Αφάλες: Η Δανάη Στράτου επιστρέφει στην Ελλάδα με μια νέα μεγάλη ατομική έκθεση στο Μέγαρο 

Το annexM του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών παρουσιάζει, έως τις 31 Ιανουαρίου 2027, τη νέα τοποειδική (site-specific) έκθεση της Δανάης Στράτου, «Αφάλες», σε επιμέλεια της ιστορικού τέχνης Άλιας Τσαγκάρη. Πρόκειται για το τελευταίο εκθεσιακό εγχείρημα που η Άννα Καφέτση είχε προτείνει και υποστηρίξει ως Διευθύντρια του Κέντρου Σύγχρονης Τέχνης του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών (annexM) και αφιερώνεται στη μνήμη της, αντί αποχαιρετισμού.

Σχεδιασμένη ειδικά για την Υπηρεσιακή Αυλή του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, η έκθεση εξετάζει τη σχέση ανθρώπου και φυσικού περιβάλλοντος μέσα από τον χρόνο, τη βαρύτητα, τη ροή του νερού και τον σεληνιακό κύκλο, μεταφέροντας στον εκθεσιακό χώρο δυνάμεις και διεργασίες που υπερβαίνουν την ανθρώπινη κλίμακα και διαμορφώνουν το φυσικό τοπίο. Παράλληλα, η έκθεση φέρνει στο προσκήνιο την καλλιτεχνική και προσωπική σχέση της Στράτου με το έργο της μητέρας της, της γλύπτριας και ποιήτριας Ελένης Πόταγα. Η μετάβαση από την κοσμική κλίμακα στην ύλη και από εκεί στον άνθρωπο γίνεται αισθητή μέσα από μια σειρά νέων έργων που δημιουργήθηκαν ειδικά για την έκθεση, καθώς και από την παρουσίαση, για πρώτη φορά μετά από 25 χρόνια, της εγκατάστασης «Breathe» [Αναπνεύστε] (2000), από τη μόνιμη συλλογή του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ).

Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, η Δανάη Στράτου διαγράφει μια συνεπή διεθνή πορεία που συνδέει τη γλυπτική με τη land art ως η μοναδική land art καλλιτέχνις στην Ελλάδα, τη δημόσια τέχνη και τα οπτικοακουστικά περιβάλλοντα. Γεννημένη το 1964 στην Αθήνα, η Στράτου σπουδάζει γλυπτική στο Central Saint Martins College of Art and Design στο Λονδίνο (1983–1988) και εργάζεται συστηματικά με φυσικά και βιομηχανικά υλικά, ψηφιακή και ηχητική τεχνολογία, βίντεο και φωτογραφία.

Η πρακτική της επικεντρώνεται στη σχέση ανθρώπου και περιβάλλοντος, στη μετακίνηση, στη ζωή στις σύγχρονες πόλεις και στις κοινωνικές και πολιτικές εντάσεις της εποχής. Στα έργα της συγκαταλέγονται τα Desert Breath (D.A.ST. Arteam, Ανατολική Σαχάρα, Αίγυπτος, 1997), Το Ποτάμι της Ζωής (ΕΜΣΤ, Αθήνα, 2004), Cut – 7 Διαχωριστικές γραμμές (Αθήνα, 2007), Πάνω στη Γη Κάτω από τα Σύννεφα (Παλαιό Ελαιουργείο, Ελευσίνα, 2017), Concentric (Nirox Sculpture Park, Krugersdorp, Νότια Αφρική, 2019), Water Traces – Making the Invisible Visible (The Farm Margaret River, Δυτική Αυστραλία, 2023) και Ενάρετη σπείρα (Βραβείο Τέχνης του Ιδρύματος Γ. & Α. Μαμιδάκη 2025, Άγιος Νικόλαος, Κρήτη). Έργα της έχουν παρουσιαστεί, μεταξύ άλλων, στην 48η Μπιενάλε της Βενετίας (1999), στην 1η Μπιενάλε της Βαλένθια (2001), στη La Verrière του Fondation d’entreprise Hermès στις Βρυξέλλες (2010), στο Adelaide Festival (2012), στην έκθεση Κρίσιμοι διάλογοι του ΕΜΣΤ και του M HKA (2016) και στην 7η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης του Πεκίνου (2017).

Τρία χρόνια μετά το τελευταίο της site-responsive land-art έργο στην Αυστραλία, η Στράτου επιστρέφει στην Ελλάδα με μια νέα μεγάλη ατομική έκθεση:

Στις «Αφάλες», η Στράτου επανέρχεται στη φυσική ύλη και στις δυνάμεις που μεταβάλλουν το τοπίο, οργανώνοντας τα επιμέρους έργα γύρω από την κίνηση του νερού και τον σεληνιακό κύκλο. Το ηχοτοπίο συνδυάζει ήχους νερού και θάλασσας με αποσπάσματα από το ποίημα της Ελένης Πόταγα, «Βότσαλο θαυμαστό», σε απαγγελία της εμβληματικής ηθοποιού Ρένης Πιττακή. Η απαγγελία του ποιήματος και ο ήχος των κυμάτων μας εισάγουν στο στοιχείο του νερού προοικονομώντας τη μετάβαση, που γίνεται ορατή από τη βαρυτική επίδραση της Σελήνης στην παλιρροϊκή κίνηση και, μέσω της μακράς δράσης της θάλασσας, στη μορφοποίηση του βότσαλου.

Τα έργα «Αφάλες I» και «Αφάλες II», δύο γλυπτικές μεταγραφές, σε ρητίνη και σε μέταλλο, του ίδιου φυσικού βότσαλου που συλλέχθηκε από την ομώνυμη παραλία της Ιθάκης, μεταφέρουν ένα εύρημα μικρής κλίμακας σε μνημειακές διαστάσεις. Και στις δύο εκδοχές, η τρισδιάστατη σάρωση και ψηφιακή αναπαράσταση του πρωτότυπου βότσαλου συνδυάζονται με παραδοσιακές τεχνικές χύτευσης και χειρωνακτικής γλυπτικής επεξεργασίας. Τα δύο αυτά γλυπτικά βότσαλα διατηρούν στη μορφή τους το ίχνος της επίδρασης του νερού και συνδέουν το φυσικό πρότυπο με τον τίτλο της έκθεσης και με τα ωοειδή γλυπτά της Πόταγα. Oι «Αφάλες» συνδέονται με τον αφαλό, ως ίχνος της αποκοπής του ομφάλιου λώρου και σημείο μετάβασης προς την αυθυπαρξία, ενώ η ωοειδής μορφή των γλυπτών ανακαλεί έργα της Ελένης Πόταγα, ανάμεσα στα οποία μεγάλωσε η Στράτου. Η «Μούσα» (2006) της Πόταγα, μόνιμα εγκατεστημένη στο Αίθριο του Μεγάρου, φέρνει το έργο της σε συνδιάλεξη με την έκθεση.

Σε χωρική εγγύτητα με τα δύο γλυπτά, η «Παλιρροϊκή Έλλειψη», ένας ελλειπτικός δίσκος διαμέτρου δεκαέξι μέτρων από ακατέργαστο αλάτι, αποδίδει χωρικά την τροχιά της Σελήνης γύρω από τη Γη. Στη φωτογλυπτική εγκατάσταση Σελήνη, η βαρυτική επίδραση της Σελήνης, καθοριστική για την παλιρροϊκή κίνηση, συνδέει την εγκατάσταση με τα βότσαλα, των οποίων η μορφή έχει σμιλευθεί από την κίνηση των υδάτων. Ένα γλυπτικό ομοίωμα της Σελήνης σε κλίμακα αιωρείται στον χώρο ακολουθώντας σε πραγματικό χρόνο τη διαδοχή των σεληνιακών φάσεων μέσω προγραμματισμένου φωτισμού. Η φωτογραφική εγκατάσταση «Σεληνιακές Φάσεις» προκύπτει από τη συστηματική καταγραφή της Σελήνης κατά την ανάδυσή της επί τρία χρόνια. Κάθε φωτογραφία αποδίδει μια συγκεκριμένη στιγμή της παρατήρησης, ενώ το σύνολο καταγράφει τη διαδοχή των σεληνιακών φάσεων μέσα στον χρόνο.

Στο «Breathe» [Αναπνεύστε] (2000) η κυκλικότητα λειτουργεί ως στοιχείο γείωσης παραπέμποντας στο ρυθμό του ανθρώπινου σώματος. Η εγκατάσταση αποτελείται από χώμα, φως, ήχο και έναν ειδικά σχεδιασμένο μηχανισμό που κάνει τη γήινη επιφάνεια να υψώνεται και να υποχωρεί ρυθμικά, αντίστοιχα με την παλίρροια αλλά και την αναπνοή.. Η ένταξη του Breathe στις Αφάλες συνδέει τη νέα έκθεση με σταθερούς άξονες της πρακτικής της Στράτου, όπως η χρήση φυσικών υλών, η μεταφορά διεργασιών του τοπίου στο εκθεσιακό περιβάλλον και η απόδοσή τους σε ανθρώπινη κλίμακα.

Όπως σημειώνει η επιμελήτρια Άλια Τσαγκάρη, «Καθώς η τέχνη γίνεται προέκταση της φύσης και η φύση προέκταση της τέχνης, η έκθεση ιχνηλατεί τη διαρκή ταλάντευση μεταξύ μακρόκοσμου και μικρόκοσμου, φυσικής διεργασίας και καλλιτεχνικής πράξης».

Το έργο «Breathe» της Δανάης Στράτου έχει παραχωρηθεί από το ΕΜΣΤ και τη μόνιμη συλλογή του, για τις ανάγκες της Έκθεσης Αφάλες.

Η έκθεση Αφάλες συνοδεύεται από δίγλωσσο κατάλογο με κείμενα της καλλιτέχνιδος Δανάης Στράτου και της επιμελήτριας Άλιας Τσαγκάρη.