Σταματία Δημητρακοπούλου: Μέσα από την Μπιενάλε Κεραμικής ανακάλυψα μια Ρόδο που δεν γνώριζα

Η Biennale of Contemporary Keramics 2026 συνεχίζεται στη Ρόδο, απλώνοντας τη διαδρομή της σε μνημεία, μουσεία και ιστορικά σημεία της Μεσαιωνικής Πόλης. Με τίτλο Where the Day Starts / Εκεί που Αρχίζει η Μέρα, η δεύτερη διοργάνωση της BCK προσεγγίζει τη σύγχρονη κεραμική όχι απλά ένα καλλιτεχνικό μέσο, αλλά ως έναν τρόπο να ξαναδιαβαστεί η σχέση ανάμεσα στον τόπο, την ιστορία, την υλικότητα και τη σύγχρονη δημιουργία.

Στη φετινή διοργάνωση, η Σταματία Δημητρακοπούλου συνυπογράφει την επιμέλεια μαζί με τη Λουκία Θωμοπούλου και την Anissa Touati, συμμετέχοντας στη διαμόρφωση ενός θεσμού που έχει νομαδικό χαρακτήρα και μετακινείται από νησί σε νησί, αναπτύσσοντας κάθε φορά έναν διαφορετικό διάλογο με την ιστορία και την κοινότητα του τόπου που τον φιλοξενεί.

Επιμελήτρια τέχνης και συγγραφέας, η Σταματία Δημητρακοπούλου έχει διατελέσει καλλιτεχνική διευθύντρια της Art Athina από το 2017 έως το 2023, ενώ έχει συνεργαστεί με σημαντικούς θεσμούς, ανάμεσά τους το Ελληνικό Περίπτερο στην 56η Μπιενάλε της Βενετίας, το mumok στη Βιέννη, το REMAP και το Palais de Tokyo στο Παρίσι.

Με αφορμή τη BCK 2026, μιλά στο Monopoli.gr για την πρόκληση να στηθεί μια έκθεση που δεν χρησιμοποιεί τη Ρόδο ως σκηνικό, αλλά την αντιμετωπίζει ως ενεργό συνομιλητή. Από τον Lawrence Durrell και την εικόνα της Αφροδίτης που αναδύεται από τη θάλασσα, μέχρι τα κεραμικά που «βγαίνουν» από το βάθος του καμινιού, η συζήτηση φωτίζει τη Μπιενάλε ως μια εμπειρία αποκάλυψης και μεταμόρφωσης – αλλά και ως μια ευκαιρία να δούμε ξανά τη Ρόδο μέσα από τη σύγχρονη τέχνη.

H Σταματία Δημητρακοπούλου θεωρεί ότι η Biennale of Contemporary Keramics αποτελεί σήμερα έναν από τους σημαντικότερους διεθνείς θεσμούς αφιερωμένους αποκλειστικά στη σύγχρονη κεραμική. Photo Credit: Caravatellis

Η συμμετοχή μου προέκυψε πολύ οργανικά, μέσα από μια κοινή αντίληψη για το τι μπορεί να είναι μια Μπιενάλε σήμερα. Αυτό που με έκανε να συνδεθώ με το όραμα της Λουκίας Θωμοπούλου ήταν η φιλοδοξία να δημιουργηθεί ένας νέος διεθνής θεσμός για τη σύγχρονη κεραμική στην Ελλάδα, αλλά και ο νομαδικός χαρακτήρας του. Το γεγονός ότι η Μπιενάλε μετακινείται από νησί σε νησί, συνομιλώντας κάθε φορά με έναν διαφορετικό τόπο, την ιστορία και την κοινότητά του, είναι κάτι που βρήκα εξαιρετικά ενδιαφέρον. Ταυτόχρονα, με εξέφρασε ο τρόπος με τον οποίο η κεραμική αντιμετωπίζεται ως ένα σύγχρονο καλλιτεχνικό μέσο που ανοίγει διαλόγους με την ιστορία,την εκπαίδευση και την κοινωνία.

Η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν να δημιουργήσουμε μια Μπιενάλε που να συνομιλεί ουσιαστικά με τη Ρόδο, χωρίς να αντιμετωπίζει την ιστορία της ως ένα απλό σκηνικό

Το μεγαλύτερο κίνητρο ήταν η δυνατότητα να συμμετέχω στη διαμόρφωση της ταυτότητας ενός νέου διεθνούς θεσμού από τα πρώτα του βήματα. Είναι πολύ διαφορετικό να εντάσσεσαι σε έναν ήδη καθιερωμένο οργανισμό από το να συμβάλλεις στο χτίσιμό του. Η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν να δημιουργήσουμε μια Μπιενάλε που να συνομιλεί ουσιαστικά με τη Ρόδο, χωρίς να αντιμετωπίζει την ιστορία της ως ένα απλό σκηνικό. Ο στόχος ήταν η κληρονομιά, οι μύθοι και η κεραμική παράδοση του νησιού να αποτελέσουν αφετηρία για μια σύγχρονη επιμελητική πρόταση.

Κάθε ένας από αυτούς τους θεσμούς έχει μια πολύ ξεκάθαρη ταυτότητα και έναν τρόπο να συγκροτεί μια ολοκληρωμένη εμπειρία. Η επιμέλεια της έκθεσης, όσο κεντρική κι αν είναι, αποτελεί μόνο ένα μέρος ενός πολύ μεγαλύτερου συνόλου. Το αφήγημα χτίζεται μέσα από πολλά επιμέρους στοιχεία: τις εκδόσεις, τα δημόσια προγράμματα, την εμπειρία του επισκέπτη, τη σχέση με την πολιτιστική κληρονομιά, τον αντίκτυπο στην τοπική κοινωνία, αλλά και τη συνεργασία ανθρώπων από διαφορετικά πεδία. Όλα αυτά λειτουργούν σαν ένας ενιαίος μηχανισμός που ενεργοποιείται τη στιγμή που ανοίγει η έκθεση.

Το έργο της Βασιλικής Κυριάκη “L-akrimaria” στην Οπλοθήκη de Milly. Photo Credit: Caravatellis

Προσωπικά έχω μεγάλη αδυναμία σε εκείνη την πνευματική γενιά. Είναι η εποχή του Κολοσσού του Μαρουσιού του Henry Miller και του βιβλίου του Lawrence Durrell για τη Ρόδο, έργα που βλέπουν την Ελλάδα με έναν τρόπο σχεδόν ποιητικό, αλλά ταυτόχρονα πολύ ουσιαστικό. Δεν περιγράφουν απλώς έναν τόπο, μεταφέρουν την ατμόσφαιρά του, το φως, τους ανθρώπους, τις μνήμες και τουςμύθους του. Διαβάζοντάς το, με συγκίνησε ο τρόπος με τον οποίο περιγράφει την Αφροδίτη τη Λουόμενη, το εμβληματικό έκθεμα του Αρχαιολογικού Μουσείου της Ρόδου. Η εικόνα της θεάς που αναδύεται από τον βυθό μού έφερε αμέσως στον νου την εικόνα των κεραμικών που αναδύονται από το βάθος του καμινιού. Και στις δυο εικόνες υπάρχει η ίδια στιγμή προσμονής, αποκάλυψης και μεταμόρφωσης. Νιώθω ότι αυτή η αίσθηση διατρέχει και τη φετινή Μπιενάλε.

Το φως είναι μια κοινή εμπειρία που ενώνει όλους τους λαούς της Μεσογείου, όπως ακριβώς και η κεραμική αποτελεί μια κοινή πολιτισμική γλώσσα που ταξιδεύει ανάμεσά τους εδώ και αιώνες.

Αυτό που με εντυπωσίασε περισσότερο ήταν ότι ανακάλυψα μια Ρόδο που δεν γνώριζα. Νομίζω ότι τις τελευταίες δεκαετίες η τουριστική της φήμη επισκίασε τη φυσική της ομορφιά και τον πραγματικό πολιτιστικό της πλούτο, κάτι που ευτυχώς αρχίζει να αλλάζει. Η Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου είναι μοναδική. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη κατοικημένη μεσαιωνική πόλη της Ευρώπης, ενώ παράλληλα, η ίδια η ιστορία του νησιού αποκαλύπτει τι σήμαινε πραγματικά ένα νησί στη Μεσόγειο: ένα σταυροδρόμι πολιτισμών, εμπορίου και ανταλλαγών, αλλά και ένας τόπος προστασίας, συνάντησης και συνύπαρξης.

Η Σταματία Δημητρακοπούλου με τις Aνίσα Toυάτι και Λουκία Θωμοπούλου με τις οποίες συνυπογράφουν την επιμέλεια της Μπιενάλε Σύγχρονης Κεραμικής 2026. Photo Credit: Caravatellis

Ο τίτλος ξεκινά από κάτι πολύ κυριολεκτικό. Η Ρόδος βρίσκεται στο ανατολικότερο άκρο της Ελλάδας, εκεί όπου αρχίζει η μέρα. Αυτή η γεωγραφική πραγματικότητα έγινε η αφετηρία του επιμελητικού μας σκεπτικού. Ο ήλιος είναι ένα από τα πιο αρχετυπικά σύμβολα που μοιράζονται οι πολιτισμοί της Μεσογείου. Συνδέεται με τη ζωή, τον χρόνο, τη δημιουργία και τη μεταμόρφωση, ενώ στη Ρόδο αποτελεί και αναπόσπαστο μέρος της ίδιας της μυθολογίας του νησιού. Παράλληλα, το φως είναι μια κοινή εμπειρία που ενώνει όλους τους λαούς της Μεσογείου, όπως ακριβώς και η κεραμική αποτελεί μια κοινή πολιτισμική γλώσσα που ταξιδεύει ανάμεσά τους εδώ και αιώνες.

H εγκατάσταση “A House Awaits” (2026) της Meriem Chabani, σε συνεργασία με την Gorbon Ceramics, στο Παλάτι των Ιπποτών. Photo Credit: Caravatellis

Η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν να δημιουργηθεί ένας ουσιαστικός διάλογος ανάμεσα στη σύγχρονη κεραμική και την πολιτιστική κληρονομιά της Ρόδου. Οι χώροι της έκθεσης έχουν τόσο ισχυρή ιστορική και αρχιτεκτονική παρουσία, που εύκολα θα μπορούσαν να επισκιάσουν τα έργα. Γι’ αυτό κάθε τοποθέτηση αντιμετωπίστηκε ως μια ξεχωριστή επιμελητική άσκηση, με στόχο να δημιουργηθεί μια σχέση ισορροπίας.

Η εγκατάσταση της Τερψιχόρης Σαββάλα “Oscilla” στον κήπο του Αρχαιολογικού Μουσείου Ρόδου. Photo Credit: Caravatellis

Νομίζω ότι αυτό που αγγίζει περισσότερο τον κόσμο είναι ο διάλογος ανάμεσα στη σύγχρονη κεραμική και την πολιτιστική κληρονομιά της Ρόδου. Η συνύπαρξη αυτή δημιουργεί μια εμπειρία που δύσκολα θα μπορούσε να υπάρξει οπουδήποτε αλλού.

Η έκθεση μαγεύει τον επισκέπτη γιατί είναι και τα τρία ταυτόχρονα: μια έντονη εικαστική εμπειρία, μια διαδρομή ανακάλυψης μέσα στην πόλη και, τελικά, ένας νέος τρόπος να δει τη Ρόδο.

Ως συνέχεια της προηγούμενης απάντησης, αυτό είναι ίσως το πιο δυνατό στοιχείο της φετινής Μπιενάλε. Η εξαιρετική επιλογή των καλλιτεχνών από την κριτική επιτροπή, σε συνδυασμό με τις νέες αναθέσεις που δημιουργήθηκαν ειδικά για τη διοργάνωση, δημιούργησαν ένα σύνολο που συνομιλεί οργανικά με τους χώρους της Ρόδου. Η έκθεση μαγεύει τον επισκέπτη ακριβώς γιατί είναι και τα τρία ταυτόχρονα: μια έντονη εικαστική εμπειρία, μια διαδρομή ανακάλυψης μέσα στην πόλη και, τελικά, ένας νέος τρόπος να δει τη Ρόδο. Από τη μία ανακαλύπτει τον πολιτισμικό της πλούτο και από την άλλη βλέπει πώς η σύγχρονη τέχνη μπορεί να λειτουργήσει καταλυτικά στη διαμόρφωση ενός νέου δημιουργικού αφηγήματος για τον τόπο.

Tα κεραμικά έργα της Elif Uras στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ρόδου. Photo Credit: Caravatellis

Όλα. Για εμένα αυτό είναι ένα από τα πιο συναρπαστικά στοιχεία της επιμελητικής διαδικασίας. Μέχρι την εγκατάσταση μπορούμε μόνο να φανταστούμε το αποτέλεσμα μέσα από σχέδια, κατόψεις και συζητήσεις, αλλά η πραγματική συνάντηση του έργου με τον χώρο συμβαίνει μόνο όταν τοποθετηθεί εκεί. Τότε αποκαλύπτονται ποιότητες, σχέσεις και αναγνώσεις που δεν μπορείς ποτέ να προβλέψεις απόλυτα. Φυσικά, η διαδικασία ολοκληρώνεται με τον επισκέπτη, ο οποίος φέρνει κάθε φορά τη δική του ανάγνωση, τόσο των έργων όσο και του χώρου.

Σε μια ομαδική έκθεση, και ακόμη περισσότερο σε μια Μπιενάλε, τα έργα λειτουργούν ως μέρη ενός συνολικού αφηγήματος. Είναι μια εξίσωση στην οποία κάθε έργο έχει τη δική του θέση και συμβολή. Όσο πιο ισχυρά είναι τα επιμέρους έργα, τόσο πιο ισχυρό γίνεται και το συνολικό αφήγημα. Θεωρώ ότι στη φετινή Μπιενάλε κάθε έργο δικαιολογεί απόλυτα τη θέση του μέσα σε αυτό το σύνολο.

Το έργο “Parmi les tilleuls” της λιβανέζας καλλιτέχνιδας Etel Adnan στην Παναγία του Κάστρου. Photo Credit: Caravatellis

Πιστεύω ότι αυτό ήδη συμβαίνει. Η Biennale of Contemporary Keramics αποτελεί σήμερα έναν από τους σημαντικότερους διεθνείς θεσμούς αφιερωμένους αποκλειστικά στη σύγχρονη κεραμική. Η Ελλάδα διαθέτει μια μοναδική ιστορική σχέση με το μέσο και, μέσα από τη Μπιενάλε, αποκτά πλέον και έναν αντίστοιχα ουσιαστικό ρόλο στη σύγχρονη διεθνή σκηνή.