Συν & Πλην: «Παιδιά ενός κατώτερου θεού» στο θέατρο Άλφα: Ληναίος-Φωτίου

Για όλους όσοι ήταν ενεργοί θεατές το 1986, «Τα παιδιά ενός κατώτερου θεού» σε σκηνοθεσία της Ράντα Χέιμς είχαν αποτελέσει μια από τις μεγαλύτερες κινηματογραφικές επιτυχίες της χρονιάς, αποσπώντας υποψηφιότητες για πλείστα βραβεία και τοποθετώντας στο προσκήνιο ένα από τα πιο ωραία κινηματογραφικά ζευγάρια της εποχής: τον Ουίλιαμ Χαρτ και τη Μάρλι Μάτλιν – η οποία κέρδισε τότε και ΄Οσκαρ στο κινηματογραφικό της ντεμπούτο σε ηλικία 21 ετών.

Βεβαίως, το έργο του Μαρκ Μέντοφ προϋπήρξε ως θεατρικό, το οποίο έκανε πρεμιέρα στο Μπρόντγουεϊ το 1979, κερδίζοντας από την αρχή διακρίσεις και το ενδιαφέρον του κοινού, σημειώνοντας μεγάλη εμπορική επιτυχία. Εμπνευσμένος από την πραγματική ιστορία μιας κωφής ηθοποιού που γνώρισε στο Πανεπιστήμιο του Ροντ Άϊλαντ, παντρεμένης με ακούοντα, ο Μέντοφ έγραψε ένα έργο για τις κοινωνικές διακρίσεις και τους «διαφορετικούς» κόσμους που η κοινωνία των ‘κανονικών’ επιβάλλει να ζουν σε δρόμους που δεν συγκλίνουν.

Στο κέντρο της αφήγησης του βρίσκεται ένας καθηγητής και λογοθεραπευτής που προσλαμβάνεται σε ένα σχολείο κωφών. Εκεί, έχοντας προσεγγίσει τους μαθητές με ιδιαίτερη φροντίδα και έγνοια, προκειμένου να καταστούν περισσότερο λειτουργικοί, γνωρίζει μια νεαρή γυναίκα, επίσης κωφή, πρώην μαθήτρια του σχολείου, στο οποίο πλέον εργάζεται ως καθαρίστρια.

Ο δάσκαλος προσπαθεί να την πλησιάσει για να την βγάλει από την απομόνωση που έχει θέσει τον εαυτό της, αλλά το κορίτσι αντιστέκεται. Στην πορεία, όμως, το συναίσθημα θα επικρατήσει.

Στην παράσταση που ανεβαίνει στο θέατρο ‘Αλφα ο σκηνοθέτης Δημοσθένης Παπαδόπουλος υπογράφει και την διασκευή, έχοντας «ελληνοποιήσει» τα ονόματα, προφανώς για να παρουσιάσει μια κοινωνική κατάσταση εγγύτερη στη σημερινή, συγκριτικά με εκείνην που περιγράφηκε πριν από σχεδόν 50 χρόνια από τον Μέντοφ. Εντούτοις, η ψίχα του έργου παραμένει η ίδια: επισημαίνει την, διαρκώς ανανεούμενη, αδικία προς τα κωφά άτομα, τη δυσκολία να ενταχθούν ως ισότιμα μέλη στο κοινωνικό σύνολο, να συνομιλήσουν με όρους ουσιαστικής αποδοχής να απορροφηθούν από την εργασία, ακόμα και να σπουδάσουν με τις ίδιες ευκαιρίες που έχουν οι ακούοντες. «Όλοι μας κοιτάζουν με λύπη, περιμένουν από εμάς να προσαρμοστούμε στον κόσμο, αλλά ο κόσμος δεν κάνει τίποτα για να μας καταλάβει», όπως λέει κι ένας από τους ήρωες, τους νεαρούς μαθητές του σχολείου.

Στην Ελλάδα, το έργο ανέβηκε για πρώτη φορά, από την Έλλη Λαμπέτη, το 1981, μόλις δύο χρόνια μετά την νεοϋρκέζικη πρεμιέρα του σε μια συγκυρία με ιδιαίτερη βαρύτητα: η Λαμπέτη είχε χάσει τη δυνατότητα της ομιλίας, εξαιτίας του πλήγματος του καρκίνου και υποδύθηκε τον ρόλο της Σάρα με μια προσωπική ευαισθησία και βαθιά κατανόηση, έχοντας στο πλευρό της τον Λευτέρη Βογιατζή στο ρόλο του δασκάλου Τζέιμς. Τους σκηνοθετούσε ο Παντελής Βούλγαρης. Το έργο ανέβηκε ξανά το 2000 με τους Πέγκυ Τρικαλιώτη και Γιάννη Βούρο (σε σκηνοθεσία του τελευταίου) στο θέατρο «Αλάμπρα».

Εικοσιπέντε χρόνια είχε να ανέβει σε αθηναϊκή σκηνή το έργο του Μαρκ Μέντοφ και ο Δημοσθένης Παπαδόπουλος – που το διασκευάζει και το σκηνοθετεί με ευρηματική λιτότητα – αποδεικνύει πως διατηρεί την ισχύ του, καθώς αναφέρεται σε μια παραγκωνισμένη, εν πολλοίς, κατηγορία συνανθρώπων μας∙ και τελικά στον καθένα και στην καθεμιά που βιώνει αποκλεισμό. Οι έμπλεες, συναισθημάτων και συγκίνησης, ερμηνείες του πρωταγωνιστικού ζευγαριού – με προβάδισμα στην, βωβή κι όμως ομιλούσα, εσωτερικότητα της Ευσταθίας Τσαπαρέλη, αναβαθμίζουν σημαντικά το εγχείρημα και κορυφώνονται σε μια προσεγμένη, τρυφερή, παράσταση που εκπέμπει έντονο κοινωνικό σήμα.

Το συναισθηματικό φορτίο των δύο κεντρικών ηρώων, του Τζέιμς και της Σάρα (εδώ του Παύλου και της Μαρίας) είναι δεδομένο, καθώς μιλάμε για ένα, από γραφής, αισθηματικό δράμα όπου η γεφύρωση των διαφορών και η ανάγκη της συνύπαρξης ορίζεται από μια πολύ λεπτή και ευαίσθητη κατάσταση όπως είναι η αισθητηριακή (αλλά και κάθε) αναπηρία. Εδώ, βεβαίως, όλη η πρωταγωνιστική ομάδα έχει εκπαιδευτεί στη νοηματική γλώσσα, γεγονός που τους ζητάει πυκνότερες, απαιτητικότερες ερμηνείες. Για την ακρίβεια τους ζητάει η νοηματική να γίνει μια ποιητική γραμμή που διατρέχει την ιστορία, τις σχέσεις, τη σκηνική τους απόδοση.

Αυτό το υλικό διαχειρίζονται με συναισθηματική διαύγεια, αποφεύγοντας τις μελοδραματικές κορώνες οι δύο πρωταγωνιστές Ευσταθία Τσαπαρέλη και Πάρις Θωμόπουλος. Η μεν πρώτη στο ρόλο της ευάλωτης όσο και δυναμικής Μαρίας προσφέρει μια αξιοπρόσεχτη ερμηνεία: βρίσκει το κλειδί να διεισδύσει στις εσωτερικές στοιβάδες του ψυχισμού της ηρωίδας της για να αποδώσει από τη μια το φόβο της να συνομιλήσει με τον κόσμο των ακουόντων – πόσο μάλλον να ερωτευτεί έναν από αυτούς – και την ίδια ώρα να αναδείξει το πλάσμα που, ορμώμενο από την αγάπη, μπορεί να σταθεί στα πόδια του παρά το εχθρικό κοινωνικό περιβάλλον. Αποτέλεσμα, μια υψηλών δονήσεων ερμηνεία που φιλτράρεται όλη από το σώμα, τις εκφράσεις της και την εύγλωττη σιωπή της. Δίπλα της, ο Πάρις Θωμόπουλος στο ρόλο του δασκάλου – λογοθεραπευτή Παύλου, στέκεται επίσης με αξιώσεις: πρακτικά εκτός από τη φωνή του ήρωα του «μεταφράζει» σε real time τη ‘φωνή’ της Μαρίας. Ανταποκρινόμενος από τη μια σε αυτή την έντονη δυσκολία, καταφέρνει να δώσει μια ουσιαστική και σε βάθος ερμηνεία του ανθρώπου που έλκεται και δεν φοβάται το διαφορετικό, που προτάσσει την ένωση από τον διαχωρισμό, με οδηγό την απάντηση σε όλα τα ερωτήματα: την αγάπη. Οι δυο τους είναι οι σημαντικότεροι ερμηνευτικοί πυλώνες της παράστασης με ευχάριστη έκπληξη την ερμηνεία του νεότερου ηθοποιού Δημήτρη Δεληγιάννη στο ρόλο ενός μαθητή, όχι μόνο για την ακρίβεια με την οποία έχει μελετήσει την γλώσσα των κωφών, την χειλεανάγνωση και την ποιότητα της προφορικής τους ομιλίας, αλλά και γιατί αποδίδει με γνησιότητα το θυμό μιας αποκλεισμένης κατηγορίας ατόμων από την κοινωνία των ομιλούντων.
Ασφαλώς τα εύσημα θα πρέπει να αποδοθούν και στην Αρτεμησία Παντελάκη για την διδασκαλία νοηματικής γλώσσας στους ηθοποιούς σε συνεργασία με την διερμηνέα Άννα Λιάκου.

Ο Δημοσθένης Παπαδόπουλος αναγνωρίζει την διαχρονία ενός κειμένου που γράφτηκε πριν από μια 50ετία καθώς, παρά την αναγνώριση δικαιωμάτων ατόμων με αναπηρία μέσα στις δεκαετίες που ακολούθησαν, οι όροι αποδοχής τους από την κοινωνία δεν έχουν βελτιωθεί πραγματικά. Στη διασκευή που επιχειρεί δημιουργεί ένα πιο σύγχρονο περιβάλλον αφήγησης, συμπεριλαμβάνοντας πληροφορίες για τα ποσοστά αποκλεισμού των κωφών ατόμων από τη σπουδή και την εργασία. Ωστόσο, η προσεγμένη σκηνοθετική του εργασία επικεντρώνεται αλλού. Καταρχάς, στην ανάδειξη της ποιητικής διάστασης της νοηματικής γλώσσας και, της έμπλεης συναισθημάτων, σιωπής (όπου αυτή επιβάλλεται από το έργο). Επιπλέον, στην καθοδήγηση των ηθοποιών μέσα από τα χνάρια της νοηματικής, όχι σε ένα μιμητικό αλλά σε ένα βιωματικό περιβάλλον που καταφέρνει να εμποτίσει τουλάχιστον τις βασικές ερμηνείες. Την ίδια ώρα εξασφαλίζει ένα γρήγορο ρυθμό αφήγησης – αυτόν που θα λέγαμε κινηματογραφικό – σαν να θέλει να αποδώσει φόρο τιμής στο παρελθόν του έργου.

Καθώς το ανέβασμα του έργου δεν φέρει την υποστήριξη κάποιου συνεργάτη στη σκηνογραφία υποθέτουμε ότι οι λύσεις που προσφέρονται προέρχονται από τον σκηνοθέτη. Εκεί θα δούμε μια ωραία χρήση εναλλασσόμενων ταμπλό βιβάν ως ‘τοίχους’ προβολών, οι οποίοι συνεισφέρουν και στην αισθητική όσο και στην αφηγηματική λειτουργία – δείτε, για παράδειγμα, την χρήση υποτίτλων εκεί όπου πρέπει να κυριαρχήσει η σιωπή σε συνδυασμό με τη νοηματική γλώσσα. Εδώ η συνεργασία με τους φωτισμούς του Σάκη Μπιρμπίλη τονίζει το αποτέλεσμα. Επιπλέον, ενδιαφέρον έχει το ανεπεξέργαστο ολόμαυρο σκηνικό με τα casual μαύρα κοστούμια των ηθοποιών, που θαρρείς και υπογραμμίζουν το κοινωνικό σκοτάδι στο οποίο ρίχνονται τα άτομα με αναπηρία. Και πως η προσπάθεια να έρθουν στο φως μοιάζει καθαρά δική τους υπόθεση.

Πάρις Θωμόπουλος και Ευσταθία Τσαπαρέλη.

Στον εξαμελή θίασο, δυστυχώς, δεν συναντάμε τις ίδιες ποιότητες εσωτερικότητας, γεγονός που στερεί από την παράσταση μια περαιτέρω ανάταση. Ο Μιχάλης Γεωργακόπουλος περιορίζεται σε μια επιφανειακή αν όχι ‘ξύλινη’ ερμηνεία καθώς υποδύεται το ρόλο του διευθυντή του σχολείου, χωρίς να καταφέρνει να μεταδώσει την ανάλγητη, τεχνοκρατική στάση του συστήματος. Χωρίς ψυχή, η παρουσία της Άντριας Ράπτη στον μικρό, αλλά σημαντικό ρόλο της μητέρας της κωφής Μαρίας. Τέλος, η Σοφία Σίμου κάνει μια υπερενθουσιώδη προσπάθεια στο ρόλο της νεαρής μαθήτριας Λίνας που συχνά την πετάει εκτός ρόλου.

Ουσιαστικά συγκινητικό ανέβασμα του γνωστού έργου του Μαρκ Μέντοφ με την Ευσταθία Τσαπαρέλη να δίνει μια σημαντική ερμηνεία.

Πάρις Θωμόπουλος, Μιχάλης Γεωργακόπουλος.