Ηλίας Παπαηλιάκης: Στη Νάξο είναι η «ώρα του μάγου»

Στο ψηλότερο σημείο του Κάστρου της Νάξου, εκεί όπου παλιότερα λειτουργούσε η Σχολή των Ουρσουλινών, σε μια αίθουσα που καλύπτει ολόκληρο τον τρίτο όροφο του ιστορικού κτιρίου, το Πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου Νάξου και Μικρών Κυκλάδων φιλοξενεί μέχρι τα μέσα Σεπτεμβρίου την νέα ατομική έκθεση του ζωγράφου Ηλία Παπαηλιάκη, με τίτλο «Η ώρα του μάγου».

Μπαίνοντας στον εκθεσιακό χώρο την ώρα που ο ήλιος ετοιμαζόταν να βυθιστεί στο απέραντο γαλάζιο που απλωνόταν από κάτω μας, η αίσθηση που άφηναν τα έργα λουσμένα στο πλάγιο απογευματινό φως ήταν πραγματικά μαγική.

Έμοιαζαν οι πίνακες του Παπαηλιάκη να αντιπαλεύουν το φως, έτσι όπως το αντιπαλεύει στο ύπαιθρο το μάρμαρο την ώρα του μεσημεριού· έτσι όπως το αντανακλούν τα κυκλαδικά ειδώλια, που ο καλλιτέχνης μελέτησε επισταμένως, προκειμένου να φιλοτεχνήσει τη σειρά αυτή των ζωγραφικών του έργων.

Αυτός είναι και ο λόγος που ο καλλιτέχνης επέλεξε να την παρουσιάσει στη Νάξο και ιδιαίτερα στο Πολιτιστικό Κέντρο του δήμου, απέναντι από το οποίο βρίσκεται το Αρχαιολογικό Μουσείο, μέσα στο οποίο πέρασε ατέλειωτες ώρες μελετώντας τα στιλπνά αφαιρετικά κυκλαδικά αγαλματίδια.

Σε αντίθεση, όμως, με το μικρό μέγεθος της κυκλαδικής γλυπτικής, οι πίνακες του Παπαηλιάκη αποτελούν μια αναμέτρηση με τη μεγάλη κλίμακα: πρόκειται για έξι πίνακες διαστάσεων 2×2 μ., καθώς και έναν, το «Εργοστάσιο παιχνιδιών», διαστάσεων 3,5×4 μ. Η έκθεση συμπληρώνεται με το γλυπτό «Έξι μελέτες για το Κυκλαδικό  στερεό», καθώς και ένα ακόμη γλυπτό, που συνομιλεί με το πρώτο, τον «Γραφέα», το πλέον πρόσφατο έργο του καλλιτέχνη, φτιαγμένο ειδικά για την έκθεσή του στη Νάξο.

Όπως επισημαίνει και ο ίδιος, ζωγραφίζει στα όρια του σώματος: το «ιδανικό», γι’ αυτόν, μέγεθος 2×2 προκύπτει από το ύψος του και το πλάτος των χεριών του σε διάταση. Κάπως έτσι προκύπτει μια ζωγραφική μεγάλης κλίμακας, η αισθαντικότητα της οποίας βρίσκεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντός του.

Η ζωγραφική του Παπαηλιάκη σε αυτήν την καινούργια του δουλειά είναι γραμμική, σχεδιαστική, μολονότι τα υλικά τα οποία χρησιμοποιεί είναι τα παραδοσιακά λάδια. Ρίχνοντας την πρώτη ματιά στους έξι πίνακες, που καταλαμβάνουν τον ένα από τους δύο χώρους της αίθουσας, θαρρεί πως τα σχέδιά του ξεπηδούν από τον τοίχο, που είναι πολύ έξυπνα καλυμμένος με γυψοσανίδες σε χρώμα υπόλευκο, σχεδόν γκρι, παραπληρωματικό του φόντου των έργων.

Για τον Χριστόφορο Μαρίνο, που επιμελήθηκε την έκθεση με τη βοήθεια της Ρένας και της Κατερίνας Σαχά, οι πίνακες αυτοί είναι «ασκήσεις μελέτης ισορροπίας», όπως αυτή η έννοια αποτυπώνεται στο έργο του αμερικανού γλύπτη Αλεξάντερ Κάλντερ.

«Η ώρα του μάγου», «Η ώρα του ήλιου», «Το ηλιοβασίλεμα στο παλάτι», «Το ενυδρείο», «Αγόρι με μπαλόνι, διαβάζει βιβλίο», «Η ζωή στην εξοχή» – τίτλοι που προκύπτουν κατά τη διάρκεια της δημιουργίας των έργων κι όχι εκ των υστέρων. Οι έξι πίνακες, καθώς και το μεγάλων διαστάσεων «Εργοστάσιο παιχνιδιών», είναι έργα που βγαίνουν με μια ανάσα, με μια μονοκοντυλιά. Αυτή η φαινομενική «ευκολία» δεν πρέπει να παραπλανήσει τον θεατή: πίσω από την απλότητα κρύβεται πολλή μελέτη, πολλά προσχέδια και μια σταθερή αντίληψη για το τελικό αποτέλεσμα. Μπορεί να μοιάζουν αυθόρμητα, όμως και αυτή η ψευδαίσθηση αποτελεί μέρος του καλλιτεχνικού αποτελέσματος.

Σε όλα σχεδόν τα έργα υπάρχει παρουσία ζώων, πτηνών και ψαριών, καθώς τον ζωγράφο ενδιαφέρουν θέματα όπως το παιχνίδι σε σχέση με το ζώο, ο εαυτός μας σε σχέση με το ζώο κ.λπ. Ταυτόχρονα, οι βιβλικές αναφορές είναι ευανάγνωστες σε πίνακες όπως το «Ενυδρείο» ή το «Εργοστάσιο παιχνιδιών».

Ηλίας Παπαηλιάκης, Αγόρι με μπαλόνι, διαβάζει βιβλίο, 2021, χρώματα λαδιού σε καμβά, 200x200cm. Φωτό: Ellastration

Τα έργα που παρουσιάζει ο Ηλίας Παπαηλιάκης στη Νάξο, στην «Ώρα του μάγου», θυμίζουν τα έργα που φιλοτέχνησε ο Πικάσο αμέσως μετά τον πόλεμο, έργα τα οποία αποτυπώνουν τη χαρά της ζωής. Πολύ καλός γνώστης της ιστορίας της ζωγραφικής και της τέχνης ο ίδιος, λέει για τον πίνακα «Αγόρι με μπαλόνι, διαβάζει βιβλίο» πως όταν τον έφτιαχνε είχε στο νου το έργο του Πικάσο «Τρεις χορευτές» (1925), όπου επίσης αποτυπώνεται η χαρά της ζωής…

Ηλίας Παπαηλιάκης, Η ζωή στην εξοχή, 2021, χρώματα λαδιού σε καμβά, 200x200cm. Φωτό: Ellastration

Φαινομενικά παράταιρες, οι «Έξι μελέτες για το Κυκλαδικό στερεό» (2022) αποτελούν μια γλυπτική εγκατάσταση που συνοψίζει «το σύστημα από το οποίο προκύπτουν οι ζωγραφικές του εικόνες», όπως σχολιάζει ο επιμελητής Χριστόφορος Μαρίνος. Τον Παπαηλιάκη πάντοτε απασχολούσε το ερώτημα, ακόμα και πριν τις σπουδές του, «αν υπάρχει ένα σύστημα σχέσεων που να μπορεί να παράγει μορφή σε δύο και τρεις διαστάσεις», καθώς ο ίδιος αντιλαμβάνεται τη ζωγραφική ως σύστημα.

Η εγκατάσταση αποτελείται από έξι διάφανα κουτιά. Κάθε κουτί έχει μια ακόμη επιφάνεια στο εσωτερικό του και μια οπή στην αριστερή πλευρά. Είναι περίκλειστα, κι όμως μοιάζουν εντελώς ανοιχτά, ίσως γι’ αυτό, όπως λέει και ο ίδιος ο καλλιτέχνης, είναι ένα γλυπτό που αναδίδει ηρεμία.

Τα έργα που παρουσιάζονται στο Πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου Νάξου και Μικρών Κυκλάδων αποτελούν εξέλιξη των έργων που είχε παρουσιάσει το 2021 στην έκθεση «Τα θεωρητικά αντικείμενα», στη Δημοτική Πινακοθήκη της Αθήνας, η οποία είχε σηματοδοτήσει μια στροφή στο έργο του καλλιτέχνη. Η δουλειά αυτή θα αποτυπωθεί σε έναν πλούσια εικονογραφημένο κατάλογο, που θα κυκλοφορήσει το φθινόπωρο από το Ίδρυμα Ωνάση, ενώ για τον Οκτώβριο του 2023 ετοιμάζει, μαζί με τον ιστορικό τέχνης Χριστόφορο Μαρίνο, μια μεγάλη έκθεση στο Ίδρυμα Ωνάση, με νέα έργα, όπου θα αναμετρηθεί με τη μεγάλη κλίμακα.

Γεννήθηκε στα Χανιά το 1970. Ζει και εργάζεται στην Αθήνα. Σπούδασε ζωγραφική στην ΑΣΚΤ (1990-1996). Το 1998 απέσπασε το πρώτο βραβείο του Ιδρύματος Γιάννη και Ζωής Σπυροπούλου. Το 2001 εκπροσώπησε την Ελλάδα στην 49η Μπιενάλε της Βενετίας. Το 2001 το Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης οργάνωσε αναδρομική έκθεση έργων του. Το 2009 το Ίδρυμα Ελληνικού Πολιτισμού (παράρτημα Βερολίνου) οργάνωσε αναδρομική έκθεση με έργα του που ανήκουν σε γερμανικές συλλογές (2005-2009). Το 2013 ήταν υποψήφιος για το βραβείο ΔΕΣΤΕ. Το 2017 συμμετείχε στην documenta 14 και το 2018 συμμετείχε στην 6η Μπιενάλε της Αθήνας. Έχει παρουσιάσει δουλειά του σε περισσότερες από 25 ατομικές εκθέσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Δίδαξε στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου της Πάτρας (2009-2019). Το 2020, η Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων φιλοξένησε την έκθεσή του «Τα θεωρητικά αντικείμενα: Έργα 2017-2020»