Αντώνης Μπενάκης: Ένα συλλεκτικό λεύκωμα, οι ιστορίες του και οι περιπέτειές του

Το 1948, σε μια εποχή σκοτεινή ακόμα, όπου ο αντίλαλος του Εμφυλίου, που μαινόταν στα βουνά, δεν είχε σβήσει, έφτασε στα χέρια λίγων εκλεκτών φιλότεχνων ένας τόμος που η επιμέλειά του έφερε μια «βαριά» υπογραφή, αυτή του Αντώνη Μπενάκη. Λίγοι, όμως, από τους 300 τυχερούς (και αρκετά εύπορους) που πήραν στα χέρια τους τον πρώτο τόμο της έκδοσης «Ελληνικαί εθνικαί ενδυμασίαι» γνώριζαν ότι για να ολοκληρωθεί αυτό το υψηλής αισθητικής και πρωτοπόρο, τεχνολογικά, επίτευγμα, απαιτήθηκαν, ούτε λίγο ούτε πολύ, 18 ολόκληρα χρόνια, ενώ ο δεύτερος τόμος θα δει το φως το 1954, χρονιά του θανάτου του εμπνευστή του.

Nicolas Sperling, «Πορτρέτο Αντώνη Μπενάκη», 1927, παστέλ σε χαρτί επικολλημένο σε μουσαμά (Μουσείο Μπενάκη).

Από μόνα τους, τα στοιχεία αυτά κάνουν την ιστορία της μνημειώδους έκδοσης περίπλοκη, όμως οι (πολλές) ιστορίες που βρίσκονται στη σκιά της κάνουν την τελική εικόνα ακόμα περισσότερο περίπλοκη – και συναρπαστική! Ακριβώς αυτές τις ιστορίες, ιστορίες καλλιτεχνικές αλλά και τυποτεχνικές, ιστορίες ανθρώπων και κοινωνικών δικτύων, επιδιώκει να αναδείξει η έκθεση «Ιστορίες από την έκδοση Ελληνικαί Εθνικαί Ενδυμασίαι», που φιλοξενείται από τις 13 Οκτωβρίου στο Μουσείο Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού.

Η προετοιμασία της πολυτελούς αυτής έκδοσης ξεκινά, λοιπόν, το 1930, λίγο πριν το Μουσείο που φέρει το όνομα του Αντώνη Μπενάκη ανοίξει τις πύλες του και συμπίπτει με τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του. Ως «πρώτη ύλη» για την έκδοση χρησιμοποιήθηκαν 86 τοπικές φορεσιές που ανήκαν ήδη στη συλλογή του, ενώ για να ολοκληρωθεί, ο εμπνευστής της δανείστηκε άλλες τριάντα από μέλη της αθηναϊκής υψηλής κοινωνίας, που κατά τη δεκαετία του 1920 και του 1930 είχε στραφεί προς τη συλλογή τέχνεργων του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού, όπως επισημαίνει η εκ των επιμελητριών της έκθεσης, Ξένια Πολίτου.

Nelly’s, (Έλλη Σουγιουλτζόγλου-Σεϊραδάρη), συνεργάτες της Έκθεσης Λαϊκής Χειροτεχνίας που διοργανώθηκε στο πλαίσιο των Δελφικών Εορτών, φορώντας ενδυμασίες από διάφορες περιοχές της Ελλάδας, Δελφοί 1930 (Μουσείο Μπενάκη).

Η αποτύπωση των ενδυμασιών, στην τεκμηρίωση των οποίων συνέδραμε τον Μπενάκη η λαογράφος Αγγελική Χατζημιχάλη, επρόκειτο να γίνει ζωγραφικά και όχι φωτογραφικά. Ο Αντώνης Μπενάκης επέλεξε γι’ αυτό το έργο τον ρώσο ζωγράφο Νίκολας Σπέρλινγκ, τον οποίο είχε γνωρίσει στο Κάιρο και κάλεσε στην Αθήνα προκειμένου να φιλοτεχνήσει 116 πίνακες! Ελάχιστα στοιχεία ήταν γνωστά για τον κοσμογυρισμένο αυτόν καλλιτέχνη, τη διαδρομή του οποίου φωτίζει και τεκμηριώνει για πρώτη φορά η ιστορικός τέχνης Σταλίνα Βουτσινά, στον φροντισμένο και αναλυτικό κατάλογο που συνοδεύει την έκθεση. Και οι τρεις τους θα συναντηθούν στις Β’ Δελφικές Εορτές του 1930, όπου και θα διοργανωθεί «έκθεση χειροτεχνημάτων» και επίδειξη λαϊκών ενδυμασιών.

Αν μέχρι εδώ η έκθεση αφηγείται την κατασκευή του ιδεολογήματος της «ελληνικότητας» μέσα από την οικειοποίηση του λαϊκού πολιτισμού από την αστική τάξη στο Μεσοπόλεμο, στην οποία αναφέρεται ο ιστορικός Σάββας Καράμπελας στο κείμενό του στον κατάλογο, η άλλη της πτυχή αφηγείται έναν τεχνολογικό άθλο, που πραγματοποιήθηκε από την περίφημη Εταιρεία Γραφικών Τεχνών Ασπιώτη – ΕΛΚΑ, αποτυπώνοντας στις προθήκες της όλα τα στάδια της παραγωγής της έκδοσης.

Ψηφιακή σύνθεση με τα 10 χωριστά λιθογραφημένα δοκίμια (1 -10) που παρήχθησαν κατά τη διαδικασία εκτύπωσης του πίνακα 46α του Nicolas Sperling. Στο τέλος, σύγκριση του δεκάχρωμου εκτυπωμένου αντιτύπου (αριστερά) και της πρωτότυπης υδατογραφίας της ενδυμασίας «Βέρροια» (δεξιά) (ΙΑ / ΕΤΕ, Συλλογή Εταιρείας Γραφικών Τεχνών Ασπιώτη – ΕΛΚΑ).

Όπως τόνισε η Παρή Καλαμαρά, επικεφαλής του Ιστορικού Αρχείου της Εθνικής Τράπεζας, όπου και βρίσκεται το αρχείο της Ασπιώτη – ΕΛΚΑ, και τεκμηριώνουν με τα κείμενά τους στον κατάλογο η Χρυσαλένα Αντωνοπούλου και ο Γιώργος Ματθιόπουλος, η διαδικασία της εκτύπωσης πραγματοποιήθηκε με εξαιρετικά σύγχρονα μέσα, καθώς χρησιμοποιήθηκε επίπεδη παλινδρομική μηχανή όφσετ, κάτι καινοφανές στη δεκαετία του 1930. Παράλληλα, η διαδικασία διατήρησε και πολλά «χειροτεχνικά» στοιχεία, καθώς η ανάλυση των πινάκων δεν γινόταν σε τετραχρωμία, όπως στη σημερινή τυπογραφία, αλλά με αποδελτίωση των βασικών τονικοτήτων, έτσι ώστε για κάθε πίνακα να απαιτούνται από 7 έως και 19 διαφορετικά φιλμ – τα οποία μπορεί ο επισκέπτης να δει στις προθήκες της έκθεσης, με χαρακτηρισμούς όπως, «κρεατί», «μολυβί ανοιχτό», «μολυβί σκούρο» κ.λπ. Επρόκειτο για μια χρονοβόρα διαδικασία, που αρχικά απαιτούσε δύο μήνες για την εκτύπωση μίας και μόνο εικόνας.

Αν και η ιδέα για την έκθεση αυτή προήλθε από το Ιστορικό Αρχείο της ΕΤΕ, με στόχο την ανάδειξη του υλικού του πολύτιμου αρχείου της Ασπιώτη – ΕΛΚΑ, αποτέλεσε μια ευκαιρία για το Μουσείο Μπενάκη όχι μονάχα να τιμήσει τον ιδρυτή του αλλά και να σκύψει με κριτική ματιά πάνω στην ιστορία του, ενόψει και της συμπλήρωσης, σε μια πενταετία, της εκατονταετηρίδας από την ίδρυσή του.

Γυάλινη πλάκα («τζάμι»), του πίνακα 64 του Nicolas Sperling «Σκύρος – Χωρική – Καθημερινόν» (ΙΑ / ΕΤΕ, Συλλογή Εταιρείας Γραφικών Τεχνών Ασπιώτη – ΕΛΚΑ). Nicolas Sperling, «Σκύρος – Χωρική – Καθημερινόν», υδατογραφία σε χαρτί (Μουσείο Μπενάκη).

Τα μέλη της επιμελητικής ομάδας, Ξένια Πολίτου και Σταλίνα Βουτσινά από το Μουσείο Μπενάκη, Παρή Καλαμαρά, Σάββας Καράμπελας και Χρυσαλένα Αντωνοπούλου από το Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας και Παύλος Θανόπουλος, που έχει αναλάβει το σχεδιασμό της έκθεσης, θα πραγματοποιούν ξεναγήσεις για το κοινό, δύο φορές την εβδομάδα (Πέμπτη και Σάββατο), καθ’ όλη τη διάρκεια της έκθεσης. Η συμμετοχή στις ξεναγήσεις επιβαρύνει το εισιτήριο της έκθεσης κατά 2€.

Εργαστήριο χαρακτών και σχεδιαστών λιθογράφων στο εργοστάσιο Ασπιώτη, Κέρκυρα (ΙΑ / ΕΤΕ, Συλλογή Εταιρείας Γραφικών Τεχνών Ασπιώτη – ΕΛΚΑ).

Ένα νέο εκπαιδευτικό πρόγραμμα, ειδικά για την έκθεση, σχεδιάστηκε από τα Τμήματα Εκπαίδευσης του Ιστορικού Αρχείου της Εθνικής Τράπεζας και του Μουσείου Μπενάκη, το οποίο απευθύνεται σε σχολικές ομάδες Στ’ Δημοτικού έως και Γ’ Λυκείου. Το πρόγραμμα, που έχει τον τίτλο «Ένα λεύκωμα, οι πρωταγωνιστές και το όραμα μιας εποχής», επιδιώκει να ανασυρθεί από τη λήθη και να καταγραφεί στη μνήμη των νεότερων το λεύκωμα αυτό, μια σημαντική στιγμή για την πολιτιστική ζωή της Αθήνας του Μεσοπολέμου, που περιλαμβάνει παραδοσιακές φορεσιές από όλη την Ελλάδα. Στο ίδιο πλαίσιο, προγραμματίζεται η διοργάνωση μιας γιορτινής συνάντησης του τακτικού προγράμματος «Ώρα για μουσείο», για επισκέπτες με δυσκολίες μνήμης και αρχόμενη άνοια. Περισσότερες πληροφορίες στο τηλ. 210.3671067-69  και στο [email protected].

Τέλος, τα δύο ιδρύματα διοργανώνουν, με αφορμή την έκθεση, δύο επιστημονικές ημερίδες που θα αναπτύξουν ακόμα περισσότερο τις θεματικές της, που θα διεξαχθούν στο Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας, Γ’ Σεπτεμβρίου 146. Η πρώτη θα διεξαχθεί την Παρασκευή 19 Δεκεμβρίου 2025 (17.00-20.00), με θέμα «Φορεσιές ζωγραφιστές, 20ός αι.- αρχές 21ου αι. Ζητήματα απεικόνισης», σε συνεργασία με την Ελληνική Εταιρεία Ενδυμασιολογίας. Η δεύτερη, την Πέμπτη, 8 Ιανουαρίου 2026 (17.00-20.00), με θέμα της «Συλλογές, πηγές και έρευνα γύρω από την ιστορία της τυπογραφίας στην Ελλάδα».

Nelly’s (Έλλη Σουγιουλτζόγλου-Σεϊραδάρη). Η Ειρήνη Καλλιγά, το γένος Μπενάκη, 1932 (αριστερά). Nicolas Sperling, «Γυναικεία μορφή με ενδυμασία από την Ανατολική Ρωμυλία (Καβακλί)», παστέλ και μολύβι σε χαρτί. Εικονίζεται η Ειρήνη Καλλιγά (δεξιά) (Μουσείο Μπενάκη).