Η Άννα Καρένινα διεκδικεί την αλήθεια σ’ έναν ψεύτικο κόσμο

Τα φώτα δεν έχουν καν ανάψει, μα η σκηνή στο «Θέατρον» του Ελληνικού Κόσμου έχει κιόλας αποκτήσει έντονη ζωή. Γύρω από το τραπέζι του σκηνοθέτη της «Άννα Καρένινα», Πέτρου Ζούλια ξεκινούν να συγκεντρώνονται κεντρικοί συντελεστές της παράστασης: η σκηνογράφος Μαρία Φιλίππου, ο χορογράφος Φώτης Διαμαντόπουλος, ο ενδυματολόγος Νίκος Χαρλαύτης, ενώ η Λένα Παπαληγούρα και ο Γιώργος Ξούλος δοκιμάζουν με τους τεχνικούς τη λειτουργία των βαγονιών, προβάροντας τη σκηνή όπου ο ωραίος αξιωματικός Βρόνσκι εκφράζει το πάθος του στην Άννα.

Τα εναλλασσόμενα σκηνικά (ζωγραφισμένα στο χέρι από τον Βαλεντίνο Βαλάση) στέκουν αιωρούμενα πάνω από τα κεφάλια τους, ενώ στο βάθος, η βιντεοπροβολή του χιονισμένου σιδηροδρομικού σταθμού της Μόσχας με την υπογραφή του Παντελή Μάκκα, έρχεται υπενθυμιστικά για τον βαρύ ρωσικό χειμώνα στα τέλη του 19ου αιώνα.

Ο Πέτρος Ζούλιας και η Λένα Παπαληγούρα αναζητούσαν από καιρό έναν τόπο συνεργασίας και τον βρήκαν στο καλύτερο μυθιστόρημα όλων των εποχών – αν εμπιστευτούμε τον, βαθιά οντολογικό Νομπελίστα, Ουίλιαμ Φώκνερ. «Δεν είναι υπερβολή αν ισχυριστούμε πως τα μεγάλα κλασικά έργα αφορούν πάντα, ώστε χωρίς κόπο να δούμε πως σε ένα κείμενο του 1875 υπάρχουν συγγένειες με τη σημερινή εποχή. Στον κόσμο της Καρένινα – μια Ρωσία προεπαναστατική σε βαθιά κρίση οικονομική, ηθική, μια κοινωνία σε σήψη και ρήξη – αναγνωρίζουμε στιγμιότυπα από τη δική μας εμπειρία. Το χθες καθρεφτίζεται επίμονα στο σήμερα. Κι εμείς θέλουμε να δούμε που στεκόμαστε μέσα από τις ζωές των ηρώων του Τολτσόϊ», εξηγεί ο Πέτρος Ζούλιας, κοιτάζοντας την πρωταγωνίστρια του, Λένα Παπαληγούρα που δεν είχε ποτέ σκεφτεί ότι μπορεί να ερμηνεύσει έναν τέτοιο ρόλο.

Λένα Παπαληγούρα: Θεωρώ πως είμαι μια ριζοσπαστική επιλογή. Κάποιος θα φανταζόταν μια πιο μοιραία γυναίκα στο ρόλο της Άννα και μου φαίνεται ενδιαφέρον πως δεν είμαι

«Θεωρώ πως είμαι μια ριζοσπαστική επιλογή. Κάποιος θα φανταζόταν μια πιο μοιραία γυναίκα στο ρόλο της Άννα και μου φαίνεται ενδιαφέρον πως δεν είμαι. Ουδέποτε, λοιπόν επιθύμησα την Καρένινα, πρωτοδιάβασα το βιβλίο μόλις την άνοιξη – ντροπή μου – και έτσι έρχεται ως γέννημα της συνύπαρξης με τον Πέτρο. Και ως ένα δώρο γενικότερα: Η Καρένινα σε κάνει να συνειδητοποιείς πόσο αντιεμπνευστική είναι η εποχή μας, πόσο μεγαλειώδης είναι η χαρά ανάγνωσης και επεξεργασίας ενός τέτοιου κειμένου».

Η Λένα Παπαληγούρα και η Νεφέλη Κουρή.

Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Πέτρος Ζούλιας έρχεται αντιμέτωπος με το μέγεθος της «Άννα Καρένινα». Ήταν το 2016, όταν την σκηνοθετούσε για λογαριασμό του Εθνικού Θεάτρου, με τη Μαρία Ναυπλιώτου στον επώνυμο ρόλο, τον Ορφέα Αυγουστίδη ως Βρόνσκι και τον Λάζαρο Γεωργακόπουλο ως Καρένιν. Αυτή τη φορά, πιο έμπειρος και πιο απελευθερωμένος, εξηγεί πως δοκιμάζει να αντιμετωπίσει τον Τολτσόϊ πιο «ελαφρύς»: «Έκανα μια καινούργια διασκευή, η προηγούμενη δραματουργική μου επεξεργασία (την διασκευή υπέγραφαν οι αδερφοί Κούφαλη) ήταν πολύ πιο λογοτεχνική και, από μεριάς μου, πιο άτολμη. Αντιμετώπισα το υλικό πιο συντηρητικά και, μάλλον, φοβισμένα. Εδώ, αφέθηκα να με οδηγήσει το έμψυχο υλικό της ομάδας και αισθάνομαι πως έχω καταφέρει να γειώσω το έργο. Να δούμε, μέσα από την ιστορία της Άννα πράγματα που όλες και όλοι έχουμε επιθυμήσει να ζήσουμε. Αν η καρδιά του έργου είναι ο αναπάντεχος έρωτας, εμείς τον προσεγγίζουμε ως έρωτα καθημερινό που θα μπορούσε να συμβεί στον καθένα. Άλλα ανεβάσματα εξιδανίκευσαν αυτόν τον έρωτα, η δική μας αφήγηση πατάει περισσότερο στη γη.

Πέτρος Ζούλιας: Αισθάνομαι πως έχω καταφέρει να γειώσω το έργο. Αν η καρδιά του έργου είναι ο αναπάντεχος έρωτας, εμείς τον προσεγγίζουμε ως έρωτα καθημερινό που θα μπορούσε να συμβεί στον καθένα

Ο Tολστόϊ χτίζει χαρακτήρες πολύπλευρους και αντιφατικούς, φτάνουν από τη γελοιότητα μέχρι το δράμα, είναι μικροπρεπείς και μεγαλειώδεις, αγγίζουν το φως όσο και το εσωτερικό σκοτάδι. Παλεύουν ανάμεσα σε δίπολα κρίσιμα για την ανθρώπινη φύση, ανάμεσα στο θέλω και το πρέπει, την αλήθεια και το ψέμα – πως φτάνει να διεκδικήσει κανείς κάτι αληθινό σε έναν κόσμο γεμάτο προσωπεία –  την γυναίκα και τον άνδρα. Εδώ, όλα αυτά τα πρόσωπα θέλουμε να βρουν την ανθρώπινη τους διάσταση.  Ειδικότερα δε, για την Άννα, στα μάτια μου, δεν είναι ένα ρομαντικό πρόσωπο. Απεναντίας, διεκδικεί την ταυτότητα της, με έναν εξόχως προοδευτικό τρόπο για την εποχή της».

Λένα Παπαληγούρα και Γιώργος Ξούλος ως Άννα Καρένινα και Βρόνσκι.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Λένα Παπαληγούρα – όπως και κάθε γυναίκα – συγκινείται από την απόφαση της Άννα να ζήσει το αίσθημα, πληρώνοντας ένα πολύ βαρύ τίμημα. «Έχει τη γενναιότητα να ζήσει με αλήθεια και να μην κάνει πίσω – παρά τις εσωτερικές της αντιστάσεις∙ όμως τη βλέπουμε να πληρώνει και το κόστος. Η κοινωνία – συμπεριλαμβανομένου του συζύγου και του εραστή – γίνεται δήμιος της, την οδηγεί στην απόγνωση. Την απομονώνει, την καταδικάζει, την απορρίπτει. Η ηρωίδα που, στην αρχή του έργου, λέει ‘πως το μόνο που θέλω είναι να με αγαπάτε’, καταλήγει να γίνει η πιο μισητή, η πιο αμφιλεγόμενη, απλώς επειδή επέλεξε να είναι ειλικρινής.

Λένα Παπαληγούρα: Με ρωτούν συχνά αν δικαιολογώ την ηρωίδα μου∙ μα δεν χρειάζεται να το κάνω, ο Τολστόϊ την έχει δικαιολογήσει τέλεια. Ένας άνδρας απιστεί χωρίς επιπτώσεις, μια γυναίκα οδηγείται στην αυτοκτονία

Είναι πολύ σύνθετο πρόσωπο γι’ αυτό και αξεπέραστο. Αρκεί να εστιάσουμε στο έμφυλο ζήτημα: ο Τολστόι κάνει  σαφές πως διαφορετικά αντιμετωπίζεται η απιστία όταν προέρχεται από τον άνδρα και διαφορετικά από τη γυναίκα. Με ρωτούν συχνά αν δικαιολογώ την ηρωίδα μου∙ μα δεν χρειάζεται να το κάνω, ο Τολστόϊ την έχει δικαιολογήσει τέλεια. Ένας άνδρας απιστεί χωρίς επιπτώσεις, μια γυναίκα οδηγείται στην αυτοκτονία. Σήμερα, μια γυναίκα, ίσως μπορεί να διεκδικήσει πιο εύκολα την ελευθερία της, πάντως διαρκώς θα πρέπει να απολογείται γι’ αυτήν».

Η σκηνή όπου η Καρένινα ψυχορραγεί, ούσα ασθενής, ζητώντας από τον σύζυγο να συγχωρέσει τον εραστή, είναι εκείνη που τροφοδοτεί τη Λένα Παπαληγούρα να υπερβεί τις προσωπικές της αναστολές για το ρόλο. «Εκεί αποκαλύπτεται το μεγαλείο της προσωπικότητας της και είναι μια στιγμή αντίστασης στη βιαιότητα του σημερινού κόσμου», σημειώνει.

Ποιες είναι, αλήθεια, οι προσωπικές αναστολές της στη συνάντηση με μια θρυλική ηρωίδα; Η Παπαληγούρα παραδέχεται πως το γεγονός ότι το θεατρικό έργο προκύπτει από ένα αριστουργηματικό μυθιστόρημα «έχει μεγάλη δυσκολία – αν και από την άλλη με ελαφραίνει. Η δυσκολία έγκειται στο γεγονός πως οφείλεις να συμπυκνώσεις πληροφορίες που δεν αναφέρονται στη διασκευή, να περνάς από τη μια σκηνή στην άλλη, εμπεριέχοντας το μυθιστορηματικό χρόνο. Ταυτόχρονα, οφείλω να ξεχνάω το βιβλίο γιατί υπηρετώ μια απτή διασκευή. Το ευεργετικό στοιχείο είναι ότι έρχομαι να καταθέσω τη δική μου οπτική τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή, πάνω στο συγκεκριμένο χαρακτήρα. Εύχομαι δηλαδή να δημιουργήσω για κάθε θεατή ένα προσωπικό όραμα για την Καρένινα, κατανοώντας φυσικά πως είμαι το φίλτρο για να βρει ο καθένας την Καρένινα που φαντάστηκε. Κι αυτό είναι πολύ απελευθερωτικό: να έχω ανοιχτή φαντασία, να είναι ρευστό αυτό που κάνω, να μην το προσεγγίζω ως μια αυστηρή κατασκευή».

Ο Γιάννης Τσορτέκης στο ρόλο του αξιωματούχου Καρένιν.

Για όλους τους παραπάνω λόγους, η σκηνική διαχείριση αυτού του ογκωδέστατου μυθιστόρηματος, εξακολουθεί να συνιστά μια δεδομένη πρόκληση. Όπως λέει και ο σκηνοθέτης του Πέτρος Ζούλιας, η αφήγηση έχει μια πολύ πλούσια εναλλαγή εικόνων, χώρων, με έντονο εικαστικό αποτύπωμα εποχής. «Επιδιώκω ένα δυναμικό αποτέλεσμα, αισθητικά γεμάτο με κινηματογραφικό ρυθμό, που θα γεφυρώνει τις ιδέες του βιβλίου με τις δικές μας προσλαμβάνουσες. Και την ίδια ώρα, δεν ξεχνώ πως είναι μια μεγάλη παραγωγή πάνω σε ένα κλασικό έργο, άρα ένα μεγάλο θέαμα στη μοναδική τέτοιας κλίμακας θεατρική σκηνή που λειτουργεί στην Αθήνα».

Για τη Λένα Παπαληγούρα, η υπερπαραγωγή εποχής δεν είναι παρά μια ακόμα πρόκληση. «Το στοίχημα», λέει, «είναι να μην υπάρχει τίποτα το μουσειακό μέσα στην όμορφη εικόνα. Να βιώνουμε τα συναισθήματα με την ένταση και την αλήθεια του σήμερα. Να θαυμάσει ο θεατής την ομορφιά του 19ου αιώνα, αλλά γρήγορα να μπει στον πυρήνα των συναισθημάτων, που μπορεί να είναι βίαια, τρυφερά, παθιασμένα. Από ανθρώπους που πάσχουν και πράττουν, όχι απλώς εντυπωσιακούς πίνακες».