Μίλτος Σκούρας – «Στο ενδιάμεσο του ορατού»: Τέσσερις δεκαετίες ζωγραφικής στην Πινακοθήκη Δήμου Αθηναίων

Η αναδρομική έκθεση του Μίλτου Σκούρα με τίτλο «Στο ενδιάμεσο του ορατού. Ζωγραφική 1983 – 2026» παρουσιάζεται στην Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων, με την υποστήριξη του Οργανισμού Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας Δήμου Αθηναίων. Η έκθεση, σε επιμέλεια του ιστορικού της τέχνης Γιάννη Μπόλη περιλαμβάνει 165 έργα, που καλύπτουν περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες ζωγραφικής. Ανάμεσά τους παρουσιάζονται και έργα που εκτίθενται για πρώτη φορά στο κοινό, αναδεικνύοντας διαφορετικούς σταθμούς και όψεις της εικαστικής διαδρομής του καλλιτέχνη.

Ενότητα ΒORDER LINE Χωρίς τίτλο, 2018, τρίπτυχο

Τι συμβαίνει στις εικόνες του Μίλτου Σκούρα και γιατί αυτό που βλέπουμε δεν παραμένει ποτέ απολύτως σταθερό;

Με αφετηρία αυτά τα ερωτήματα, η έκθεση παρακολουθεί τη διαρκή αναζήτηση του καλλιτέχνη γύρω από την εικόνα, την ανθρώπινη παρουσία και τις πολλαπλές εκδοχές της πραγματικότητας.

Η καλλιτεχνική πορεία του Μίλτου Σκούρα διαμορφώνεται μέσα σε ένα διεθνές περιβάλλον, όπου η ζωγραφική συναντά τη φωτογραφική εικόνα, τη μόδα, το design, τη διαφήμιση και τη μαζική κουλτούρα. Η αποφοίτησή του από τη Σχολή Αρχιτεκτονικής στο Μιλάνο το 1979, οι σπουδές του στη σημειολογία και την επικοινωνία στη Sorbonne Nouvelle-Paris 3, η εμπειρία της Νέας Υόρκης και η ενασχόλησή του με τα graphic novels και τα περιοδικά συγκροτούν μια σύνθετη οπτική παιδεία. Όπως επισημαίνει η Μαρία Τσαντσάνογλου, η διαδρομή του «προέρχεται από μια διεθνή, κοσμοπολίτικη εμπειρία της εικόνας και επιστρέφει στην Ελλάδα χωρίς να αποκοπεί από αυτήν».

Το 1983 δημοσιεύει την πρώτη του δουλειά στο γαλλικό Métal Hurlant, ενώ ακολουθούν δημοσιεύσεις στο αμερικανικό Heavy Metal και στο ιταλικό Alter. Για περισσότερο από μία δεκαετία, στο Μιλάνο, το Παρίσι και τη Νέα Υόρκη, εργάζεται πάνω στη σχέση εικόνας και κειμένου, παράλληλα με τη δραστηριότητά του στη γραφιστική, τη διαφήμιση και τη μόδα.

Ενότητα GRAPHIC NOVELS – Ο Τελευταίος Κοραλλιογενής Ύφαλος, 1984, αερογράφος με ακρυλικά χρώματα σε χαρτί

Στον πυρήνα της έκθεσης, μια αίθουσα λειτουργεί ως εργαστήριο του βλέμματος: οι πρώιμες δημιουργίες του Σκούρα, τα graphic novels, η μόδα, τα περιοδικά και η ενότητα Mossaikon αποκαλύπτουν τη διαδρομή από την εφαρμοσμένη εικόνα προς μια ζωγραφική ανοιχτή στην αφήγηση. Όπως παρατηρεί η Μαρία Τσαντσάνογλου, «στα έργα του, η εξαιρετική τεχνική ακρίβεια δεν επιδιώκει απλώς την ψευδαίσθηση της πραγματικότητας. Αντίθετα, συχνά την υπονομεύει».

Στη ζωγραφική του, όπως επισημαίνει ο επιμελητής της έκθεσης Γιάννης Μπόλης: «Οι συνθέσεις του δίνουν την εντύπωση ότι είναι παγωμένες στον χρόνο, ότι ισορροπούν στο μεταίχμιο μιας αφήγησης, μιας ιστορίας που αγνοούμε το τι έχει προηγηθεί και το τι πρόκειται να ακολουθήσει – εικόνες ενός ενδιαμέσου κόσμου στα όρια της πραγματικότητας, του ονείρου και της φαντασίας, της αλήθειας και του ψέματος.»

Στα Black & White Stories, η φωτορεαλιστική ακρίβεια υποχωρεί όσο ο θεατής πλησιάζει και αποκαλύπτονται ο καμβάς, το χρώμα και τα ίχνη της ζωγραφικής διαδικασίας. Τα «ζωγραφικά μονοπλάνα», όπως τα χαρακτηρίζει ο ίδιος ο καλλιτέχνης, συνδυάζουν εικόνα και κείμενο χωρίς το ένα να εξηγεί το άλλο, διατηρώντας την αφήγηση ανοιχτή.

Στα Border Line, η μεγάλη ασπρόμαυρη εικόνα και οι μικρότερες έγχρωμες συνθέσεις δημιουργούν ένα πεδίο ανάμεσα στο πραγματικό και το φαντασιακό. Η γραμμή του ορίζοντα δεν χωρίζει μόνο τη θάλασσα από τον ουρανό· γίνεται συγχρόνως το όριο ανάμεσα σε διαφορετικές δυνατότητες ανάγνωσης.

Στην ενότητα Τοπίο, η μικρή και η μεγάλη εικόνα, τα μεγάλα έγχρωμα τοπία συνομιλούν με μικρότερες ασπρόμαυρες συνθέσεις. Η μικρή εικόνα συμπληρώνει και ανανοηματοδοτεί τη μεγάλη: ένα αντικείμενο ή ένα υλικό κατάλοιπο μετατοπίζει την αρχική ανάγνωση, αποκαλύπτοντας την ανθρώπινη παρουσία μέσα από την απουσία της.

Στο Attimo Fuggente, αντίθετα, η θόλωση της ανθρώπινης μορφής μεταφέρει στη ζωγραφική την αίσθηση μιας παρουσίας που διαφεύγει και μιας στιγμής που παραμένει σε μετάβαση.

Ενότητα ATTIMO FUGGENTE – Χωρίς τίτλο, 2014, λάδι σε μουσαμά

Ξεχωριστή θέση κατέχει η ενότητα Supermarket Workers. Τα 48 ασπρόμαυρα πορτρέτα οργανώνονται σε επάλληλες σειρές, συγκροτώντας ένα ενιαίο πλέγμα εικόνων. Η επανάληψη υποβάλλει αρχικά την αίσθηση της ομοιογένειας, όμως καθώς το βλέμμα μετακινείται από πρόσωπο σε πρόσωπο επανέρχεται η ατομικότητα κάθε εργαζομένου. Στο Before 8 a.m., η ζωγραφική στρέφεται στις συνήθως αθέατες στιγμές που προηγούνται του ανοίγματος ενός σουπερμάρκετ.

Όπως σημειώνει η Κατερίνα Κοσκινά: «Μέσα από τη φωτογραφική αίσθηση της εικόνας, τη ζωγραφική της υλικότητα και την αρχειακή της διάσταση, τους παρουσιάζει σε μια άλλη συνθήκη ορατότητας, τους αναγάγει σε “ήρωες” της καθημερινότητας, υπενθυμίζοντάς μας ότι η καλλιτεχνική δημιουργία μπορεί να μετουσιώσει το καθημερινό και το φαινομενικά ανώνυμο, σε έργο τέχνης». 

Στην ενότητα Family, τρεις προσωπογραφίες συγκροτούν ένα σύνολο στο οποίο οι μεταξύ τους σχέσεις μεταβάλλονται ανάλογα με τη διάταξή τους. Το νόημα δεν βρίσκεται πλέον αποκλειστικά σε κάθε εικόνα αλλά παράγεται και στον χώρο ανάμεσά τους.

Από τις πρώτες εικονογραφημένες αφηγήσεις έως τις πρόσφατες ζωγραφικές συνθέσεις, ο Μίλτος Σκούρας επανέρχεται στη σχέση ανάμεσα στην εικόνα και την πραγματικότητα, στην παρουσία και την απουσία, σε όσα αναγνωρίζουμε αμέσως και σε εκείνα που αποκαλύπτονται μόνο όταν κοιτάξουμε ξανά. Όπως σημειώνει ο Γιάννης Μπόλης, ο καλλιτέχνης επιζητεί «να αποδώσει περισσότερο εκείνο που απουσιάζει σε σχέση με εκείνο που εικονογραφείται».

Το «ενδιάμεσο του ορατού» βρίσκεται ακριβώς εκεί: στην απόσταση ανάμεσα στην πρώτη αναγνώριση και σε ό,τι γίνεται ορατό όταν επιμένουμε να κοιτάζουμε.

Η έκθεση συνοδεύεται από πλήρως εικονογραφημένο δίγλωσσο κατάλογο (ελληνικά-αγγλικά), που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις νήσος και περιλαμβάνει κείμενα των Γιάννη Μπόλη, Μαρίας Τσαντσάνογλου, Κατερίνας Κοσκινά, Τάσου Σακελλαρόπουλου και Ευγενίας Ίσκου.

Η παρουσίαση του καταλόγου, με την παρουσία των συγγραφέων, θα πραγματοποιηθεί την Τετάρτη 4 Νοεμβρίου 2026 στις 19:00, στην Πινακοθήκη Δήμου Αθηναίων και θα πλαισιωθεί από συζήτηση γύρω από το έργο και την εικαστική διαδρομή του Μίλτου Σκούρα.

Ενότητα ΤΟΠΙΑ – Χωρίς τίτλο, 2022, λάδι σε μουσαμά
.jpg

Οι ξεναγήσεις με τον καλλιτέχνη θα πραγματοποιηθούν τo Σάββατο 24 και 31 Οκτωβρίου και 7 και 14 Νοεμβρίου 2026, στις 13:00. Στο πλαίσιο της έκθεσης θα οργανωθούν ξεναγήσεις για ειδικά κοινά, κατόπιν συνεννόησης.

Στο πρόγραμμα των παράλληλων δράσεων θα περιλαμβάνεται επίσης ειδική ξενάγηση από τον ιστορικό τέχνης Γιάννη Μπόλη, επιμελητή της έκθεσης. Η ημερομηνία θα ανακοινωθεί προσεχώς.

Το Σάββατο 21 Νοεμβρίου 2026 θα πραγματοποιηθεί το finissage της έκθεσης, παρουσία του καλλιτέχνη, ενώ η έκθεση θα παραμείνει ανοιχτή έως και την Κυριακή 22 Νοεμβρίου 2026.