Η Αικατερίνη Παπαγεωργίου αναρωτιέται αν η επίπλαστη ευτυχία θα νικήσει το δικαίωμα στην ελευθερία

Όταν ο Άλντους Χάξλεϊ παρουσίαζε το φουτουριστικό μυθιστόρημα «Ένας θαυμαστός καινούργιος κόσμος», η Μεγάλη Ύφεση είχε οδηγήσει την Αμερική σε πρωτοφανή οικονομική κατάρρευση και ο Αδόλφος Χίτλερ απείχε μόλις μερικούς μήνες από το να διοριστεί Καγκελάριος της Γερμανίας. Όταν 94 χρόνια πριν, ο Χάξλεϊ περιέγραφε έναν κόσμο ορισμένο από την αναζήτηση της ηδονής, της κατασκευής νέων επιθυμιών, της ασφάλειας, της ακραίας κατανάλωσης και της τεχνολογικής προόδου – ως αξίες του  Παγκόσμιου Κράτους – το «Brave New World» θα χαρακτηριζόταν ένα δυστοπικό μυθιστόρημα, ταράζοντας τις συνειδήσεις των αναγνωστών και της διεθνούς λογοτεχνικής κοινότητας.

Σήμερα, όπου όλα αυτά έχουν συντελεστεί και η ανθρωπότητα ζει στη θύελλα του μέλλοντος της, η Αικατερίνη Παπαγεωργίου αναμετράται με το αναπόδραστο παρόν μας. Σε μια από τις σπάνιες μεταφορές του στην ελληνική σκηνή και στη σκηνή του «Δίπυλον» – σε αντίθεση με την διάδοχη δυστοπία του Τζορτζ Όργουελ, το διάσημο «1984» – η σκηνοθέτρια διερωτάται για το καθεστώς της εποχής μας που, ολοφάνερα, ρέπει στον ολοκληρωτισμό.

Καλλιεργούμε για χρόνια την ψευδαίσθηση πως ζούμε με ελευθερία, επειδή δεν εμπλέκονται δυνάμεις βίας και καταστολής. Κι όμως, ζούμε σε ένα γνήσιο καθεστώς ανελευθερίας

«Πλέον, το σενάριο φαντασίας του Χάξλεϊ είναι ανησυχητικά οικείο. Οι μηχανισμοί ελέγχου είναι άπειροι και το χειρότερο έχουν καταστεί αθέατοι: από τα Κοινωνικά Δίκτυα, το άλμα της Τεχνητής Νοημοσύνης, τον καταιγισμό πληροφορίας, τις υποσχέσεις τις ευταξίας, την επίπλαστη ευτυχία της κατανάλωσης. Καλλιεργούμε για χρόνια την ψευδαίσθηση πως ζούμε με ελευθερία, επειδή δεν εμπλέκονται δυνάμεις βίας και καταστολής. Κι όμως, ζούμε σε ένα γνήσιο καθεστώς ανελευθερίας», σχολιάζει η σκηνοθέτρια.

Έχοντας αναθέσει τη διασκευή του μυθιστορήματος στην Έλενα Τριανταφυλλοπούλου, διατηρεί τη δομή του πρωτότυπου, δίνοντας του μιαν άλλη τροπή. Ο Βρετανός Άλντους Χάξλεϊ, γαλουχημένος σε ένα περιβάλλον όπου η μαζική παραγωγή εξερράγη, δημιουργεί μια αλληγορία όπου οι άνθρωποι δεν γεννιούνται (δεν αναπαράγονται), αλλά κατασκευάζονται. Η κοινωνική ιεραρχία είναι αυστηρή και διακρίνεται σε κάστες υψηλής και υψηλότερης ταξικής στάθμης, μεσαίας και φυσικά χαμηλής. Παρά τις δυνατότητες που αξιοποιεί καθεμιά από αυτές, όλοι μοιράζονται το υπέρτατο αξίωμα της σταθερότητας, υμνούν την φυγοπονία χρησιμοποιώντας φαρμακευτικά μέσα, καταναλώνουν αφειδώς, απολαμβάνουν επιφανειακά, εκτοπίζοντας τα μεγάλα ιδανικά της ανθρώπινης φύσης: την αγάπη, την πνευματικότητα, τη δικαιοσύνη, την αλληλεγγύη. «Σε όποια βαθμίδα κι αν ανήκουν οι ήρωες της παράστασης είναι εγκλωβισμένοι ερήμην τους. Κάποιοι από επιλογή, υπακούοντας στο δόγμα της οργάνωσης και της πειθαρχίας και κάποιοι όχι. Μαθαίνουν να παίρνουν αυτό που τους δίνεται, δίχως δεύτερη σκέψη, γίνονται δούλοι του εαυτού τους και δεν μπορούν να αποδράσουν από αυτό, ακόμα κι αν έχουν απαρνηθεί τις βασικές λειτουργίες που τους καθιστούν ανθρώπους. Έχουν απανθρωποιηθεί χωρίς να τους ασκηθεί βία, παρά μόνο πειθώ», συνεχίζει η Αικατερίνη Παπαγεωργίου.

Οι πρωταγωνιστές της παράστασης που ανεβαίνει στο Δίπυλον.

Η σκηνοθεσία της στον «Θαυμαστό καινούργιο κόσμο» στηρίζεται στην οπτικοποίηση της απόλυτης οργάνωσης και ομοιομορφίας – συνθήκη που προωθείται και στην κινησιολογία (Χρυσηίδα Λιατζιβίρη) των πρωταγωνιστών της: Ισιδώρα Δωροπούλου, Αναστασία Ραφαέλα Κονίδη, Μάριος Κρητικόπουλος, Τάσος Λέκκα, Καλλιρρόη Μυριαγκού, Βασίλης Μηλιώνης. «Κυριαρχεί ένας μηχανιστικός τρόπος λειτουργίας των πάντων, επιλέγοντας να μην αναπαραστήσουμε το απόλυτο χάος, αλλά να το υπαινιχθούμε. Οι σκηνές εκτυλίσσονται σε έξι διαφορετικά φωτιστικά κουτιά (σκηνικά Μαρίας Φιλίππου), παραπέμποντας σε ένα κόμικ που ζωντανεύει», εξηγεί.

Μερικές ημέρες πριν από την πρεμιέρα του «Θαυμαστού καινούργιου κόσμου» και οι κοινωνικές εκρήξεις ορίζουν την γύρω πραγματικότητα. Η εξέγερση των φοιτητών και της εργατικής τάξης στη Γαλλία προς υπεράσπιση της χειμαζόμενης κοινωνίας και της υποθήκευσης του μέλλοντος μιας ή και περισσότερων γενεών, η αντίσταση των Αλβανών ενάντια στα «αναπτυξιακά» σχέδια της κυβέρνησης Ράμα που υποβαθμίζουν το φυσικό περιβάλλον της χώρας, οι επικείμενες εκλογές στην Ισπανία με θρυαλλίδα την πολυετή στεγαστική κρίση, οι διαδηλώσεις στην Ιταλία μοιάζουν να δρουν ως μηχανισμοί αντίστασης σε αυτό που ο Άλντους Χάξλεϊ περιέγραφε ως «Παγκόσμιο Κράτος». Για την δημιουργό της παράστασης, η πλειονότητα των Ευρωπαίων πολιτών δεν ζουν, αγωνίζονται για την επιβίωση, πασχίζουν να διασώσουν κατακτημένα δικαιώματα. «Κι έτσι δεν μπορούμε να βαφτίζουμε τις μαζικές διαδηλώσεις ως βία∙ ακόμα κι αν αυτή προκύπτει, δεν είναι παρά μια σχέση δράσης – αντίδρασης στην εξουσιαστική βία».

Για τις μαζικές κινητοποιήσεις πολιτών σε όλη την Ευρώπη: «Δεν μπορούμε να βαφτίζουμε τις μαζικές διαδηλώσεις ως βία∙ ακόμα κι αν αυτή προκύπτει, δεν είναι παρά μια σχέση δράσης – αντίδρασης στην εξουσιαστική βία».

Η Αικατερίνη Παπαγεωργίου εκτιμά πως ο «Θαυμαστός καινούργιος κόσμος»  – ενισχυμένος πια από τον αστάθμητο παράγοντα της ραγδαίας ανάπτυξης της ΑΙ – έχει εγκαθιδρυθεί εδώ και πολύ καιρό διεθνώς, ευνοώντας φυσικά την άνοδο της Ακροδεξιάς. Η συγγραφική διορατικότητα του Άλντους Χάξλεϊ δεν ήταν παρά μια τολμηρή ιχνηλασία στην εξέλιξη του καπιταλιστικού συστήματος.

Όταν επικρατεί ο φόβος και ο έλεγχος, η Δημοκρατία καταλύεται και ελλοχεύει ο πιο μεγάλος κίνδυνος: να πάψουν οι πολίτες να επιθυμούν την ελευθερία τους

«Ο δημόσιος λόγος διαμορφώνεται μέσα από το διχαστικό δίλημμα ‘εμείς ή το χάος’. Είναι ένας εκβιασμός που τροφοδοτεί την, απόλυτα κατανοητή, ανάγκη του ατόμου για σταθερότητα, αλλά τελικώς τον αναγκάζει σε παραίτηση και πνευματική απονεύρωση. Γιατί όταν επικρατεί ο φόβος και ο έλεγχος, η Δημοκρατία καταλύεται και ελλοχεύει ο πιο μεγάλος κίνδυνος: να πάψουν οι πολίτες να επιθυμούν την ελευθερία τους. Είμαι πολύ απαισιόδοξη για το μέλλον της Ευρώπης, το αφήγημα της οποίας στηρίχτηκε στο κοινωνικό κράτος και νοηματοδοτήθηκε από την σοσιαλιστική οργάνωση της κοινωνικής ζωής. Αν αυτό το θεμέλιο υποχωρήσει, αν οι αξίες της αλληλεγγύης, της δικαιοσύνης εκπέσουν κι άλλο, τότε το μέλλον είναι ερεβώδες».

Η εξαμελής πρωταγωνιστική ομάδα (από αριστερά): Αναστασία Ραφαέλλα Κονίδη, Τάσος Λέκκας, Βασίλης Μηλιώνης, Μάριος Κρητικόπουλος, Καλλιρόη Μυριαγκού και Ισιδώρα Δωροπούλου.

Η επιμονή της Παπαγεωργίου στο θέατρο των πολιτικών ερωτημάτων – αρκεί να θυμίσουμε τα πολύ ενδιαφέροντα ανεβάσματα στα «Η λέξη πρόοδος στο στόμα της μητέρας μου ηχούσε πολύ φάλτσα» του Ματέϊ Βίζνιεκ και το «Μεμοράντουμ» του Βάτσλαβ Χάβελ – είναι απολύτως συνειδητή. Εξηγεί: «Στις μέρες μας το θέατρο παραμένει μια από τις ελάχιστες συλλογικές εμπειρίες που μας επιτρέπουν έναν ορίζοντα σκέψης, ελπίδας, ενός διαφορετικού οράματος. Το θέατρο οφείλει να μην είναι μόνο μια απλή βραδιά ψυχαγωγίας, αλλά να παρεμβαίνει ως δικαίωμα στην αμφισβήτηση, να πυροδοτεί διλήμματα. Και όλα αυτά τα στοιχεία είναι πυρηνικής σημασίας στον δημιουργικό μου κόσμο».