουσείο. Πρόκειται για «αινιγματικά σενάρια, που παρουσιάζουν αντρικές φιγούρες σε ευάλωτες, βίαιες και κωμικές καταστάσεις, με έμπνευση από το σινεμά και τα κινούμενα σχέδια».

Στη συνέχεια, η Κατερίνα Γρέγου αναφέρθηκε στην Εύα Στεφανή και το έργο της «Το φωτεινό σπήλαιο», που αποτελεί μια διαφοροποίηση σε σχέση με το μέχρι σήμερα έργο της, καθώς αφορά μια εγκατάσταση, που αποτελείται από βίντεο και άλλες εικόνες, όπως ακτινογραφίες και άλλα ιατρικά έγγραφα, το οποίο υπήρξε παραγγελία του Μουσείου προς την καλλιτέχνιδα. Όπως τόνισε ο επιμελητής Σταμάτης Σχιζάκης, το έργο, εστιάζοντας στη σχέση του σώματος και του νόμου, και πώς αυτός εγγράφεται στο σώμα, παραπέμπει μάλλον στη «Σωφρονιστική αποικία» του Κάφκα, ενώ η ίδια η Εύα Στεφανή το χαρακτήρισε ένα Πανοπτικόν, που αφορά τη φευγαλέα μας υπόσταση…

Η επόμενη έκθεση, της βρετανίδας γλύπτριας Phyllida Barlow, με τίτλο «RIG: untitled; blocks», που επιμελήθηκε η Τίνα Πανδή, αποτελείται από μια μνημειακή κεντρική εγκατάσταση, ένα πυκνό δάσος από φαινομενικά τσιμεντένιους όγκους, φτιαγμένο από ευτελή υλικά. Το έργο της Barlow, που η Κατερίνα Γρέγου χαρακτήρισε ως μία από τις σημαντικότερες γλύπτριες στον κόσμο, το οποίο ανήκει στη Συλλογή Δασκαλόπουλου, τοποθετήθηκε στη μεγαλύτερη σε κλίμακα αίθουσα του ΕΜΣΤ, αντικαθιστώντας το έργο του Γιάννη Κουνέλλη που ήταν τοποθετημένο εκεί, το οποίο η διευθύντρια του ΕΜΣΤ χαρακτήρισε «πολύ ανδρικό», χαρακτηρισμός που προκάλεσε απορίες. Διευκρινίζοντας ότι θεωρεί τη μνημειακότητα και τη στιβαρότητα του έργου κατεξοχήν ανδρικά χαρακτηριστικά, διαβεβαίωσε ότι το έργο θα στηθεί αλλού, χωρίς να γίνει πιο συγκεκριμένη. Πάντως, το Μουσείο δεν διαθέτει άλλη αίθουσα ανάλογων διαστάσεων.

Με ένα θέμα εξαιρετικά επίκαιρο ασχολείται η Susan Meiselas, φωτογράφος και πρόεδρος του Ιδρύματος Magnum: την ενδοοικογενειακή βία, τη βία κατά των γυναικών. Στην έκθεση «A Room of Their Own» («Ένα δικό τους δωμάτιο») παρουσιάζει δύο σειρές φωτογραφιών, αλλά και κολλάζ, βίντεο κ.λπ. Η πιο πρόσφατη (2015-17), που δίνει και τον τίτλο της στην έκθεση, αφορά τη δουλειά της με θύματα που φιλοξενούνται σε ξενώνες κακοποιημένων γυναικών, όπου η καλλιτέχνιδα φωτογραφίζει τα δωμάτιά τους. Η παλαιότερη, με τίτλο «Archives of Abuse» (1991-92) αποτελείται από μια σειρά από κολλάζ βασισμένα σε αστυνομικές εκθέσεις και εγκληματολογικές φωτογραφίες, τα οποία αναρτήθηκαν σε δημόσιους χώρους του Σαν Φρανσίσκο για να ευαισθητοποιήσουν σχετικά το κοινό.

Ακόμη, παρουσιάζεται η έκθεση της γαλλίδας εικαστικού Bertille Bak, σε επιμέλεια Άννας Μυκονιάτη, στο πλαίσιο του προγράμματος «Spotlight», που επιδιώκει να εστιάσει σε καλλιτέχνιδες και καλλιτέχνες της συλλογής, εμβαθύνοντας στο έργο τους. Εδώ παρουσιάζεται μια εγκατάσταση «Χωρίς τίτλο» (2009), αποτελούμενη από τις πόρτες κατεδαφισμένων σπιτιών του Barlin, μιας κωμόπολης σε περιοχή ανθρακωρυχείων στη Βόρεια Γαλλία, τόπου καταγωγής της καλλιτέχνιδας, μια επιλογή σχεδίων που αποτελούν αποτύπωση των προσόψεων όλων των κατοικιών ανθρακωρύχων στο Nord-Pas-de-Calais, πριν την κατεδάφισή τους, με τίτλο «Series 1-23» (2007-23), καθώς και η βιντεο-εγκατάσταση «Mineur Mineur» (2022), είναι μια εξερεύνηση της παιδικής ηλικίας μέσα από τη σκληρή πραγματικότητα των βιομηχανιών εξόρυξης ανά τον κόσμο.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον, και λόγω επικαιρότητας, παρουσιάζει η δουλειά της γαλλο-μαροκινής Bouchra Khalili, «Φανοί και τυπογράφοι», τρία έργα που αποτελούν μια ενιαία αφήγηση, η οποία εστιάζει στο έργο της ελβετίδας φεμινίστριας και πρωτοπόρου της τέχνης του βίντεο Carole Roussopoulos (1945-2009). Έχοντας ως αφετηρία το χαμένο πλέον βίντεο της Roussopoulos «Ο Νέρων του Αμμάν» που αναφέρεται στη σφαγή των παλαιστινίων προσφύγων από τις ιορδανικές δυνάμεις τον Σεπτέμβριο του 1970, αλλά και μια σειρά αντιαποικιακών και απελευθερωτικών αγώνων, ιδιαίτερα των αφροαμερικανών, κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970. Συνδετικό κρίκο αποτελεί ο συγγραφέας Ζαν Ζενέ, ο «ριζοσπάστης σύμμαχος», που είχε στρατευτεί στην υπόθεση της απελευθέρωσης του ηγέτη των Μαύρων Πανθήρων στις ΗΠΑ, Bobby Seale. Την έκθεση επιμελήθηκε η Δάφνη Βιτάλη.

Τέλος, το τέταρτο μέρος του εκθεσιακού κύκλου του ΕΜΣΤ ολοκληρώνεται με μια «έκπληξη», όπως την χαρακτήρισε η διευθύντριά του, την παρουσίαση για πρώτη φορά στο κοινό 25 από ένα σύνολο 90 σχεδίων της μοντερνίστριας εικαστικού Ελένης Πίταρη-Παγκάλου (1905-1995), μαθήτριας του Παρθένη και με παρουσία στον διεθνή χώρο μεταπολεμικά. Τα σχέδια αυτά, που η Κατερίνα Γρέγου χαρακτήρισε «μυστικά», καθώς δύσκολα θα γίνονταν αποδεκτά από τον κυρίαρχο μοντερνισμό της εποχής της, διακρίνονται για τη σουρεαλιστική και συνάμα μυστικιστική τους διάθεση.

Οι επτά εκθέσεις, με τις οποίες ολοκληρώνεται ο κύκλος «Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο;» θα παραμείνουν ανοιχτές στο κοινό έως τις αρχές Νοεμβρίου 2024, ενώ συνεχίζονται μέχρι το φθινόπωρο και οι υπόλοιπες εκθέσεις του κύκλου, με αποτέλεσμα, αυτό το καλοκαίρι, το ΕΜΣΤ να είναι πλέον κατειλημμένο αποκλειστικά από γυναίκες δημιουργούς…