You and AI από τη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση: Όταν ο αλγόριθμος σε ακολουθεί στο πάρκο

Πως μοιάζει ένα συνηθισμένο πρωϊνό στο Πεδίον Άρεως; Αθλητές που τρέχουν στα μονοπάτια του, κηδεμόνες σκύλων που βολτάρουν για πρώτη φορά μέσα στη μέρα, μαμάδες ή παππούδες που βγάζουν τα παιδιά τους για παιχνίδι, παππούδες που μαζεύονται για μερικές παρτίδες, περαστικούς που διασχίζουν το πάρκο για να φτάσουν στο γραφείο με τα πόδια. Τι κοινό έχουν όλες οι παραπάνω ομάδες εκτός από το ότι μοιράζονται έναν κοινό τόπο; Εκπέμπουν σήμα από τα κινητά, τις πλατφόρμες και τα βιομετρικά ρολόγια τους. Με λίγα λόγια, η παρουσία τους στο δημόσιο χώρο καταγράφεται από τον ψηφιακό χώρο.

Είναι οι ίδιοι άνθρωποι που θα ‘σκοντάψουν’ πάνω στα ψηφιακά έργα της έκθεσης «Υou and AI (Artificial Intelligence)» που διοργανώνει η Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση· ανοίγοντας τη συζήτηση για τις διαδρομές και τις εκλεκτικές συγγένειες μεταξύ δημόσιου και ψηφιακού χώρου.

Ο διευθυντής Ψηφιακής Ανάπτυξης και Καινοτομίας του Ιδρύματος Ωνάση και Εκτελεστικός Διευθυντής – Επιστημονικός Σύμβουλος της «You and AI» Πρόδρομος Τσιαβός

Κι έτσι τα 25 «ψηφιακά γλυπτά» – όπως τα ονομάζει ο διευθυντής Ψηφιακής Ανάπτυξης και Καινοτομίας του Ιδρύματος Ωνάση και Εκτελεστικός Διευθυντής – Επιστημονικός Σύμβουλος της «You and AI» Πρόδρομος Τσιαβός – δεν ξενίζουν, καθώς προβάλλουν πλάι στα ψηλά δέντρα του πάρκου. «Όλα τα έργα είναι βασισμένα σε οθόνες 3, 5, 7 μέτρων οι οποίες καταφέρνουν να ενταχθούν μέσα στην κλίμακα της χλωρίδας του πάρκου, συνομιλούν αρμονικά με το περιβάλλον» παρατηρεί. Για την ακρίβεια, θα μπορούσαν να ήταν πάντα εκεί, ως υπομνήσεις μιας παράλληλης, ψηφιακής πραγματικότητας.

«Όπου κι αν βρισκόμαστε εκπέμπουμε διαρκώς δεδομένα. Αναφέρω, χαρακτηριστικά, το λυπηρό παράδειγμα της εξιχνίασης της δολοφονίας στα Γλυκά Νερά που επετεύχθη μέσα από αντίστοιχα data. Ψηφιακό δεδομένο, όμως, συνιστά και η απλή selfie που θα ανεβάσω στο Instagram κοινοποιώντας την παρουσία μου στο Πεδίον ‘Αρεως. Δημιουργείται, δηλαδή, ένας δημόσιος χώρος που δεν είναι ακριβώς φυσικός. Κι αυτό θέλουμε να δείξουμε: Ό,τι δεν είμαστε μόνοι. Πάντα υπάρχει ένας αλγόριθμος μαζί μας» εξηγεί, επισημαίνοντας πως η τεχνητή νοημοσύνη είναι πλέον ένας καθοριστικός παράγοντας συνδιαμόρφωσης της αθηναϊκής ζωής, όπως και κάθε μεγάλου αστικού κέντρου.

Γι’ αυτό και η έκθεση ανήκει στο δημόσιο βλέμμα. «Από τη στιγμή που η τεχνητή νοημοσύνη είναι κάτι το οποίο κουβαλάμε διαρκώς μαζί μας, θέτει το ζήτημα της δημόσιας σφαίρας. Γιατί εξίσου δημόσιο με το φυσικό περιβάλλον είναι και τα κοινωνικά δίκτυα» σχολιάζει ο εκτελεστικός διευθυντής της. Εξάλλου, δεν είναι η πρώτη φορά που η Στέγη συνδέει την παρουσία της με το Πεδίον Άρεως.

«Deep Meditations A brief history of almost everything in 60 minutes» από τον Memo Akten.

Ήταν το καλοκαίρι του 2018 όταν το Fast Forward Festival 5, αφύπνιζε πολιτιστικά το πάρκο με το project «Οι μύθοι του Πάρκου». Τα πανδημικά lockdown, όμως, επανέφεραν την συζήτηση για τους ανοιχτούς χώρους με την ένδειξη του κατεπείγοντος. Κι ανάμεσα τους, το Πεδίον Άρεως έγινε τόπος συνάντησης της νέας Αθήνας. Μοιραία, η Στέγη θα επέστρεφε εκεί με μια διαφορετική πρόταση, μεγαλύτερης κλίμακας, αφουγκραζόμενη ένα φλέγον ζήτημα που ενεργοποιεί το δημόσιο διάλογο.

Άραγε αυτή η περίεργη συγγένεια ανάμεσα στο δημόσιο και τον ψηφιακό χώρο είναι μια νέα απειλή; Θα μπορούσαν, δηλαδή, τα social media να επιβληθούν ως η νέα πλατεία της πόλης; Να υποκαταστήσουν την ανάγκη μας να ζούμε και να μοιραζόμαστε τους δρόμους και τα πάρκα της; «Ναι, τα στατιστικά μας δείχνουν ότι πήραμε καλύτερους, γρηγορότερους και αποτελεσματικότερους υπολογιστές. Όμως, όπως η πανδημία μας επιβεβαίωσε πάντα επιδιώκαμε να βρεθούμε έξω. Δεν νομίζω, λοιπόν, ότι ο ψηφιακός χώρος θα υποκαταστήσει ποτέ τον φυσικό· όμως, πρέπει να καταλάβουμε ότι ο φυσικός χώρος αλλάζει. Δείτε τα παιδιά στους δρόμους που αναπαράγουν κινήσεις Tik Tok και τις μαγνητοσκοπούν για να τις ανεβάσουν στην πλατφόρμα. Ο ψηφιακός εισβάλλει στον φυσικό κόσμο κι αυτό αλλάζει τη συμπεριφορά μας – όχι τον ίδιο το χώρο» λέει ο Πρόδρομος Τσιαβός.

Μιλάμε, ήδη, για μια διαφορετική εμπειρία ύπαρξης στο αστικό περιβάλλον. Γι’ αυτό και στο βάθος της, το «You and AI» δεν είναι μια έκθεση για την τεχνητή νοημοσύνη αλλά μια έκθεση βαθιά υπαρξιακή και ανθρώπινη. Κι εκεί όπου ένα ψηφιακό έργο στο Πεδίον ‘Αρεως εκπέμπει χιλιάδες δεδομένα από αθηναϊκά google maps δεν μπορείς παρά να αναρωτηθείς «που πάμε»; Είναι μακριά το μέλλον όπου όλες οι ανθρώπινες λειτουργίες θα είναι digital data; Ακόμα και με την ιδιότητα του ακαδημαϊκού στο μάθημα της Ηθικής και της Νομικής Δεδομένων, ο Πρόδρομος Τσιαβός δυσκολεύεται να δώσει απάντηση.

Ο ψηφιακός εισβάλλει στον φυσικό κόσμο κι αυτό αλλάζει τη συμπεριφορά μας – όχι τον ίδιο το χώρο

«Σίγουρα, αντιμετωπίζουμε μια δεδομενοποίηση της ζωής χωρίς αυτό να δαιμονοποιείται κατ’ ανάγκη. Η δεδομενοποίηση σημαίνει πως ο καθένας από εμάς αποκτά το ψηφιακό δίδυμο του, το οποίο τυγχάνει διαρκούς επεξεργασίας από αλγορίθμους. Αυτή, πράγματι, είναι μια πραγματικότητα που δεν γυρίζει πίσω. ‘Ισως κάποιοι να έχουν την πολυτέλεια να ζουν σε ζώνες εκτός δικτύου. Ωστόσο, όσο το κυρίαρχο μοντέλο της οικονομίας εξελίσσεται βάσει της επεξεργασίας των δεδομένων μας, η αποχή από την ΑΙ θα καταλήξει να είναι απευθύνεται σε λίγους. Εδώ πρέπει να παρέμβουμε και σε ηθικό επίπεδο και σε νομικό επίπεδο για να προστατεύσουμε τη ζωή από τη διαρκή καταγραφή της».

«It’s not YOU, it’s me» από τον llan Manouach.

Ξαφνικά, η περιήγηση στο «You and AI» σε φέρνει μπροστά σε μια φοβερή αντίφαση: Ο δημόσιος χώρος ως τόπος για όλους (και άρα φύσει δημοκρατικός) φωτίζει τους αλγόριθμους υπό το πρίσμα ενός ως νέου καθεστώτος, ενός Big Brother.

«Στόχος της έκθεσης δεν είναι να παρουσιάσουμε μια δυστοπία, αλλά να αναρωτηθούμε πολιτικά και ατομικά τι αλγόριθμους θέλουμε – με την ίδια έννοια που αναρωτιόμαστε τι κυβερνήσεις θέλουμε. Θα είναι οι αλγόριθμοι μια αντανάκλαση των προκαταλήψεων μας; Το βέβαιο είναι πως δεν υπάρχουν χωρίς εμάς γι’ αυτό και καταδεικνύουν πόσο προκατειλημμένοι είμαστε σε κάποια θέματα. Δεν μπορούμε, λόγου χάρη, να μην αποδεχόμαστε την LGBT κοινότητα αλλά να περιμένουμε από τους αλγόριθμους να κάνουν το αντίθετο. Δεν μπορούμε να διατυπώνουμε λόγους μίσους και η τεχνητή νοημοσύνη να κηρύσσει λόγους αγάπης. Υπάρχει η ανάγκη του εκδημοκρατισμού των αλγορίθμων, όπως ακριβώς έχουμε ανάγκη του εκδημοκρατισμού του εαυτού και των κοινωνιών μας» επισημαίνει ο διευθυντής Ψηφιακής Ανάπτυξης και Καινοτομίας του Ιδρύματος Ωνάση.

Το έργο «INSULAE οf the Island» από τον Nye Thompson.

Υπό αυτή την έννοια, όσο μιλάμε για δημόσιο χώρο και τέχνη, τόσο μιλάμε για δημοκρατία και ανθρώπινες, σάρκινες αξίες. Ο Πρόδρομος Τσιαβός συμφωνεί. «Η αισθητική είναι η ηθική μας. Συνεπώς, η τέχνη είναι η ανθρωπιά μας και την έχουμε μεγάλη ανάγκη. Οι πόλεις μας πρέπει να έχουν περισσότερη τέχνη, πρέπει να σέβονται τους καλλιτέχνες, η τέχνη είναι κοινωνικό δικαίωμα που πρέπει να διεκδικούμε». Πόσο μάλλον να την διεκδικούμε eκεί που σουλατσάρουμε στο Πεδίον Άρεως αμέριμνοι ή και βιαστικοί. Tυχαία στο δρόμο, στην πλατεία, στο πάρκο. Εκεί που η δημοκρατία αναγνώριζε πάντα τον εαυτό της.

Τα 25 έργα της έκθεσης «You and AI» βρίσκονται ήδη διάσπαρτα στο Πεδίον Άρεως, οργανωμένα σε τρεις διαδρομές. Η ‘επίσημη’ είσοδος είναι στο άγαλμα του βασιλιά Κωνσταντίνου αλλά κανείς μπορεί να αφεθεί σε όποια τυχαία διαδρομή επιθυμεί. Η σχεδιαστική επιμέλεια του StudioEntropia έχει δημιουργήσει μικρές ομάδες έργων: Αν κανείς ‘πέσει’ πάνω σε μια από τις ψηφιακές led οθόνες θα διακρίνει στον ορίζοντα τουλάχιστον ένα – μπορεί και δύο – έργο ακόμα. Η έκθεση θα διαρκέσει έως τις 18 Ιουλίου.