Νεοϊμπρεσιονισμός στη Μεσόγειο: Μια έκθεση στο Μουσείο Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή

Μόνο ένας από τους 55 πίνακες που φιλοξενεί η περιοδική έκθεση «Ο Νεοϊμπρεσιονισμός στα χρώματα της Μεσογείου», η οποία εγκαινιάζεται την Τετάρτη 10 Ιανουαρίου στο μουσείο του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή, στο Παγκράτι, έχει «επισκεφθεί» την Ελλάδα.

Ήταν το μακρινό 1980, όταν η χώρα ετοιμαζόταν να προσχωρήσει στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα και η γαλλική κυβέρνηση προέβη σε μια κίνηση αβροφροσύνης και διευκόλυνε τη διοργάνωση της έκθεσης «Έργα ιμπρεσιονιστών και μεταϊμπρεσιονιστών ζωγράφων από τα μουσεία της Γαλλίας», όπου περιλαμβανόταν μόνο ένας πίνακας νεοϊμπρεσιονιστή ζωγράφου.

Paul Signac (1863-1935), Αντίμπ. Οι Πύργοι, 1911. Λάδι σε καμβά | 66 × 82,3 εκ. Albertina Museum, Βιέννη – Συλλογή Batliner

Αυτή την ανισορροπία –αν όχι και αδικία απέναντι στην ιστορία της τέχνης– έρχεται να επανορθώσει, από απόσταση 44 χρόνων, το Ίδρυμα Β. & Ε. Γουλανδρή, παρουσιάζοντας μια αντιπροσωπευτική έκθεση καλλιτεχνών που εντάχθηκαν στο κίνημα και ακολούθησαν τις αρχές του στο έργο τους, εστιασμένη όμως σε μια ιδιαίτερη οπτική γωνία: αυτή της Μεσογείου και των χρωμάτων της.

Αν και στην περιοδική αυτή έκθεση δεν περιλαμβάνονται έργα του «ιδρυτή» του κινήματος, Ζωρζ Σερά (Georges Seurat), του πρώτου που επεξέτεινε τον προβληματισμό των ιμπρεσιονιστών για την αποτύπωση του φωτός και του χρώματος και αποστασιοποιήθηκε από την εφήμερη εντύπωση που αναζητούσαν να αποτυπώσουν στα έργα τους. Ο Σερά πέθανε το 1891, σε ηλικία μόλις 31 ετών, χωρίς να προλάβει να γοητευτεί από το μεσογειακό φως και το τοπίο της Κυανής Ακτής.

Maximilien Luce (1858-1941), Το λιμάνι του Σαιν-Τροπέ, 1893. Λάδι σε καμβά | 73,7 × 91,4 εκ. Ιδιωτική συλλογή

Έχοντας αφομοιώσει τα χαρακτηριστικά του νεοϊμπρεσιονισμού έτσι όπως διαμορφώθηκαν από τον Σερά, δηλαδή την επιστημονική διάσταση της χρήσης του χρώματος, την επιζήτηση της διαχρονικότητας και την άρνηση της «διαβολικής ευκολίας της πινελιάς» (όπως την είχε αναπτύξει ο Ντελακρουά), ο Πωλ Σινιάκ (Paul Signiac), το μακροβιότερο μέλος της ομάδας των νεοϊμπρεσιονιστών, θα εγκατασταθεί στο Σαιν Τροπέ το 1892, αποτελώντας πόλο έλξης και για τα υπόλοιπα μέλη, που είτε μόνιμα είτε προσωρινά θα εγκατασταθούν στους ψαράδικους και ναυτικούς, τότε, οικισμούς της Κυανής Ακτής.

Ο διαχωρισμός του χρώματος, δηλαδή η μη ανάμιξη των χρωμάτων στην παλέτα αλλά στον καμβά, μέσω της συμπαράθεσης ατόφιων χρωμάτων, ήταν ένα από τα βασικότερα χαρακτηριστικά του κινήματος, γι’ αυτό και οι ίδιοι οι καλλιτέχνες αποκαλούσαν τον εαυτό τους «ντιβιζιονιστές» («διαχωριστές»), ενώ οι όροι «νεοϊμπρεσιονιστές» και «πουαντιγιστές» (από τις χαρακτηριστικές μικρές κηλίδες χρώματος που σχηματίζουν τον πίνακα) κατασκευάστηκαν από τους κριτικούς.

Henri-Edmond Cross (1856-1910), Σπουδή για την Παραλία του Μπαιν-Κυ, 1891-1892. Λάδι σε καμβά | 23 × 34 εκ. Συλλογή Christophe Karvelis-Senn

Ο Σινιάκ σύντομα κατανοεί πως ο «ντιβιζιονισμός», έτσι όπως τον συνέλαβε ο Σερά, δεν λειτουργεί στη Μεσόγειο με τα θολά περιγράμματα του ορίζοντα. Αντ’ αυτού, δουλεύει χωρίζοντας τον πίνακα σε χρωματικές ζώνες, ενώ δοκιμάζει επίσης με επιτυχία την ακουαρέλα, φιλοτεχνώντας έργα που απελευθερώνουν το χρώμα από τη φύση.

Πλάι στα έργα του Σινιάκ, στην έκθεση παρουσιάζονται έργα των φίλων και προσκεκλημένων του στο Σαιν Τροπέ Henri-Edmond Cross, Maximilien Luce, Théo van Rysselberghe, Henri Manguin και Louis Valtat, ενώ ανάμεσα στους νέους που ο Σινιάκ καλεί να έρθουν κοντά του ξεχωρίζει ένας νεαρός που θα φιλοτεχνήσει έναν νεοϊμπρεσιονιστικό πίνακα που θα ενθουσιάσει τον Σινιάκ τόσο ώστε να τον αγοράσει: ήταν ο Ανρί Ματίς, που λίγο αργότερα θα εγκαταλείψει το κίνημα.

Άποψη της έκθεσης «Ο Νεοϊμπρεσιονισμός στα χρώματα της Μεσογείου». © Χριστόφορος Δουλγέρης

Πεπεισμένος αναρχικός, ο Σινιάκ θα απογοητευτεί βαθύτατα από την έκρηξη του εθνικισμού που οδήγησε στο σφαγείο του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Μετά το 1914, ο νεοϊμπρεσιονισμός φαινόταν να ασχολείται με θέματα τελείως ξένα με την εμπειρία των ευρωπαίων πολιτών. Νέες πρωτοπορίες, με διαφορετικά ενδιαφέροντα, θα έρθουν να πάρουν τη θέση του…

Η έκθεση «Ο Νεοϊμπρεσιονισμός στα χρώματα της Μεσογείου» αποτελεί ένα ολοκληρωμένο αφιέρωμα στο καλλιτεχνικό αυτό κίνημα, από το 1891 έως το 1914, το οποίο συνεπιμελήθηκαν η Marina Ferretti Bocquillon, επίτιμη επιστημονική διευθύντρια του Μουσείου Ιμπρεσιονισμού του Ζιβερνύ, και η Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau, υπεύθυνη της Συλλογής του Ιδρύματος Β. & Ε. Γουλανδρή. Τα 55 έργα που παρουσιάζονται προέρχονται από σημαντικά γαλλικά και άλλα ευρωπαϊκά μουσεία, καθώς και από ευρωπαίους ιδιώτες συλλέκτες.

© Χριστόφορος Δουλγέρης

Την Τετάρτη 10 Ιανουαρίου, πρώτη ημέρα της έκθεσης «Ο Νεοϊμπρεσιονισμός στα χρώματα της Μεσογείου», οι δυο επιμελήτριες, Marina Ferretti Bocquillon και Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau, συζητούν, στο Αμφιθέατρο του Μουσείου (19.00-21.00) αναλύοντας διαφορετικές πτυχές του καλλιτεχνικού κινήματος. Τη συζήτηση συντονίζει η Μαργαρίτα Μυτιληναίου. Η είσοδος στην εκδήλωση έχει κόστος 5 € και τα έσοδα θα διατεθούν σε μη κερδοσκοπικό οργανισμό για την προστασία των βυθών της Μεσογείου.

Την Παρασκευή 12 Ιανουαρίου (20.30), η Σαβίνα Γιαννάτου και ο Σπύρος Μάνεσης εγκαινιάζουν τον νέο κύκλο της σειράς συναυλιών «Jazz στο Μουσείο», με την παράσταση «Sea Through», που εξερευνά διαφορετικές πτυχές της Μεσογείου αντλώντας έμπνευση από την έκθεση. Η Σαβίνα Γιαννάτου, μέσα από έναν αυτοσχεδιαστικό διάλογο με τον πιανίστα Σπύρο Μάνεση, ερμηνεύει τραγούδια από την Κάτω Ιταλία, τη Σαρδηνία, την Κορσική, τον Λίβανο, την Ισπανία, την Ελλάδα και τη Βόρειο Αφρική σε διαφορετικές γλώσσες και ιδιώματα, αναδεικνύοντας τη θάλασσα, τη διαφάνεια και το φως στα ηχοχρώματα της Μεσογείου. Η είσοδος στη συναυλία έχει κόστος 20 €.
Ακόμη, από τις 12 Ιανουαρίου και κάθε Παρασκευή (18.00-18.45) και Σάββατο (16.00-16.45) θα πραγματοποιούνται οργανωμένες ξεναγήσεις στην περιοδική έκθεση «Ο Νεοϊμπρεσιονισμός στα χρώματα της Μεσογείου».