Ανάμεσα στον ουρανό και στη γη: Το αθέατο ζωγραφικό σύμπαν της Βικτώριας Σκαρλάτου στην Πινακοθήκη Δήμου Αθηναίων

Η πρώτη ατομική και ταυτόχρονα πρώτη αναδρομική έκθεση του έργου της Βικτώριας Σκαρλάτου, υπό τον τίτλο «Ανάμεσα στον ουρανό και στη γη», παρουσιάζεται στην Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων, με την υποστήριξη του Οργανισμού Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας του Δήμου Αθηναίων (ΟΠΑΝΔΑ).

Έπειτα από περισσότερα από εξήντα χρόνια αδιάλειπτης δημιουργικής δραστηριότητας, το έργο της Βικτώριας Σκαρλάτου παρουσιάζεται για πρώτη φορά στο κοινό ως ένα ενιαίο καλλιτεχνικό σύμπαν.

Η έκθεση συγκεντρώνει 61 έργα από τη δεκαετία του 1960 έως σήμερα, παρακολουθώντας την εξέλιξη μιας ιδιοσυγκρασιακής εικαστικής γλώσσας που κινείται ανάμεσα στη βιωμένη εμπειρία, τη μνήμη, τον συμβολισμό και τη μεταφυσική αναζήτηση.

Εύα | Eve, 1971 Ακρυλικό σε Καμβά | Acrylic on Canvas 83 x 93 cm

Η Βικτώρια Σκαρλάτου εκπαιδεύτηκε και εργάστηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1960 στο Γραφείο Δοξιάδη. Η ζωγραφική της ξεκινά από το σχέδιο και αναπτύσσεται μέσα από επαναλαμβανόμενες μορφές, σύμβολα, λέξεις και έντονα χρώματα. Το έργο της αντλεί από τον οικείο κόσμο – το σώμα, την οικογένεια, τις ανθρώπινες σχέσεις και την πόλη– για να μετασχηματίσει σταδιακά το καθημερινό σε ένα σύστημα συμβόλων.

Στην πορεία έξι δεκαετιών, οι μορφές της μετακινούνται από την αναπαράσταση προς έναν κόσμο όπου σώματα, αντικείμενα, γεωμετρίες και αόρατες δυνάμεις συνυπάρχουν. Στα ώριμα έργα της, ο φυσικός κόσμος αποσυναρμολογείται και ανασυντίθεται, ενώ η ζωγραφική οδηγείται σταδιακά προς την αφαίρεση, τη γεωμετρία και μια πιο εσωτερική αναζήτηση.

Ο τίτλος της έκθεσης «Ανάμεσα στον ουρανό και στη γη» συνοψίζει τη διττή φύση του έργου της: μια ζωγραφική βαθιά ριζωμένη στην ανθρώπινη εμπειρία και την καθημερινότητα, αλλά ταυτόχρονα στραμμένη προς το πνευματικό, το άγνωστο και το υπερβατικό.

Δημιουργία II | Creation II, 2017 Ακρυλικό σε Καμβά | Acrylic on Canvas 106 x 66 cm

Όταν είδα για πρώτη φορά τους πίνακες της Βικτώριας Σκαρλάτου, δεν γνώριζα τίποτα για την προσωπικότητα και την καλλιτεχνική της πορεία. Θυμάμαι να φωτογραφίζω τα έργα της στους τοίχους του σπιτιού του γιου της, στο Άμστερνταμ. Είχα      εντυπωσιαστεί από τη δύναμη ενός κόσμου που παρουσιαζόταν πάνω στον καμβά με αποφασιστικότητα και τόλμη.

Τρία χρόνια αργότερα, εκείνες οι πρώτες εικόνες έχουν ενταχθεί σε ένα αρχείο που δημιουργήσαμε μαζί, μέσα από μια μακρά διαδικασία καταγραφής, ταξινόμησης και μελέτης.

Η απορία μου παραμένει η ίδια από την πρώτη στιγμή: πώς ένα έργο τόσο ανεπτυγμένο, ολοκληρωμένο και συνεπές δεν είχε παρουσιαστεί ποτέ δημόσια;

Πύλη | Gate, 2023 Ακρυλικό σε Καμβά | Acrylic on Canvas 57 x 77 cm

Η έκθεση αυτή παρουσιάζει ένα μικρό μέρος από το εκτενές έργο της. Από τα περίπου 180 έργα που καταγράφηκαν, επιλέχθηκαν 61 που επιχειρούν να αποδώσουν τη συνοχή και την εξέλιξη αυτού του σύμπαντος.

Μια εκτεταμένη διαδικασίας καταγραφής, αρχειοθέτησης και τεκμηρίωσης

Η έκθεση που επιμελείται ο εικαστικός και ερευνητής Κοσμάς Νικολάου αποτελεί αποτέλεσμα μιας εκτεταμένης διαδικασίας καταγραφής, αρχειοθέτησης και τεκμηρίωσης περίπου 180 έργων, σχεδίων, σημειώσεων και προφορικών ιστοριών της καλλιτέχνιδας. Η έρευνα πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του Γραφείου Αρχειακών Μελετών / Office for Archival Development, μιας καλλιτεχνικής και επιμελητικής πρωτοβουλίας για την ανάδειξη αρχείων και συλλογών που έχουν παραμείνει εκτός δημόσιας θέασης.

Η Βικτώρια Σκαρλάτου συστήνεται ως «σχεδιάστρια». Σήμερα αντιλαμβάνομαι αυτή την ιδιότητα ως κεντρικό στοιχείο της πρακτικής της. Η εκπαίδευση και η εργασία της στο Γραφείο Δοξιάδη στα τέλη της δεκαετίας του 1960 δεν αποτελούν απλώς ένα βιογραφικό στοιχείο, αλλά εξηγούν τον τρόπο με τον οποίο κατασκευάζει τις εικόνες της.

Οι μορφές της προέρχονται από τη μνήμη, την καθημερινότητα, τις ανθρώπινες σχέσεις, την παρατήρηση, αλλά και από έναν εσωτερικό κόσμο πνευματικών αναζητήσεων. Για δεκαετίες δημιουργεί μια προσωπική βιβλιοθήκη εικόνων: σώματα, πρόσωπα, αντικείμενα, σύμβολα και σχήματα, τα οποία επανασυνθέτει σε νέες αφηγήσεις.

Το φετιχ του κόκκινου | The fetish of red, 2009 Ακρυλικό σε Καμβά | Acrylic on Canvas

Επίπεδα χρώματα, έντονα περιγράμματα, λέξεις και σύμβολα δημιουργούν μια αναγνωρίσιμη γλώσσα που συνομιλεί με την pop art, τον σουρεαλισμό και τη βυζαντινή αγιογραφία, χωρίς να περιορίζεται σε καμία από αυτές.

Τα 61 έργα της έκθεσης χαράσσουν νοερά μια διαδρομή μέσα στο σύμπαν της καλλιτέχνιδας: Από τον κόσμο της καθημερινής εμπειρίας, όπου άνθρωποι, αντικείμενα και σχέσεις μετατρέπονται σε χαρακτήρες και σύμβολα, περνά στα ώριμα έργα όπου το σώμα, η πόλη και η φύση αποσυντίθενται και επανασυνδέονται μέσα από αόρατες δυνάμεις, πνευματικές μορφές και μεταφυσικές αναζητήσεις. Στην τελευταία ενότητα, η αφήγηση υποχωρεί και η ζωγραφική οδηγείται προς τη γεωμετρία, τη γραμμή και το χρώμα.