Μιμήσου τον ύπνο των λίθων: Ο μύθος του Ορφέα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο μέσα από τα μάτια του William Kentridge

Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο παρουσιάζει, για πρώτη φορά, την ατομική έκθεση «Imitate the Sleep of Stones» (Μιμήσου τον ύπνο των λίθων) του διεθνούς σύγχρονου καλλιτέχνη William Kentridge, σε επιμέλεια της Burcu Fikretoğlu.

Η έκθεση «Imitate the Sleep of Stones» φέρνει σε διάλογο σύγχρονα έργα του William Kentridge με αρχαιότητες της συλλογής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, αντλώντας έμπνευση από τον μύθο της καθόδου του Ορφέα στον Κάτω Κόσμο, για να επαναφέρει στη ζωή την αγαπημένη του Ευρυδίκη. Ατσάλινες μορφές βαμμένες στο χρώμα της σκουριάς και χάρτινες σιλουέτες δέντρων εμφανίζονται ανάμεσα στις αίθουσες των κούρων, των σφιγγών, των επιτύμβιων μνημείων και των γλυπτών θραυσμάτων, οδηγώντας τον επισκέπτη στην κεντρική αίθουσα, όπου τα σχέδια του καλλιτέχνη και ένα διόραμα παρουσιάζονται μαζί με αρχαία αντικείμενα τα οποία συνδέονται με τη μουσική, τον θάνατο και τη μεταμόρφωση.

Τα εγκαίνια της έκθεσης πραγματοποιούνται την προηγουμένη της πρεμιέρας του L’Orfeo του Claudio Monteverdi σε σκηνοθεσία William Kentridge, από την Εθνική Λυρική Σκηνή, στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος στο ΚΠΙΣΝ. Πρόκειται για μια διεθνή συμπαραγωγή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής με το Glyndebourne Opera Festival και τη Metropolitan Opera της Νέας Υόρκης, η οποία υλοποιείται, με δωρεά του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ). Τα σχέδια, οι κινούμενες εικόνες και οι θεατρικές φόρμες που δημιούργησε ο Kentridge για την συγκεκριμένη παραγωγή αποτελούν ένα από τα σημεία αφετηρίας της έκθεσης.

Στον πυρήνα της έκθεσης βρίσκεται το διόραμα, το οποίο αξιοποιεί την οπτική τεχνική του θεάτρου του 19ου αιώνα, γνωστή ως «φάντασμα του Pepper» (Pepper’s Ghost), εισάγοντας ανακλώμενες κινούμενες εικόνες, σε ένα υλικό μοντέλο. Οι προβαλλόμενες μορφές εμφανίζονται στον κατασκευασμένο χώρο ως εφήμερες παρουσίες, ενώνοντας το σχέδιο, την επιτέλεση, τον κινηματογράφο και τη θεατρική ψευδαίσθηση σε ενιαίο έργο. Το διόραμα συγκροτεί ένα πέρασμα ανάμεσα στην ορατότητα και την εξαφάνιση, απηχώντας το ταξίδι του Ορφέα. Στη διαδρομή, οι χάρτινες σιλουέτες δέντρων παραπέμπουν στην ερμηνεία του μύθου από τον Ράινερ Μαρία Ρίλκε, σύμφωνα με την οποία η Ευρυδίκη έχει γίνει πλέον μέρος της γης. Παρουσιάζονται δίπλα στα αρχαία ευρήματα, συνδέοντας τη μεταμόρφωσή της με τον λίθο, το χώμα και την ανασκαφή.

Οι επιλεγμένες αρχαιότητες αρθρώνουν τις συνδέσεις της έκθεσης με τη μουσική, τον έρωτα και το πέρασμα από τη ζωή στον θάνατο. Ένας κορινθιακός ερυθρόμορφος καλυκωτός κρατήρας (περ. 400–375 π.Χ.) με τον Ορφέα να παίζει τη λύρα, μια ελεφαντοστέινη λύρα και τα σωζόμενα θραύσματά της, ευρήματα από τον θολωτό τάφο του Μενιδίου (14ος-13ος αι. π.Χ.), και μία λευκή κύλικα, με τον Ορφέα να υψώνει την κιθάρα του καθώς του επιτίθεται μια Θρακιώτισσα, η οποία αποδίδεται στον Ζωγράφο του Πιστόξενου (περ. 470 π.Χ.), δάνειο από το Μουσείο της Ακρόπολης.

Κατά τη διαδρομή της έκθεσης εγκαθίσταται ομάδα επτά γλυπτών, από το έργο Frieze (13 rusted figures) (2026), κατασκευασμένα από ανοξείδωτο χάλυβα, σε χρώμα σκουριάς. Συνθέτουν υβριδικές σιλουέτες, όπου ανθρώπινες μορφές συναντούν δέντρα, ενδύματα, εργαλεία και αντικείμενα, όπως ένα μεγάφωνο ή ένας γυλιός, συνεχίζοντας την εικονογράφηση της πομπής και τις συνδηλώσεις της με τη μετακίνηση, τον εκτοπισμό και τη συλλογική ιστορία. Είναι θέματα που απασχολούν το έργο του καλλιτέχνη, από καιρό.

Η έκθεση εγκαθιστά μια σειρά οπτικών, υλικών και εννοιολογικών ενοτήτων, ανάμεσα στον λίθο και το χαρτί, την ανασκαφή και το σχέδιο, την ακινησία και την κίνηση, την επιβίωση και την εξαφάνιση. Η μεταμόρφωση συνδέει τη μυθολογική, την καλλιτεχνική και τη θεσμική διάσταση της έκθεσης, και επεκτείνεται στο ίδιο το Μουσείο, το οποίο βρίσκεται στο κατώφλι μιας μεγάλης αρχιτεκτονικής μεταμόρφωσης, υπό τον σχεδιασμό των David Chipperfield Architects και του γραφείου Αλέξανδρος Ν. Τομπάζης και Συνεργάτες.

«Στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και στην Αθήνα υποδεχόμαστε έναν ξεχωριστό και πολύπλευρο καλλιτέχνη, τον William Kentridge, με την εμβληματική έκθεση «Μιμήσου τον ύπνο των λίθων». Οι δημιουργίες του Kentridge συνομιλούν με επιλεγμένες αρχαιότητες, με θεματικό πυρήνα αφενός τον πανάρχαιο μύθο της καθόδου του Ορφέα στον Κάτω Κόσμο και αφετέρου τις πανανθρώπινες συνδηλώσεις του: Τη ζωή, τον έρωτα, τον θάνατο. Δημιουργεί ένα μοναδικό και πολλαπλό παράδειγμα της ανεξάντλητης γονιμοποίησης της σύγχρονης δημιουργίας από την κλασική κληρονομιά. Η έκθεση στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο ολοκληρώνεται στην Εθνική Λυρική Σκηνή με τη νέα παραγωγή του «Ορφέα» του Μοντεβέρντι , σε σκηνοθεσία του ίδιου του Kentridge. Ένα ολοκληρωμένο σύνολο, ένα διεθνές σημείο αναφοράς, που στους συντελεστές του αξίζει κάθε έπαινος».

«Στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο είμαστε εξαιρετικά υπερήφανοι για αυτή την έκθεση. Είναι ένα δείγμα της προσπάθειάς μας να προσφέρουμε στο κοινό μας πολιτιστικές εμπειρίες υψηλού επιπέδου. Ταυτόχρονα, ο μύθος του Ορφέα από τον οποίο εμπνέεται η έκθεση, εμπνέει και εμάς τους ίδιους αφού βρίσκει το ίδιο το μουσείο σε μία φάση μεταμόρφωσης και επιστροφής».

«Είμαι πολύ χαρούμενος που παρουσιάζω έργα μου στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας και που βλέπω τα έργα που δημιουργήθηκαν γύρω από την ιστορία του Ορφέα και της Ευρυδίκης να συνομιλούν με τη συλλογή του Μουσείου και με τα διαχρονικά ερωτήματα της απώλειας, της μνήμης και της επιστροφής που βρίσκονται στον πυρήνα του μύθου».

«Ο μύθος του Ορφέα συνδέει σε ένα τρίγωνο τρεις από τις πιο θεμελιώδεις δυνάμεις της ζωής: την αγάπη, την τέχνη και τον θάνατο. Εδώ και δεκαετίες, ο William Kentridge διερευνά αυτά τα ερωτήματα. Το να είμαι μάρτυρας αυτής της συνάντησης είναι κάτι τόσο σπάνιο όσο και αξέχαστο. Νιώθω βαθιά ευγνώμων που συνέβαλα στην πραγματοποίησή της».

Ο William Kentridge (γενν. 1955, Γιοχάνεσμπουργκ, Νότια Αφρική) εργάζεται με μέσα όπως το σχέδιο, η συγγραφή, ο κινηματογράφος, η περφόρμανς, η μουσική, το θέατρο και συνεργατικές πρακτικές, για να δημιουργήσει έργα τέχνης που εδράζονται στην πολιτική, την επιστήμη, τη λογοτεχνία και την ιστορία, διατηρώντας πάντοτε κάποιον χώρο για την αντίφαση και την αβεβαιότητα. Το έργο του εκτίθεται σε μουσεία και γκαλερί σε όλο τον κόσμο από τη δεκαετία του 1990 και περιλαμβάνεται σε συλλογές μουσείων και καλλιτεχνικών ιδρυμάτων ανά την υφήλιο. Έχει σκηνοθετήσει όπερες για τη Metropolitan Opera της Νέας Υόρκης, τη Σκάλα του Μιλάνου, την Αγγλική Εθνική Όπερα στο Λονδίνο, την Όπερα του Σίδνεϊ και το Φεστιβάλ του Ζάλτσμπουργκ, την Όπερα της Λυών, και την Όπερα του Άμστερνταμ. Τα πρωτότυπα έργα του για τη σκηνή συνδυάζουν περφόρμανς, προβολές, θέατρο σκιών, φωνή και μουσική. Ανάμεσά τους είναι τα “Refuse the Hour”, “The Head & the Load”, “Waiting for the Sibyl” και “The Great Yes, The Great No”. Ο Kentridge έχει ανακηρυχθεί επίτιμος διδάκτορας από αρκετά πανεπιστήμια, μεταξύ άλλων από το Yale, το Columbia και το University of London. Στις τιμητικές διακρίσεις του περιλαμβάνονται το βραβείο Kyoto (2010), το βραβείο Princesa de Asturias (2017), το Praemium Imperiale (2019) και ένα βραβείο Olivier το 2023.