Η βιολίστα Ρέιτσελ Ρόμπερτς ανακαλύπτει την «Ευδαιμονία» στον Μόλυβο

Για τη Ρέιτσελ Ρόμπερτς, μια εκ των κορυφαίων σολίστ βιόλας και μουσικός δωματίου στην Ευρώπη, δεν είναι μόνο οι υψηλές καλλιτεχνικές προδιαγραφές που την φέρνουν αυτό το καλοκαίρι στη Μόλυβο, σε έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς κλασικής μουσικής στην Ελλάδα. Είναι ο τόπος και οι άνθρωποι του που συνέβαλαν, επίσης, καθοριστικά σε  αυτή της την απόφαση της. Όπως εξηγεί η ίδια, το Διεθνές Φεστιβάλ Μουσικής Μολύβου καταφέρνει κάτι μοναδικό. Σε κάνει να αισθάνεσαι ριζωμένη τόσο στη γενναιοδωρία της κοινότητας του όσο και στο περιβάλλον του, με τα χιλιάδες χρόνια ιστορίας, ως συνομιλητής ενός διαλόγου που εξελίσσεται εδώ και αιώνες.

Το Διεθνές Φεστιβάλ Μουσικής Μολύβου επιστρέφει, για τη 12 διοργάνωση του, 12-19 Αυγούστου, με ένα πλούσιο συναυλιακό πρόγραμμα, αρθρωμένο ως πνευματικό οδοιπορικό, τη συμμετοχή καταξιωμένων σολίστ από την Ελλάδα και το εξωτερικό, αλλά και με το βλέμμα στραμμένο στην αριστοτελική «Ευδαιμονία», ως υπενθύμιση πως η αληθινή ικανοποίηση πηγάζει από την εσωτερική ισορροπία, την ηθική δράση και τις αυθεντικές σχέσεις, καθώς και ως συνειδητή πρόταση για το πώς να ξαναβρούμε το «κέντρο» μας μέσα από την υψηλή τέχνη.

Για τη Ρέιτσελ Ρόμπερτς, η «Ευδαιμονία» είναι κάτι βαθύτερο από μια διάθεση ή μια υπέρτατη εμπειρία. Αποτελεί ικανοποίηση που πηγάζει από την άσκηση μιας αίσθησης αρετής και ευθύνης. Ως καλλιτέχνις, η ίδια την αναγνωρίζει στην πρόθεση να χτίσει μια πλουσιότερη, πιο διεισδυτική και αυτόνομη εσωτερική ζωή, για τον εαυτό της και για όλους όσους κάνει μουσική. Αυτή η στάση αντανακλάται στην καλλιτεχνική της ταυτότητα και σταδιοδρομία. Μια σταδιοδρομία, συνδεδεμένη με τη μουσική δωματίου, που αποδεικνύεται εξαιρετικά πλούσια μέσα από συμπράξεις με ορχήστρες και μουσική σχήματα  όπως η Philharmonia και η Köln Kammerorchester, συνεργασίες με μαέστρους όπως οι Christoph von Dohnányi, András Schiff και Richard Hickox, εμφανίσεις σε αίθουσες όπως το Concertgebouw, το Musikverein και το Wigmore Hall.

Ξεχωριστή θέση σε αυτή την πορεία κατέχουν το κοντσέρτο «Three Goddesses» που γράφτηκε ειδικά για εκείνη από τον Edward Gregson, η  βραβευμένη με 3 Diapason d’Or πορεία της στη μουσική δωματίου με το Ensemble 360 και σταθερούς συνεργάτες όπως οι Christian Tetzlaff και Lars Vogt, το Trio Meister Raro, του οποίου η Ρόμπερτς είναι μέλος μαζί με τον πιανίστα Tim Horton και τον κλαρινετίστα Robert Plane, και, τέλος, το ακαδημαϊκό της έργο ως Καθηγήτρια στο Guildhall School of Music and Drama και Fellow of the Higher Education Academy.

Κατά τη διάρκεια του 12ου Διεθνούς Φεστιβάλ Μουσικής Μολύβου, η βιολίστα Ρέιτσελ Ρόμπερτς, θα λάβει μέρος σε δύο συναυλίες, συμπράττοντας επί σκηνής με κορυφαίους εγχώριους και διεθνείς μουσικούς. Στις 18 Αυγούστου, θα συμμετέχει στην παρουσίαση του «Κουαρτέτο για πιάνο σε μι ύφεση μείζονα, έργο 47» του Ρόμπερτ Σούμαν, ενώ στις 19 Αυγούστου στην παρουσίαση του «Κοντσέρτο για δύο βιολιά, κουαρτέτο εγχόρδων και πιάνο σε ρε ελάσσονα, BWV 1043 (Διπλό Κοντσέρτο)» του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ και του «Οκτέτο εγχόρδων σε μι ύφεση μείζονα, έργο 20 του Φέλιξ Μέντελσον».

Με αυτή την αφορμή μιλήσαμε για την «Ευδαιμονία» στη μουσική, τη σημασία της μουσικής δωματίου στη σύγχρονη ζωή και την καλλιέργεια των νέων ανθρώπων, αλλά και για το πώς το Διεθνές Φεστιβάλ Μουσικής αναδεικνύει τον πανέμορφο και ιστορικό τόπο του Μολύβου.

Υπάρχουν προσκλήσεις που δέχεσαι εξαιτίας του προγράμματος, άλλες εξαιτίας των ανθρώπων και των συμμουσικών σου, και άλλες εξαιτίας του τόπου. Ο Μόλυβος είναι και τα τρία. Θαυμάζω βαθύτατα αυτό που έχουν καταφέρει η Δανάη, η Κυβέλη και η Λητώ, δημιουργώντας ένα φεστιβάλ που νιώθεις ριζωμένη στο περιβάλλον του και στη γενναιοδωρία της κοινότητάς του. Πέρα από αυτό, το επίπεδο των καλλιτεχνών είναι τόσο εξαιρετικό, ώστε όλα αυτά μαζί συνθέτουν κάτι μοναδικό και πολύ σπάνιο. Το να παίζεις σε ένα μέρος όπου υπάρχουν ήδη χιλιάδες χρόνια ιστορίας μοιάζει σα να έρχεσαι να συμμετάσχεις σε μια συζήτηση που εξελίσσεται εδώ και αιώνες. Είναι κάτι πολύ ιδιαίτερο.

Και οι δύο συναυλίες γιορτάζουν τη δυνατότητα που δίνεται στο Μόλυβο να συνυπάρξουν μουσικοί δωματίου που ίσως δεν έχουν παίξει ποτέ μαζί και, μέσα σε λίγες πρόβες, να δημιουργήσουν κάτι μοναδικό και ξεχωριστό. Το πρώτο πρόγραμμα εξερευνά το εξαιρετικό οκτέτο του Μέντελσον, που το έγραψε στην ηλικία των 16 ετών —ένα έργο-θαύμα γεμάτο ζωντάνια, ενέργεια, νεότητα και αγάπη για τη ζωή. Το δεύτερο περιλαμβάνει το Κουαρτέτο Πιάνου του Σούμαν, ένα από τα μεγάλα αριστουργήματα του ρεπερτορίου. Είναι γεμάτο ζωή, θέρμη και εξαιρετική συναισθηματική γενναιοδωρία. Ένα από τα καταπληκτικά στοιχεία ενός φεστιβάλ όπως ο Μόλυβος, είναι ότι κάθε πρόβα γίνεται μια πράξη ανακάλυψης. Έρχεσαι με τις δικές σου ιδέες και εμπειρίες, αλλά η μουσική συνδιαμορφώνεται από τη συνύπαρξη με τους ανθρώπους γύρω σου. Η παρτιτούρα παραμένει η ίδια, αλλά κάθε ερμηνεία είναι διαφορετική.

Είναι εξαιρετικά σημαντικό τα παιδιά να έχουν πρόσβαση στη γλώσσα της κλασικής μουσικής

Είναι εξαιρετικά σημαντικό τα παιδιά να έχουν πρόσβαση στη γλώσσα της κλασικής μουσικής. Υπάρχει πλήθος έρευνας σχετικά με τα νευρωνικά μονοπάτια που δημιουργούνται μέσα από την ακρόαση και πώς αυτό σχετίζεται με την ανάπτυξη της γλώσσας, της ενσυναίσθησης και της νοημοσύνης. Όμως η κλασική μουσική αποκτά τη μεγαλύτερη σημασία για τα παιδιά, όπως και για όλους μας, όταν αφηγείται τις δικές μας εμπειρίες. Η μουσική, όπως και κάθε τέχνη, είναι αφήγηση, και οι καλύτερες ιστορίες αποκαλύπτουν τις εσωτερικές μας σκέψεις, τα όνειρά μας, και τη δύναμη που χρειαζόμαστε για να ζούμε κάθε μέρα με θάρρος και ειλικρίνεια. Οι ενήλικες το έχουν ανάγκη εξίσου με τα παιδιά. Το κουαρτέτο πιάνου του Σούμαν είναι ιδανικό γι’ αυτό, καθώς έχει τόσο ευρύ συναισθηματικό τοπίο και συλλαμβάνει αμέσως την προσοχή μας — ήδη από τις πρώτες συγχορδίες, που θυμίζουν το άνοιγμα μιας θεατρικής αυλαίας, προσκαλώντας τους ακροατές να προετοιμαστούν για την ιστορία, κάτι που ακολουθείται αμέσως από ένα κάλεσμα σε δράση. Η ομορφιά της μουσικής γλώσσας του Σούμαν βρίσκεται στην αίσθηση ποίησης που διαθέτει, η οποία αποτυπώνει το πνεύμα κάθε περιπέτειας στην οποία μας οδηγεί. Αυτό το έργο εμπεριέχει ηρωισμό, μυστήριο, πνεύμα, ανατροπή, αγάπη, τρυφερότητα και τη συγκίνηση της δράσης.

Φωτογραφία: Ekaterina Kantur

Με τον τρόπο που την αντιλαμβάνομαι, η Ευδαιμονία δεν είναι μια διάθεση ή μια κορυφαία εμπειρία, αλλά κάτι πολύ πιο βαθύ. Είναι η ικανοποίηση που πηγάζει από την άσκηση μιας αίσθησης αρετής και ευθύνης. Θα φανταζόμουν ότι κάθε άνθρωπος που επιδιώκει επανειλημμένα την αριστεία διαθέτει τη δική του αίσθηση Ευδαιμονίας, γιατί η πράξη της καθυστερημένης ανταμοιβής και της συνεχούς αναζήτησης κάτι αληθινού φέρνει από μόνη της μια αίσθηση ικανοποίησης.

Είμαι θαυμάστρια της Αμερικανίδας φιλοσόφου Μάρθα Νούσμπαουμ, η οποία υποστηρίζει στο βιβλίο της «Not for Profit» ότι οι τέχνες είναι απαραίτητες για τη δημοκρατία, επειδή είναι εκ φύσεως αυτο-στοχαστικές, και συνεπώς μας ωθούν να αναπτύξουμε τις αισθήσεις, τη φαντασία και το λεξιλόγιό μας. Αυτό, με τη σειρά του, οξύνει την ικανότητά μας να σκεφτόμαστε σε βάθος και αυτόνομα. Η Νούσμπαουμ υποστηρίζει επίσης ότι ένα εκπαιδευτικό σύστημα χτισμένο αποκλειστικά γύρω από «σκληρά» μαθήματα γύρω από την οικονομία, μας στερεί από μια βαθύτερη, πλουσιότερη εμπειρία του τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος. Όχι πως δεν χρειαζόμαστε αυτά τα οικονομικά μαθήματα, αλλά έχουμε απεγνωσμένη ανάγκη και τις τέχνες και τις ανθρωπιστικές σπουδές, ώστε να δημιουργήσουμε σκεπτόμενους, υπεύθυνους, δημιουργικούς και λογικούς πολίτες, ικανούς να αμφισβητούν ένα μανιφέστο.

Πιστεύω ότι το να παίζεις ένα μουσικό όργανο, και ιδίως μουσική δωματίου, αποτελεί μια ιδανική ευκαιρία να συνδεθείς με αυτή τη δημιουργική πλευρά του εαυτού σου. Να αρθρώσεις μουσικά την αγάπη, το πένθος και όλο το φάσμα των ανθρώπινων συναισθημάτων, γιατί το να παίζεις σπουδαία μουσική έχει να κάνει με τις αποχρώσεις της ανθρώπινης εμπειρίας. Απαιτεί προσεκτική ακρόαση του εαυτού μας και των άλλων που παίζουν μαζί μας, δίνοντας στα συναισθήματά μας δομή και γλώσσα αντί να τα αφήνουμε ανείπωτα. Μας αναγκάζει να ασκούμε συνεχώς αυτεπίγνωση, κρίνοντας την έκφρασή μας, τον ρόλο μας και εκείνον των μουσικών μας συνεργατών. Η ικανότητα να αφοσιωθείς σε αυτό και να βρίσκεις ανταμοιβή και έκφραση μέσα στο πλαίσιο της μουσικής δωματίου μου φαίνεται πως συνοψίζει την αριστοτελική «Ευδαιμονία», γιατί η δεξιότητα που απαιτεί η μουσική δωματίου είναι μια διά βίου επιδίωξη!

Έχω μάλιστα ιδρύσει ένα φιλανθρωπικό οργανισμό στο Λονδίνο, το Pitchstone Music, που φέρνει τη μουσική δωματίου σε κοινότητες που κανονικά δεν θα είχαν πρόσβαση σε αυτή. Μία από τις φιλοδοξίες μου εκεί είναι να διοργανώνω «Κύκλους Ακρόασης» — μια συζήτηση με συντονισμό, όπου το κοινό και οι μουσικοί μπορούν να εξερευνήσουν τα ανθρωπιστικά θέματα που αναδύονται μέσα από τη μουσική, ώστε αυτή να μην καταναλώνεται παθητικά, αλλά να χρησιμεύει ως ερέθισμα για κοινή διερεύνηση, δίνοντας στο κοινό τα εργαλεία να ακούει πιο προσεκτικά, να νιώθει πιο συνειδητά και να αναστοχάζεται μαζί όσα ακούει. Έτσι, η «Ευδαιμονία», για εμένα, τόσο ως ερμηνευτή όσο και ως έναν άνθρωπο που σχεδιάζει συναυλίες, είναι η πρόθεση να συνεχίσω να χτίζω μια πλουσιότερη, βαθύτερη, πιο αυτόνομη εσωτερική ζωή, τόσο για τον εαυτό μου όσο και για όλους όσους κάνω μουσική.

Η προσοχή μας έχει γίνει ένας από τους πιο πολύτιμους πόρους μας σε έναν κόσμο περισπασμών και εύκολων λύσεων. Η μουσική δωματίου ζητά κάτι διαφορετικό και προσκαλεί σε διαρκή προσοχή. Κάποιες φορές είναι μια ευπρόσδεκτη διαφυγή από την πραγματικότητα και μπορεί να μας δώσει πρόσβαση σε μια διαισθητική και αισθητηριακή πλευρά της ζωής, γεμάτη μνήμη και ενόραση. Άλλες φορές μας προσκαλεί να βιώσουμε μια μεγαλύτερη ευαισθησία απέναντι στην πραγματικότητά μας, ίσως προσέχοντας τη λεπτότητα, το υπονοούμενο και το κρυμμένο νόημα. Σε κάθε περίπτωση, δεν υπάρχουν πολλά μέρη όπου εκατοντάδες άγνωστοι μεταξύ τους συναντιούνται εκουσίως για να καθίσουν μαζί σε σιωπή και να ακούσουν κάτι που εξελίσσεται στον δικό του χρόνο. Δεν θα ήθελα να ορίσω ποιος είναι ο ρόλος για κάθε ακροατή. Πιστεύω ότι το να βιώνει κανείς τη μουσική και να την ακούει με τους δικούς του όρους, χωρίς καμία προσδοκία, είναι ήδη μια μεγάλη επιτυχία.

Η μουσική και ο πολιτισμός μπορούν να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τον εαυτό μας και τους άλλους, ενισχύοντας την ενσυναίσθηση και εμβαθύνοντας τον αναστοχασμό

Πιστεύω με πάθος ότι η ζωντανή μουσική και ο πολιτισμός μπορούν να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τον εαυτό μας και τους άλλους, ενισχύοντας την ενσυναίσθηση και εμβαθύνοντας τον αναστοχασμό. Γι’ αυτό πιστεύω ότι πρέπει να δημιουργούμε ευκαιρίες για τις κοινότητες να συγκεντρώνονται γύρω από κάτι μεγαλύτερο από τις ατομικές τους ανησυχίες. Η μουσική δεν μπορεί να λύσει από μόνη της κοινωνικά προβλήματα, αλλά μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία των συνθηκών όπου οι άνθρωποι ακούν και συνδέονται μεταξύ τους, και όλοι αξίζουν πρόσβαση στην ομορφιά, τη δημιουργικότητα και στιγμές κοινού αναστοχασμού. Δεν αξίζουν; Πιστεύω ότι, πέρα από το υπόβαθρο, το επάγγελμα και τις εμπειρίες ζωής μας, όλοι μοιραζόμαστε τον πόθο να ανήκουμε κάπου, να μας καταλαβαίνουν, και να βρίσκουμε νόημα μαζί μέσα από τις ιστορίες που μοιραζόμαστε, στη μουσική ή σε οποιαδήποτε μορφή τέχνης.

Έτσι, είμαι ευγνώμων για τις συναυλίες, τις ηχογραφήσεις και τους σημαντικούς χώρους, όμως αυτά αποκτούν νόημα μέσα από τους ανθρώπους. Είχα την τύχη να διδαχτώ και να παίξω με μερικούς από τους πιο εξαιρετικούς μουσικούς της γενιάς μου. Και διδάχτηκα όχι μόνο από το πόσο υπέροχα έπαιζαν, αλλά και από το πώς έκαναν πρόβες, πώς άκουγαν με συμμετοχικό τρόπο και πώς φέρονταν στους άλλους. Ο Lars Vogt ενσάρκωνε αυτή τη γενναιοδωρία και υπενθύμιζε σε όσους ήταν γύρω του ότι η μουσική είναι, στη βάση της, μια πράξη ανθρωπιάς και όχι ατομικής λάμψης, αν και ήταν επίσης ένας από τους πιο εκφραστικούς ερμηνευτές που έχω συναντήσει. Κοιτάζοντας πίσω, θυμάμαι συζητήσεις σχεδόν τόσο έντονα όσο και συναυλίες· μία από τις αγαπημένες του εκφράσεις ήταν «Όλοι μαγειρεύουν με νερό». Αναφερόταν στο γεγονός ότι όλοι πρέπει να ξεκινήσουν από κάπου — και κάθε άνθρωπος μπορεί να έχει τα δικά του μοναδικά «υλικά» να προσθέσει στη μουσική του «συνταγή» για μια ερμηνεία, αλλά όλοι είμαστε άνθρωποι, όλοι φτιαγμένοι βασικά από την ίδια ουσία, όλοι έχουμε δυνατά και αδύναμα σημεία, και όλοι κάνουμε απλώς το καλύτερο που μπορούμε.

Η τεχνική έχει σημασία γιατί μας δίνει την ελευθερία να εκφραστούμε με σαφήνεια, αλλά η ίδια η τεχνική δεν είναι ποτέ ο προορισμός. Είναι απλώς ένα μέσο επικοινωνίας. Το μήνυμα που κρύβεται μέσα στη μουσική είναι το σημαντικό στοιχείο, μαζί, φυσικά, με τη γλώσσα και τον μουσικό κώδικα κάθε συνθέτη.

Ελπίζω οι μαθητές μου να αποχωρούν με τη διάθεση να είναι περίεργοι παρά σίγουροι. Θα ήθελα να θέτουν καλύτερες ερωτήσεις, να ακούνε τον εαυτό τους σε βάθος και με οξύτητα, και να κατανοούν ότι η ερμηνεία δεν έχει να κάνει με το να επιδεικνύουμε τον εαυτό μας, αλλά με το να ανακαλύπτουμε τι μας ζητά η μουσική. Λατρεύω το σχόλιο του Ούγγρου βιολιστή και δασκάλου Σάντορ Βεγκ για την ερμηνεία: είπε ότι είναι ένα «στριπτίζ της ψυχής».

Ελπίζω οι μαθητές μου να αναγνωρίσουν ότι η αριστεία και η καλοσύνη δεν είναι ανταγωνιστικές αξίες. Ότι οι πιο εξαιρετικοί μουσικοί συνδυάζουν εξαιρετικά υψηλά πρότυπα με ανοιχτότητα, γενναιοδωρία και διανοητική περιέργεια.

Απολύτως. Κάθε κοινό, είτε στο Τόκιο, είτε στην Αθήνα, είτε σε ένα μικρό χωριό, θέλει να νιώσει ότι μπορεί να βασιστεί και να πιστέψει σε κάτι που συμβαίνει μπροστά του. Δεν πιστεύω ότι οι άνθρωποι ακούνε μουσική περιμένοντας κάθε νότα να είναι τέλεια. Έρχονται γιατί ελπίζουν να γίνουν μάρτυρες μιας γνήσιας επικοινωνίας και έμπνευσης. Όταν οι μουσικοί ακούν ο ένας τον άλλον σε βάθος, το κοινό το νιώθει. Αυτό μου δίνει μεγάλη αισιοδοξία, και ίσως αυτό είναι το θαύμα της μουσικής δωματίου. Χωρίς κανείς να πει τίποτα, μια συνάθροιση αγνώστων μπορεί να αποχωρήσει νιώθοντας πως μοιράστηκε κάτι ειλικρινές. Πιστεύω ότι αυτό είναι κάτι όμορφο στον σύγχρονο κόσμο μας, και επίσης κάτι απαραίτητο.