Τα «Ν(ο)ήματα» που συνδέουν την τέχνη όλων των εποχών στο Μουσείο της Ακρόπολης

Προσωποποιήσεις και αλληγορίες μέσω των οποίων η τέχνη όλων των εποχών απεικόνισε ανθρώπινα πάθη και συναισθήματα, αφηρημένες έννοιες και νοήματα, αλλά και καθ’ όλα υλικά μεγέθη, όπως τα ουράνια σώματα, οι ήπειροι, τα νησιά, τα βουνά και τα ποτάμια, πρωταγωνιστούν στη νέα περιοδική έκθεση που φιλοξενείται από τις 4 Δεκεμβρίου στο Μουσείο της Ακρόπολης.

Η έκθεση, την ιδέα της οποίας συνέλαβε και επιμελήθηκε ο διευθυντής του Μουσείου, καθηγητής Νίκος Σταμπολίδης, δεν αποτελεί απλώς ένα διάλογο ανάμεσα σε αρχαίους και νεότερους καλλιτέχνες και τεχνουργήματα. Ο εμπνευστής της προτιμά να χρησιμοποιεί τον όρο «τετραλογία», καθώς παρουσιάζει μαζί τέσσερις διαφορετικές περιόδους της τέχνης: Αρχαιότητα, Βυζάντιο, Αναγέννηση και Νεότερη Τέχνη. Μέσα από τον διάλογο των τεσσάρων διαφορετικών περιόδων, η έκθεση αναζητά το «πώς η ελληνική αρχαιότητα συλλαμβάνει, σχεδιάζει και αποδίδει μια ιδέα και πώς αυτή στη συνέχεια περνάει και διατρέχει τις μετέπειτα περιόδους», όπως τόνισε χαρακτηριστικά ο Νίκος Σταμπολίδης, παρουσιάζοντας τη νέα περιοδική έκθεση στους δημοσιογράφους.

Αυτός είναι και ο λόγος που επελέγη ο τίτλος «ΝοΗΜΑΤΑ», ένα «γραφιστικό» λογοπαίγνιο που «παραπέμπει στα νοήματα της θεματικής της πλοκής, καθώς οι προσωποποιήσεις, οι συμβολισμοί και οι αλληγορίες είναι καθοριστικές σταθερές που διατρέχουν την έκθεση ως διαχρονικά νήματα», όπως σημείωσε ο διευθυντής του Μουσείου της Ακρόπολης.

Στην έκθεση παρουσιάζονται 165 έργα, μικρού, μεσαίου και μεγάλου μεγέθους, από διαφορετικά υλικά και εποχές: νομίσματα, κεραμικά και πήλινα όστρακα, αγγεία, ανάγλυφα, αγάλματα, χειρόγραφα και βιβλία, τοιχογραφίες και πίνακες ζωγραφικής. Από αυτά, σχεδόν τα μισά δεν έχουν εγκαταλείψει ποτέ άλλοτε τα μουσεία ή τις συλλογές στις οποίες ανήκουν, κάτι που υπογράμμισε με δικαιολογημένη υπερηφάνεια ο Νίκος Σταμπολίδης.

Η αφήγηση χωρίζεται σε έξι ενότητες, όχι στεγανά διαχωρισμένες, καθώς το «πλεκτό σχήμα» της κατανομής τους στον χώρο των περιοδικών εκθέσεων επιτρέπει στον θεατή να ρίχνει παράλληλα κλεφτές ματιές σε παραπλήσιες, συγγενείς ενότητες, δημιουργώντας έτσι ενδιαφέροντες διαλόγους που επιτρέπουν στον επισκέπτη την ιδιοσυγκρασιακή πρόσληψη της κεντρικής αφήγησης.

Ο Κρόνος καταβροχθίζει τον γιο του / Saturn Devouring his Son, Peter Paul Rubens, 1636 – 1638, Museo Nacional del Prado

Ένας εντυπωσιακός Κρόνος που καταβροχθίζει τον γιο του, έργο του Ρούμπενς από το Μουσείο του Πράδο, υποδέχεται τον θεατή, εισάγοντας την πρώτη ενότητα, που αφορά τον χρόνο: «Είναι το παρελθόν που καταβροχθίζει το μέλλον», παρατηρεί ο επιμελητής. Στην ίδια ενότητα ο επισκέπτης συναντά εντυπωσιακές τοιχογραφίες από την Πομπηία, ανάγλυφα και ψηφιδωτά από τα Αρχαιολογικά Μουσεία της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης, αλλά και πίνακες ζωγραφικής του Γιάννη Τσαρούχη και του Χρήστου Μποκόρου.

Η φύση, όπου πρωταγωνιστούν προσωποποιήσεις των ουράνιων σωμάτων, των ανέμων, των ποταμών κ.λπ. αποτελεί τη δεύτερη ενότητα, όπου ξεχωρίζει ένας εντυπωσιακός κρατήρας που απεικονίζει τον Τάλω ως προσωποποίηση της Κρήτης (Museo Ruvo Jatta, Απουλία), αλλά και ένας εξαιρετικός μπρούτζινος Αχελώος από το Ετρουσκικό Μουσείο του Βατικανού. Στη συνέχεια η αφήγηση στρέφεται στην προσωποποίηση των θεοτήτων, με πρωταγωνιστή εδώ την υδρία του Μειδία, ένα ερυθρόμορφο αγγείο του 420 π.Χ. που εγκαταλείπει για πρώτη φορά το Βρετανικό Μουσείο εδώ και 250 χρόνια.

Οι θεσμοί και οι αλληγορίες αποτελούν τις δύο τελευταίες ενότητες, με χαρακτηριστικά εκθέματα έναν αττικό αμφορέα που απεικονίζει την Δίκη, προσωποποίηση της δικαιοσύνης, που κρατά σφυρί και ετοιμάζεται να χτυπήσει την Αδικία (περ. 520 π.Χ., Kunsthistorisches Museum, Βιέννη).

Ουσιαστικά, μέσα από την εκθεσιακή αφήγηση συντίθεται ένα παλίμψηστο διαφορετικών υλικών και έργων, προκειμένου να φανεί η διείσδυση των προσωποποιήσεων και των αλληγοριών τόσο στην «υψηλή» τέχνη όσο και στις διακοσμητικές τέχνες. Ίσως γι’ αυτό το έργο το οποίο αποχαιρετά τον επισκέπτη να είναι η Χίμαιρα του Αρέτζο (μέσα – τέλη 5ου π.Χ. αι.), ένα εντυπωσιακό ετρουσκικό άγαλμα από το Αρχαιολογικό Μουσείο της Φλωρεντίας, ένα υβρίδιο με κεφαλή λέοντα, πλάτη κατσίκας και ουρά φιδιού…

Να σημειωθεί ότι η έκθεση «ΝοΗΜΑΤΑ. Προσωποποιήσεις και αλληγορίες από την αρχαιότητα έως σήμερα», που φιλοξενείται στον χώρο των περιοδικών εκθέσεων, έχει διαφορετικό εισιτήριο από τη μόνιμη έκθεση, ενώ παραμένει ανοιχτή τις ώρες λειτουργίας του Μουσείου της Ακρόπολης.

Με αφορμή την παρατήρηση ότι η Υδρία του Μειδία ήταν ένα τελετουργικό αγγείο, ανάλογα του οποίου βλέπουμε να φέρουν στον ώμο γυναίκες που συμμετείχαν στην πομπή των Παναθηναίων και απεικονίζονται στη ζωφόρο του Παρθενώνα, ο Νίκος Σταμπολίδης ερωτήθηκε κατά πόσον αυτή του η επισήμανση αποτελούσε μια… αλληγορία με αποδέκτη τη διεύθυνση του Βρετανικού Μουσείου, στο οποίο ανήκει το αντικείμενο. Απαντώντας, ο διευθυντής του Μουσείου της Ακρόπολης, αφού σημείωσε τις πολύ καλές σχέσεις που διατηρούν τα δύο Μουσεία, ένδειξη των οποίων αποτελεί και ο δανεισμός οκτώ αγγείων για την τρέχουσα έκθεση, σημείωσε ότι «στο τέλος τα γλυπτά θα επιστρέψουν και θα επανενωθούν με τον Παρθενώνα, εδώ, στο Μουσείο της Ακρόπολης».