Roma Gallery: Η νέα έκθεση της Μαρίας Φραγκουδάκη επαναπροσδιορίζει τη Γη πέρα από το ανθρώπινο μέτρο

Η Roma Gallery παρουσιάζει την ατομική έκθεση της Μαρίας Φραγκουδάκη με τίτλο «Εσύ — Θυμήσου με. Χωρίς μπλε, δεν υπάρχει πράσινο. Γη — Στάσου ελεύθερη. Έμπνευσε. Φρόντισε».

Η έκθεση, σε επιμέλεια της ιστορικού τέχνης Άλιας Τσαγκάρη, θα διαρκέσει από τις 15 Οκτωβρίου έως τις 14 Νοεμβρίου 2026 και συγκεντρώνει νέα έργα του 2026 που εξετάζουν πώς μεταβάλλεται η αντίληψή μας για τη Γη όταν αυτή νοείται πέρα από τα όρια της άμεσης γήινης εμπειρίας, συνδέοντας την πλανητική κλίμακα με την οικολογική αλληλεξάρτηση, τη γλώσσα και την έννοια της φροντίδας.

Καθοριστική αφετηρία για τη νέα ενότητα αποτέλεσε η αποστολή Artemis II της NASA και, ειδικότερα, οι εικόνες που καταγράφηκαν κατά το ταξίδι της γύρω από τη Σελήνη τον Απρίλιο του 2026. Η Φραγκουδάκη παρακολούθησε στενά αυτό το υλικό, ιδίως τις εικόνες της Γης ως μακρινού σώματος μέσα στο σκοτάδι. Η συνθήκη αυτή μετατοπίζει την κλίμακα από το ανθρώπινο μέτρο στο πλανητικό και, εντέλει, στο κοσμικό, με ιστορικό προηγούμενο τις φωτογραφίες Earthrise (1968) και Blue Marble (1972). Στο Artemis II (2026), δύο κυκλικά σώματα συνδέονται με λεπτές καμπύλες που παραπέμπουν σε τροχιές, οργανώνοντας τη μεταξύ τους σχέση μέσα σε ένα εκτεταμένο μπλε πεδίο. Η κοσμική απόσταση εντείνει έτσι την αίσθηση της υλικότητας και της ευθραυστότητας της Γης ως πεπερασμένου ουράνιου σώματος.

Από αυτή τη θέση, η επιστροφή στον ωκεανό αποτελεί συνέχεια της ίδιας έρευνας. Το μπλε συνδέει την ουράνια εικόνα με την ωκεάνια και με το έργο της ωκεανογράφου και θαλάσσιας βιολόγου Sylvia Earle. Η θέση της ότι η ζωή στη Γη εξαρτάται από τα ωκεάνια συστήματα συμπυκνώνεται στη φράση «No Blue, No Green» [Χωρίς μπλε, δεν υπάρχει πράσινο], την οποία η Φραγκουδάκη ενσωματώνει, ολόκληρη ή συντετμημένη, στους τίτλους τριών έργων. Στα Χωρίς μπλε, δεν υπάρχει πράσινο I και II, η ξηρή χρωστική συνδυάζεται αντίστοιχα με θρυμματισμένο γύψο και με ευρεθέν γυαλί από τη Λέρο, διαταράσσοντας την ομοιογένεια της ζωγραφικής επιφάνειας. Στο ομώνυμο Χωρίς μπλε, δεν υπάρχει πράσινο, η σύνθεση οργανώνεται γύρω από τη φράση «No Blue / No Green», ενώ στο Προστατεύοντας το μπλε ένας βαθύς μπλε πυρήνας περιβάλλεται από χρυσό περίγραμμα και πράσινο βάθος. Στην Ισορροπία, δύο εκτεταμένα πεδία μπλε και πράσινου συναντώνται σε μια λεπτή φωτεινή ζώνη, αποδίδοντας ζωγραφικά την εύθραυστη σχέση ανάμεσα στα δύο χρώματα.

Η γλώσσα αποτελεί εξίσου βασικό υλικό της έκθεσης. Οι λέξεις You, Remember Me, No Blue, No Green, Earth, Stand Free, Inspire και Care κατανέμονται σε διαφορετικά έργα και συγκροτούν μια ασυνεχή σύνταξη που αποκτά συνοχή καθώς ο θεατής κινείται στον χώρο. Στο You [Εσύ], το λευκό O διογκώνεται ώστε να λειτουργεί ταυτόχρονα ως γράμμα, δίσκος ή πλανητικό σώμα. Στην Ηχώ, το Remember me επαναλαμβάνεται σε οριζόντιες σειρές και διακόπτεται από έναν μπλε δίσκο, ενώ στην Η Γη είπε η φράση My attitude is based on how you treat me [Η στάση μου εξαρτάται από το πως μου φέρεσαι] μετατοπίζει τη Γη από αντικείμενο περιβαλλοντικής προστασίας σε ομιλούν υποκείμενο που απευθύνεται στον θεατή. Στα Care [Φροντίδα], Earth Care [Γη Φροντίδα], Inspire Care [Έμπνευσε. Φρόντισε.] και Earth Stand Free [Γη — στάσου ελεύθερη], η προστακτική αποκτά κάθε φορά διαφορετικό οπτικό και υλικό βάρος. Έτσι, το «εσύ» σε συνδυασμό με την προστακτική των υπόλοιπων έργων διαμορφώνει μια σχέση προσφώνησης, στην οποία ο θεατής γίνεται αποδέκτης, καθώς τα έργα μιλούν με τη φωνή της Γης σε έναν λόγο που είναι ταυτόχρονα έκκληση και προσταγή.

Η έννοια της φροντίδας έχει σαφή προηγούμενα στην πρακτική της Φραγκουδάκη. Στη σειρά Pumping Bags (2022–2024), η εμπειρία της μητρότητας συνδέθηκε με τη θρέψη και με τη σχέση αλληλεξάρτησης ανάμεσα στο μητρικό σώμα και τη φύση. Στα νέα έργα, η φροντίδα εκτείνεται πέρα από τη μητρική σχέση και αφορά την εξάρτηση της ανθρώπινης ζωής από το νερό, το κλίμα και τα οικοσυστήματα. Στα Freedom [Ελευθερία] και Earth Freedom [Γη Ελευθερία], η γλώσσα συνδέεται με το ανάγλυφο των φτερών, ενώ στα δύο έργα Care η ίδια λέξη εμφανίζεται άλλοτε μέσα σε επιχρυσωμένο οβάλ και άλλοτε ως μικρή χειρόγραφη επιγραφή πάνω από πτυχώσεις μεταξιού. Η φροντίδα μετατρέπεται έτσι από λεκτική προστακτική σε τρόπο θέασης και προσοχής απέναντι στην ευθραυστότητα των υλικών και των συστημάτων που συντηρούν τη ζωή.

Ο κύκλος, με μακρά παρουσία στο έργο της Φραγκουδάκη, λειτουργεί ως επαναλαμβανόμενο μορφολογικό στοιχείο. Γίνεται το O στο YOU, χρυσό περίβλημα στο Care, μπλε πυρήνας στο Προστατεύοντας το μπλε και πλανητική ή ελλειπτική μορφή σε έργα όπως το Remember Me [Θυμήσου με] και το Χωρίς μπλε, δεν υπάρχει πράσινο. Χρήσιμο ιστορικό σημείο αναφοράς προσφέρει ο Wassily Kandinsky, ο οποίος περιέγραψε τον κύκλο ως ισορροπία ομόκεντρων και έκκεντρων δυνάμεων και, από τις πρωτογενείς μορφές, ως εκείνη που παρέπεμπε σαφέστερα στην τέταρτη διάσταση. Στις Ερωτήσεις για τη Σελήνη (2026), ένα εννεάπτυχο έργο με μελάνη εφαρμοσμένη με χειροκίνητη σφράγιση σε χαρτί, η ίδια κοσμική έρευνα μετακινείται από τη δήλωση προς την ερώτηση, μέσα από σύντομες φράσεις που απευθύνονται στη Σελήνη, τη Γη, τον ωκεανό και τα σύννεφα.

Οι σπουδές της Φραγκουδάκη στη χημεία επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο κατανοεί και μεταχειρίζεται τα υλικά. Λάδι, ακρυλικό, ξηρή χρωστική, γύψος, γυαλί, φτερά, μετάξι, PVC και φύλλο χρυσού εισάγουν διαφορετικά επίπεδα απορρόφησης, αδιαφάνειας, ανακλαστικότητας και ανάγλυφου. Το ίδιο διεπιστημονικό υπόβαθρο επεκτείνει την έρευνα στο παράδοξο της πληροφορίας των μαύρων οπών. Στο έργο Ο Richard Pinčák και η λύση στο παράδοξο της πληροφορίας των μαύρων οπών, αφετηρία αποτελεί το θεωρητικό μοντέλο που πρότειναν το 2026 ο Richard Pinčák και οι συνεργάτες του, σύμφωνα με το οποίο η ανακοπή του τελικού σταδίου της εξάτμισης οδηγεί, στο πλαίσιο του μοντέλου, σε ένα σταθερό υπόλειμμα ικανό να αποθηκεύει πληροφορία. Ένας χρυσός δίσκος δεσπόζει μέσα στο βαθύ μπλε πεδίο, ενώ μικρά λεκτικά στοιχεία συγκεντρώνονται στο εσωτερικό του, ώστε η πληροφορία να εμφανίζεται ήδη κατακερματισμένη.

Τα ωκεάνια, γήινα και κοσμικά συστήματα εμφανίζονται έτσι ως διαφορετικές κλίμακες της ίδιας έρευνας. Κύκλοι, μπλε πεδία, λέξεις και θραύσματα επανέρχονται μεταβάλλοντας λειτουργία, υλική κατάσταση και σημασία. Τα έργα παραμένουν γειωμένα στη φυσική παρουσία της ζωγραφικής, του κολάζ και του χαρτιού, ενώ οι αναφορές στην Artemis II, στη Sylvia Earle και στην επιστημονική έρευνα διευρύνουν το πεδίο τους προς το πλανητικό και το κοσμικό. Η φροντίδα, τέλος, δεν παραμένει μόνο στο επίπεδο της προστακτικής· μεταφέρεται και στον τρόπο με τον οποίο ο θεατής καλείται να κοιτάξει, να διακρίνει τις σχέσεις των χρωμάτων και των υλικών και να αναγνωρίσει την ευθραυστότητα των συστημάτων που τα έργα φέρνουν στο προσκήνιο.

Η έκθεση ολοκληρώνεται με το Inspire Care [Έμπνευσε. Φρόντισε.]. Η λέξη inspire ανάγεται στο λατινικό inspirare, «εμφυσώ, πνέω μέσα», συνδέοντας την τελευταία προστακτική με την αναπνοή και, κατ’ επέκταση, με την ίδια τη συνθήκη της ζωής. Η γλώσσα αποκτά έτσι σωματική υπόσταση, απευθύνεται άμεσα στον θεατή και ζητά την ανταπόκρισή του. Όπως ένα γράμμα που, όταν διαβαστεί, περιμένει απάντηση, η πρόταση που διατρέχει την έκθεση ολοκληρώνεται μόνο στον αποδέκτη της. Από τη στιγμή που έχει διαβαστεί, το ερώτημα είναι τι θα κάνει εκείνος που την άκουσε.

Η Μαρία Φραγκουδάκη (γενν. 1983) είναι διεπιστημονική εικαστικός με πρακτική που εκτείνεται στη ζωγραφική, στη γλυπτική, στις εγκαταστάσεις και στην περφόρμανς. Χρησιμοποιεί ευρεθέντα υλικά, καθώς και ύφασμα, γύψο και χρώμα. Η καλλιτεχνική της εργασία εστιάζεται στη μεταβολή της ύλης και στη διαδικασία μέσα από την οποία διαμορφώνεται η μορφή, ενώ ζητήματα ελευθερίας, χωρικής έντασης και ανθρώπινης σύνδεσης επανέρχονται σταθερά στην πρακτική της.

Έχει παρουσιάσει το έργο της σε ατομικές και ομαδικές εκθέσεις στις ΗΠΑ, στην Ευρώπη και στην Ιαπωνία, μεταξύ των οποίων η Summer Exhibition της Royal Academy of Arts στο Λονδίνο και η FORM/Less στο Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδος στην Αθήνα. Είναι κάτοχος πτυχίου BSc (Hons) στη Χημεία και μεταπτυχιακού τίτλου στο Drug Discovery Skills από το King’s College London. Έχει συμμετάσχει σε προγράμματα καλλιτεχνικής φιλοξενίας με εξειδίκευση στη ζωγραφική και στις μικτές τεχνικές στο School of Visual Arts της Νέας Υόρκης. Μαθήτευσε κοντά στον Donald Sheridan, συνεργάτη του Andy Warhol στην παραγωγή μεταξοτυπιών, και στον καλλιτέχνη Andrew Ginzel. Ζει και εργάζεται στην Αθήνα.