Συν & Πλην: «Διαβάζοντας τη Λολίτα στην Τεχεράνη» στο Θέατρο Τέχνης

Ιράν, τέλος της δεκαετίας του ’90. Η θεοκρατική ισλαμική δημοκρατία στη χώρα, καλά κρατεί. Μια καθηγήτρια πανεπιστημίου που έχει διωχθεί από τα καθήκοντα της, καθώς έχει «προοδευτικές» ιδέες για τη διδασκαλία του μαθήματος λογοτεχνίας, παίρνει μια ριζοσπαστική πρωτοβουλία. Αποφασίζει να δημιουργήσει ένα κλειστό κλαμπ ανάγνωσης στο σπίτι της με συμμετέχουσες επτά νεαρές γυναίκες, πρώην μαθήτριες της στο πανεπιστήμιο για να μελετήσουν τα απαγορευμένα, από την Ισλαμική Επανάσταση, μυθιστορήματα της δυτικής -λογοτεχνίας. Από τη «Λολίτα» του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ και την «Περηφάνια και προκατάληψη» της Τζέιν Όστιν έως τον «Υπέροχο Γκάτσμπι» του Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ, διακινδυνεύουν την ελευθερία τους, αρκεί να αφεθούν στη «μαγική, υπερβατική δύναμη της λογοτεχνίας».

Η ιστορία που τροφοδότησε το, παγκοσμίως διάσημο βιβλίο της Αζάφ Ναφίσι, «Διαβάζοντας τη Λολίτα στην Τεχεράνη» μια τεράστια εκδοτική επιτυχία, που κυκλοφόρησε και μεταφράστηκε σε περισσότερες από τριάντα γλώσσες, είναι το βίωμα της ίδιας της συγγραφέα στα σκοτεινά χρόνια της Ισλαμικής Επανάστασης στο Ιράν. Προνομιούχα πολίτης επί των ημερών του Σάχη Παχλαβί, κόρη του δημάρχου της Τεχεράνης και κόρη μιας από τις πρώτες βουλεύτριες της χώρας, φοιτήτρια στο Πανεπιστήμιο της Ουάσιγκτον, η Ναφίσι επέστρεψε ως κοσμοπολίτισσα σ’ ένα Ιράν που δεν θύμιζε τίποτα από όσα είχε αφήσει πίσω. Απεναντίας, η ίδια έπεσε θύμα των καθεστωτικών πρακτικών που εφαρμόζονταν – καταργώντας μια τεράστια γκάμα από τη διδακτέα ύλη  – ενώ απολύθηκε από το Πανεπιστήμιο αφού αρνήθηκε να φορέσει μαντίλα.

Ως μια μικρή χειρονομία εξέγερσης, αποφασίζει να δημιουργήσει έναν αναγνωστικό πυρήνα για να βοηθηθούν κάποιες από τις πρώην φοιτήτριες της οι οποίες «ζούσαν σε μια συνθήκη που τις κρατούσε αιχμάλωτες». Κάθε εβδομάδα, κάθε πρωί Πέμπτης, οι οκτώ γυναίκες, η Αζάφ μαζί με την Αζίν, Σανάζ, Μαχσίντ, Μανά, Γιασί, Νασρίν και Μίτρ, γεμίζουν τον καλόγερο του σπιτιού της Ναφίσι με σκούρια καφτάνια και χιτζάμπ, πίνουν τσάι και μελετούν με «ευαισθησία και γενναιότητα», «σαν να έχουν αφήσει πίσω το κελί τους» τις όψεις ενός άλλου κόσμου, αλλά και την πατριαρχική επιβολή στη γυναικεία θέληση ακόμα και στον δυτικό κόσμο. Δύο χρόνια συναντήσεων που τις ωριμάζουν σε ένα αναπάντεχο βαθμό, ώστε καθεμιά από αυτές, να θελήσει να διεκδικήσει τις κατεσταλμένες επιθυμίες της, ν’ αναζητήσει τι σημαίνει προσωπική ευτυχία αφού «κανείς δεν μας το δίδαξε αυτό» και να αποφασίσουν πως δεν θέλουν να ζουν κρυμμένες για πάντα.

Στη θεατρική μεταφορά για το Θέατρο Τέχνης, η οποία επιχειρείται για πρώτη φορά διεθνώς, τη διασκευή υπογράφει η Ηρώ Μπέζου ενώ ως σύμβουλος δραματουργίας συμβάλλει η Έλενα Τριανταφυλλοπούλου.

Σύσσωμος ο θίασος του “Διαβάζοντας τη Λολίτα στην Τεχεράνη” σε σκηνοθεσία της Μαίρης Ξανθοπουλίδου.

Η θεατρική μεταφορά του βιβλίου της Αζάφ Νασίφι από μια ελληνική ομάδα εργασίας ήταν, εκ προοιμίου, ένα από τα ωραία στοιχήματα της θεατρικής χρονιάς. Και να που τώρα στην παράσταση της Μαίρης Ξανθοπουλίδου δικαιώνεται. Αφενός, γιατί η μετατροπή του σε θεατρικό υλικό (από την Ηρώ Μπέζου) είναι προσεγμένη, διατηρώντας τη λογοτεχνική γοητεία του πρωτότυπου. Αφετέρου γιατί η διασκευή και σκηνοθεσία πιάνει τον παλμό της γυναικείας κραυγής για ελευθερία. Και τέλος γιατί η οκταμελής πρωταγωνιστική ομάδα πλουτίζει το ανέβασμα με την αλήθεια και την ειλικρίνεια της.

Η Μαρία Καλλιμάνη και η Μαρία Πετεβή.

Είναι η πρώτη φορά παγκοσμίως που το σπουδαίο βιβλίο της Αζάφ Ναφίσι θεατροποιείται και αυτό συμβαίνει από μια γυναικεία ομάδα καλλιτεχνών στην Ελλάδα. Εκτός από το σημαντικό και θαρραλέο του εγχειρήματος (πριν από δύο χρόνια το βιβλίο είχε γνωρίσει κινηματογραφική μεταφορά σε ευρωπαϊκή συμπαραγωγή) και τη σκηνική διάδοση του λόγου της Ναφίσι για τη θέση της γυναίκας στο Ιράν, έχει σημασία και η αξιοποίηση του momentum: βρισκόμαστε σε μια νέα ταραχώδη περίοδο για τη Μέση Ανατολή και οι αποτρόπαιοι μηχανισμοί καταπίεσης της ισλαμικής εξουσίας έχουν εκατομμύρια αποδέκτες – πόσο μάλλον εν καιρώ πολέμου. Την ίδια ώρα, με όχημα τα βιβλία της δυτικής λογοτεχνίας φωτίζονται και τα ακρωτηριασμένα δικαιώματα της γυναίκας στη Δύση, η πατριαρχική λειτουργία σε δημοκρατικά περιβάλλοντα και η ανάγκη κάθε γυναίκας να επιλέγει όσα της ανήκουν, με κυρίαρχο  το σώμα και το πνεύμα της. Η Ηρώ Μπέζου έχει κάνει μια πολύ ισορροπημένη θεατρική μεταφορά, εστιάζοντας και στους δύο κόσμους που θίγει η Ναφίσι, δημιουργώντας οκτώ ολόκληρους γυναικείους χαρακτήρες.

Ένας συμπαγής γυναικείος θίασος έχει δημιουργηθεί για τις ανάγκες της παράστασης, σηματοδοτώντας πιθανότατα τη βασικότερη αρετή της. Καταρχάς, η Μαρία Καλλιμάνη που, αγέρωχη και παθιασμένη, ερμηνεύει την καθηγήτρια Λογοτεχνίας Αζάφ. Κι έπειτα η ομάδα από επτά ηθοποιούς της νεότερης γενιάς – Δήμητρα Βήττα,  Λήδα Κουτσοδασκάλου, Διονυσία Μπαλαμώτη, Ηλέκτρα Μπαρούτα, Ζωή Μυλωνά, Θάλεια Σταματέλου, Μαρία Πετεβή – που συγκροτούν ένα σώμα γυναικείας αλληλεγγύης και τόλμης, εις το όνομα όχι μόνο των γυναικών που καταπιέζονται συστημικά σε χώρες όπως το Ιράν, αλλά μιλώντας για κάθε γυναίκα που στερείται των ελευθεριών της. Και φυσικά, λειτουργούν ως υπόμνηση του αξιώματος της φαντασίας που δεν φυλακίζεται, δεν χειραγωγείται. Οι ερμηνείες τους υψώνονται από την ποιότητα μιας σκηνικής αλήθειας, μιας πολυπόθητης  φυσικότητας, με τη Δήμητρα Βήττα (στο ρόλο της δυναμικής Αζίν), τη Διονυσία Μπαλαμώτη (στο ρόλο της αθώας Σανάζ), τη Μαρία Πετεβή (στο ρόλο της ευαίσθητης Μανά) και τη Ζωή Μυλωνά (στο ρόλο της αποφασιστικής Γιασί) να ξεχωρίζουν.

Μετά την εύστοχη επιλογή του έργου και την τολμηρή κίνηση της θεατροποίησης του, η Μαίρη Ξανθοπουλίδου φαίνεται πως σκηνοθετεί με δύο οδηγούς: αφενός να δημιουργήσει μια συνεκτική ομάδα και αφετέρου να αναδείξει τα ευγενή συναισθήματα που αναγεννά η Τέχνη στους ανθρώπους, μέσα από μια γλυκιά, ποιητική και γειωμένη γλώσσα. Δεν έχει εκπλήξεις η σκηνοθεσία της: είναι εστιασμένη στα πρόσωπα, στην επικοινωνία τους – πολύ ωραία η χορογραφημένη σκηνή από τη Μαριέλα Νέστορα, αλλά και τα παιχνίδια με τον αφηγηματικό χρόνο) και το μήνυμα που κομίζουν. Αλλά αυτά αρκούν για να παραδώσει μια γνήσια φέτα, καλού θεάτρου.

Διονυσία Μπαλαμώτη και Ηλέκτρα Μπαρούτα.

Προφανώς, μια πολυπρόσωπη παράσταση στην ελεύθερη σκηνή, έχει και το τίμημα της. Συνθήκη που είθισται να αντικατοπτρίζεται στους σκηνικούς χώρους (εδώ φέρουν την επιμέλεια του Δημήτρη Μεράντζα) που στην παράσταση της «Λολίτας»  χαρακτηρίζονται οριακά φτωχοί παραπάνω «ρεαλιστικοί» για μια παράσταση που υμνεί την αναγνωστική φαντασία.

Μια ευτυχής, από πολλές απόψεις, απόπειρα θεατροποίησης πάνω στο διάσημο βιβλίο της Αζάφ Νασίφι.

Η Μαρία Καλλιμάνη στο ρόλο της συγγραφέα Αζάφ Ναφίσι.

Ζωή Μυλωνά.

Δήμητρα Βήττα και Λήδα Κουτσοδασκάλου.