Ιόλη Τζανετάκη: Το θραύσμα είναι ένας τρόπος να σκεφτούμε τη σχέση μας με την ιστορία και τη μνήμη

Η σύγχρονη τέχνη μάς καλεί πάντα να επανεξετάσουμε τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο μας. Ακόμα και σε περιόδους όπως η σημερινή, γεμάτη νέες τεχνολογίες και παλιές απειλές, ξανά η τέχνη που δημιουργείται στο τώρα φυλακίζει μέσα της όλα όσα πραγματικά θέλουμε να πούμε ή να δούμε ή ακόμα και εκείνα που δεν ξέρουμε πως μας αφορούν. Για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά, το Ίδρυμα Schwarz στο νησί της Σάμου επανέρχεται με μία εικαστική έκθεση που στοχεύει να συνομιλήσει με την ιστορία μας.

Πέρυσι, με την έκθεση «Γεφυρώνοντας Πολιτισμούς» και την επέτειο των 100 χρόνων του γερμανικού ιδρύματος στο νησί, ξεκίνησε μία πολύ εποικοδομητική και πλούσια κουβέντα ανάμεσα σε καλλιτέχνες του σήμερα και ιστορίες του παρελθόντος. Φέτος, το Ίδρυμα Schwarz ανοίγει μία νέα συζήτηση με πολύ γνώριμους όρους. Η ομαδική έκθεση με τίτλο «Θραύσματα και Ορίζοντες» συγκεντρώνει σύγχρονους καλλιτέχνες από την Ελλάδα και το εξωτερικό, οι οποίοι αναστοχάζονται τους τρόπους με τους οποίους οι αρχαίες μορφές και τα αρχαιολογικά ευρήματα εξακολουθούν να διαμορφώνουν τη σύγχρονη πολιτισμική φαντασία.

Αυτή η τόσο επίκαιρη συνύπαρξη της αρχαιότητας και του παρόντος είναι αναγκαία αλλά και ιδιαίτερη, όπως μας λέει και η μία εκ των δύο επιμελητριών της έκθεσης, Ιόλη Τζανετάκη. «Δεν επιχειρούμε να ανασυνθέσουμε μια ενιαία εικόνα του παρελθόντος, αλλά να συνυπάρξουν διαφορετικές καλλιτεχνικές προσεγγίσεις που αναδεικνύουν την πολυπλοκότητά του», λέει χαρακτηριστικά. Λίγο πριν από τα εγκαίνια της έκθεσης στο πανέμορφο και απομακρυσμένο νησί της Σάμου και στο Ίδρυμα Schwarz, η Ιόλη Τζανετάκη μάς μιλάει για το μέλλον και το παρόν στην τέχνη και την κοινωνία μας.

Ιόλη Τζανετάκη

Αυτό είναι ένα από τα βασικά ζητήματα που πραγματεύεται η έκθεση. Το θραύσμα δεν αφορά μόνο την αρχαιότητα· αποτελεί έναν τρόπο να σκεφτούμε τη σχέση μας, τόσο με την ιστορία όσο και με τη συλλογική μνήμη. Ζούμε σε μια εποχή όπου τα κυρίαρχα ιστορικά αφηγήματα επανεξετάζονται και όπου γίνεται ολοένα και πιο επιτακτική η ανάγκη να προσεγγίσουμε το παρελθόν μέσα από διαφορετικές οπτικές και εμπειρίες. Θεωρώ πολύ σημαντικό να συνεχίσουμε να μελετάμε την ιστορία, αλλά και να αναγνωρίζουμε ότι η ιστορία δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Το ίδιο ισχύει και για την αρχαιολογία. Σπάνια έχουμε μια πλήρη εικόνα του παρελθόντος· έχουμε θραύσματα, ίχνη και τεκμήρια, τα οποία καλούμαστε να συνδέσουμε και να ερμηνεύσουμε. Με αυτή την έννοια, η αρχαιολογία δεν είναι μόνο μια επιστήμη που μελετά το παρελθόν, αλλά και μια διαδικασία που μάς καλεί να αναλογιστούμε πώς παράγεται η ίδια η ιστορική γνώση. Αυτό αποτέλεσε και ένα από τα βασικά σημεία εκκίνησης της έκθεσης.

Πάνος Προφήτης, The herald, 2023 Αλουμίνιο, μέταλλο

Με την Κατερίνα Γρέγου – με την οποία συνεπιμελούμαστε την έκθεση – μάς ενδιέφερε να προσεγγίσουμε το θραύσμα όχι ως σύμβολο απώλειας, αλλά ως μια δημιουργική συνθήκη. Οι καλλιτέχνες χρησιμοποιούν τα αρχαιολογικά κατάλοιπα ως αφετηρία για να διερευνήσουν σύγχρονα ζητήματα γύρω από την ταυτότητα, την πολιτιστική κληρονομιά, την οικολογία, την τεχνολογία και την αποικιοκρατία. Η Rossella Biscotti, για παράδειγμα, μέσα από το έργο The City, προσεγγίζει την αρχαιολογία όχι ως μια ουδέτερη διαδικασία ανακάλυψης του παρελθόντος, αλλά ως μια κοινωνική και πολιτική πρακτική που διαμορφώνεται από τις συνθήκες και τις οπτικές του παρόντος.

Αντίστοιχα, ο Πέτρος Μώρης αξιοποιεί τη γλώσσα και τα υλικά της αρχαιολογίας για να δημιουργήσει έργα που κινούνται ανάμεσα στο αρχαίο και το μελλοντικό, διερευνώντας τη σχέση ανάμεσα στην επιστημονική γνώση, την τεχνολογία και τη μυθοπλασία. Αυτό που προτείνει η έκθεση είναι ότι το παρελθόν δεν είναι κάτι στατικό ούτε μια οριστικά διαμορφωμένη αφήγηση. Ανασυντίθεται διαρκώς μέσα από τα ερωτήματα που του θέτουμε στο παρόν. Με αυτή την έννοια, το θραύσμα δεν είναι μόνο ένδειξη απώλειας· είναι αυτό που μας επιτρέπει να ξανασκεφτούμε τη σχέση μας με την ιστορία και, μέσα από αυτήν, να κατανοήσουμε διαφορετικά και το σήμερα.

Πέτρος Μώρης, Future Bestiary (Sphinx VI), 2022

Αυτό που μάς ενδιέφερε ήταν να προσεγγίσουμε την κλασική αρχαιότητα όχι ως ένα κλειστό κεφάλαιο του παρελθόντος, αλλά ως κάτι που εξακολουθεί να συνομιλεί με το παρόν. Δεν πιστεύω ότι η σημασία της αποδυναμώνεται όταν την προσεγγίζουμε μέσα από νέες οπτικές· αντίθετα, γίνεται πιο σύνθετη και πιο ουσιαστική.

Η αρχαιολογία στην Ελλάδα έχει διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στη συγκρότηση της σύγχρονης ελληνικής εθνικής ταυτότητας, ιδιαίτερα από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, κατά τη διαδικασία οικοδόμησης του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Παράλληλα, η πρόσληψη της κλασικής αρχαιότητας από τη Δυτική Ευρώπη – η οποία ήδη από την Αναγέννηση τη θεωρούσε θεμέλιο του δυτικού πολιτισμού – επηρέασε βαθιά τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύτηκε το αρχαίο ελληνικό παρελθόν. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να αναδειχθούν ορισμένες αφηγήσεις, ενώ άλλες παρέμειναν στο περιθώριο.

Η σύγχρονη τέχνη μπορεί να ανοίξει νέους τρόπους κατανόησης και ερμηνείας του παρελθόντος

Maarten Vanden Eynde Leopold’s Ghost, 2018-2026 Ξύλινες μασκών (35)

Οι καλλιτέχνες της έκθεσης δεν αμφισβητούν τη σημασία της αρχαιότητας· αντίθετα, διερευνούν πώς αυτή εξακολουθεί να διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ιστορία, την ταυτότητα, το σώμα, την αισθητική και την πολιτική. Φέρνοντας την σε διάλογο με ζητήματα όπως η αποικιοκρατία, η οικολογία, η τεχνολογία ή οι έμφυλες ταυτότητες, δείχνουν ότι  αρχαιότητα δεν αποτελεί ένα κλειστό κεφάλαιο, αλλά ένα πεδίο που εξακολουθεί να συνομιλεί με το παρόν. Αυτό γίνεται εμφανές και σε έργα όπως εκείνο της Navine G. Dossos, που αξιοποιεί την κλασική εικονογραφία για να διερευνήσει ζητήματα εξουσίας και ιδεολογίας, αναδεικνύοντας ότι η αρχαιότητα επιστρατεύεται ακόμη σήμερα στη διαμόρφωση σύγχρονων πολιτικών αφηγήσεων. Για μένα, αυτός είναι και ο πιο ουσιαστικός τρόπος να προσεγγίσουμε την πολιτιστική κληρονομιά: όχι ως κάτι στατικό που οφείλουμε απλώς να διαφυλάξουμε, αλλά ως κάτι που παραμένει ζωντανό ακριβώς επειδή συνεχίζουμε να το ερμηνεύουμε, να το αμφισβητούμε και να το επανατοποθετούμε μέσα από τα ερωτήματα κάθε εποχής.

Μάς ενδιέφεραν καλλιτέχνες που χρησιμοποιούν την αρχαιότητα όχι ως αντικείμενο αναπαράστασης ή νοσταλγίας, αλλά ως έναν τρόπο να σκεφτούν σύγχρονα ζητήματα

Για ‘μένα, η επιμέλεια είναι μια διαδικασία διαμόρφωσης σχέσεων: ανάμεσα στα έργα, στους καλλιτέχνες, στον τόπο και στις ιστορίες που αυτά ενεργοποιούν. Δεν αφορά μόνο την επιλογή και την παρουσίαση έργων, αλλά και τη δημιουργία ενός πλαισίου μέσα στο οποίο μπορούν να συνομιλήσουν μεταξύ τους, με τις ιστορίες που κουβαλούν και με τα ερωτήματα της εποχής μας. Ακριβώς για αυτό πιστεύω ότι σήμερα η ευθύνη των μουσείων και των επιμελητών δεν είναι να παρουσιάζουν την πολιτιστική κληρονομιά ως κάτι στατικό ή αδιαμφισβήτητο, αλλά να δημιουργούν τις συνθήκες ώστε να μπορεί να επανεξετάζεται διαρκώς. Η πολιτιστική κληρονομιά δεν αφορά μόνο το παρελθόν· αφορά και τον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε να το προσεγγίσουμε από τη  σκοπιά του παρόντος.

Η γνώση της ιστορίας είναι απαραίτητη. Όμως ο ρόλος των μουσείων δεν εξαντλείται στη διαφύλαξη ή τη μετάδοσή της. Είναι να διατηρούν αυτή τη γνώση ζωντανή, ανοιχτή στην κριτική σκέψη και ικανή να συνομιλεί με τα ερωτήματα κάθε εποχής. Ζητήματα όπως η αποικιοκρατία, η οικολογία, η μετανάστευση ή οι έμφυλες ταυτότητες μάς καλούν να επανεξετάσουμε τα κυρίαρχα πολιτιστικά αφηγήματα και να τα προσεγγίσουμε μέσα από νέες οπτικές. Μόνο έτσι η πολιτιστική κληρονομιά παραμένει πραγματικά ζωντανή.

Θεοπίστη Στυλιανού – Lambert και Αλεξία Αχιλλέως, The Archive of Grigoris Antoniou , 2024 (στιγμιότυπο)

Δεν θα μιλούσα για “επανεγγραφή” της ιστορίας, αλλά για τη διεύρυνση των τρόπων με τους οποίους τη διαβάζουμε και την ερμηνεύουμε. Η σύγχρονη τέχνη μπορεί να ανοίξει νέους τρόπους κατανόησης και ερμηνείας του παρελθόντος. Έχει την ικανότητα να θέτει ερωτήματα εκεί όπου θεωρούσαμε ότι υπήρχαν δεδομένες απαντήσεις, να αναδεικνύει εμπειρίες και φωνές που συχνά έμεναν στο περιθώριο και να μάς καλεί να επανεξετάσουμε εδραιωμένες αντιλήψεις για το παρελθόν. Οι queer, φεμινιστικές και μετα-αποικιοκρατικές προσεγγίσεις που συναντάμε στην έκθεση μας υπενθυμίζουν ότι το παρελθόν είναι πάντοτε πιο σύνθετο, πολυφωνικό και ανοιχτό σε πολλαπλές αναγνώσεις. Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στους αρχαίους μύθους.

Οι αρχαίοι μύθοι δεν υπήρξαν ποτέ στατικοί· μετασχηματίζονταν διαρκώς, καθώς κάθε εποχή τούς απέδιδε νέα νοήματα. Οι αρχαίοι μύθοι δεν υπήρξαν ποτέ στατικοί. Από την αρχαιότητα ακόμη μετασχηματίζονταν διαρκώς, καθώς κάθε εποχή τούς προσέδιδε νέα νοήματα και τους επαναπροσδιόριζε μέσα από τις δικές της ανάγκες και αντιλήψεις. Οι σύγχρονοι καλλιτέχνες συνεχίζουν αυτή τη μακρά παράδοση, προσεγγίζοντας μορφές όπως η Σφίγγα μέσα από ζητήματα φύλου, εξουσίας και ετερότητας. Οι προσεγγίσεις που συναντάμε στην έκθεση αναδεικνύουν πτυχές των μύθων που συχνά έμεναν στο περιθώριο και μας υπενθυμίζουν ότι η δύναμή τους βρίσκεται στην ικανότητά τους να αποκτούν διαρκώς νέα νοήματα. Ίσως για αυτό εξακολουθούν να μάς αφορούν σήμερα, βοηθώντας μας να κατανοήσουμε όχι μόνο το παρελθόν αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το παρόν.

Η πολιτιστική κληρονομιά δεν αφορά μόνο το παρελθόν· αφορά και τον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε να το προσεγγίσουμε από τη  σκοπιά του παρόντος

Lucia Tallová, Από την σειρά Unstable Monuments, 2023

Η Σάμος δεν αποτέλεσε απλώς τον τόπο όπου παρουσιάζεται η έκθεση, αλλά το σημείο εκκίνησης της έρευνας μας. Η έκθεση συνομιλεί με την περσινή έκθεση του Ιδρύματος Schwarz, η οποία ήταν αφιερωμένη στα 100 χρόνια του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου στη Σάμο και επικεντρωνόταν στην ιστορία των ανασκαφών στο νησί. Εμείς θελήσαμε να μετατοπίσουμε τη συζήτηση στο παρόν και στο ερώτημα του τι μπορεί να σημαίνει η αρχαιολογία σήμερα. Η Σάμος υπήρξε διαχρονικά ένας τόπος συνάντησης διαφορετικών πολιτισμών, εμπορικών δικτύων και ιστορικών διαδρομών. Αυτή η πολυεπίπεδη ιστορία, σε συνδυασμό με την πλούσια αρχαιολογική της κληρονομιά μάς έδωσε την αφορμή να θέσουμε ευρύτερα ερωτήματα γύρω από την πολιτική διάσταση της αρχαιολογίας, τη σχέση ανάμεσα στα υλικά κατάλοιπα και την ιστορική γνώση, αλλά και τον ρόλο που διαδραμάτισε η αρχαιολογία στη διαμόρφωση της εθνικής και πολιτισμικής ταυτότητας.

Φυσικά. Ορισμένα από τα έργα της έκθεσης αναπτύχθηκαν μέσα από επιτόπια έρευνα και στενή επαφή με τα αρχαιολογικά ευρήματα, το τοπίο και τις ιστορίες του νησιού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το έργο της Ναταλίας Μαντά, TIME: A Faceless Entity (2026) το οποίο δημιουργήθηκε ειδικά για την έκθεση έπειτα από εκτεταμένη έρευνα στο νησί και αντλεί από τη μελέτη των αρχαιολογικών ευρημάτων της Σάμου για να συνθέσει μια νέα, φαντασιακή μορφή που λειτουργεί ως προσωποποίηση του ίδιου του Χρόνου. Ωστόσο, η Σάμος λειτουργεί περισσότερο ως αφετηρία παρά ως θέμα της έκθεσης. Τα ερωτήματα που θέτουν τα έργα υπερβαίνουν το συγκεκριμένο γεωγραφικό πλαίσιο και αφορούν ευρύτερα τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ιστορία, την αρχαιολογία και την πολιτιστική κληρονομιά.

Η Σάμος υπήρξε διαχρονικά ένας τόπος συνάντησης διαφορετικών πολιτισμών, εμπορικών δικτύων και ιστορικών διαδρομών

Η επιλογή των καλλιτεχνών ήταν αποτέλεσμα μιας μακρόχρονης ερευνητικής διαδικασίας που ξεκινήσαμε με την Κατερίνα Γρέγου περίπου δύο χρόνια πριν. Διερευνήσαμε καλλιτεχνικές πρακτικές που συνομιλούν με την αρχαιολογία, την ιστορία, τη μνήμη και τον υλικό πολιτισμό. Με ορισμένους καλλιτέχνες είχαμε ήδη συνεργαστεί στο παρελθόν και γνωρίζαμε ότι τα ζητήματα αυτά αποτελούσαν βασικό άξονα της έρευνάς τους. Άλλους γνωρίσαμε στο πλαίσιο της έρευνας για την έκθεση. Μάς ενδιέφεραν καλλιτέχνες που χρησιμοποιούν την αρχαιότητα όχι ως αντικείμενο αναπαράστασης ή νοσταλγίας, αλλά ως έναν τρόπο να σκεφτούν σύγχρονα κοινωνικά, πολιτικά και πολιτισμικά ζητήματα. Πολλοί από αυτούς βασίζουν την πρακτική τους στην επιτόπια έρευνα, τη μελέτη αρχείων και τη συνεργασία με επιστήμονες, με αποτέλεσμα η μεθοδολογία τους να συνομιλεί ουσιαστικά με την ίδια την αρχαιολογική έρευνα.

Παρότι οι καλλιτέχνες που συμμετέχουν στην έκθεση προέρχονται από διαφορετικά πολιτισμικά και καλλιτεχνικά περιβάλλοντα, δεν μας ενδιέφερε να διαμορφώσουμε μια ενιαία ή ομοιογενή αφήγηση. Αντίθετα, επιδιώξαμε να δημιουργήσουμε έναν χώρο όπου διαφορετικές μεθοδολογίες, εμπειρίες και οπτικές θα μπορούσαν να συνυπάρξουν γύρω από κοινά ερωτήματα, ώστε να φωτίζονται διαφορετικές όψεις της αρχαιότητας και του τρόπου με τον οποίο την προσεγγίζουμε σήμερα. Δύο από τα έργα της έκθεσης, της Ναταλίας Μαντά και του Αλέξη Φιδετζή, αποτελούν νέες αναθέσεις που αναπτύχθηκαν μέσα από επιτόπια έρευνα στη Σάμο και σε συνεργασία με το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο. Στόχος μας ήταν τα έργα να προκύψουν μέσα από τον ίδιο τον τόπο και την ιστορία του και όχι απλώς να παρουσιαστούν εκεί.

Ναταλία Μαντά

Αυτό που θεωρώ ότι έχει αλλάξει μέσα σε αυτά τα δέκα χρόνια είναι η σχέση που έχει αναπτυχθεί ανάμεσα στο Ίδρυμα Schwarz και την τοπική κοινότητα. Μέσα από τη συνέπεια ενός προγράμματος που αναπτύσσεται κάθε χρόνο, αλλά και χάρη στα εξαιρετικά εκπαιδευτικά προγράμματα που σχεδιάζει και υλοποιεί η Κατερίνα Ζαχαροπούλου με τα σχολεία της Σάμου, δημιουργήθηκαν σταδιακά σχέσεις εμπιστοσύνης και συμμετοχής. Πιστεύω ότι αυτή η συνέχεια και η σταθερή παρουσία στον τόπο είναι ίσως το σημαντικότερο επίτευγμα αυτής της δεκαετίας. Παράλληλα, αυτό που παρέμεινε σταθερό όλα αυτά τα χρόνια είναι η πεποίθησή μας, με την Κατερίνα Γρέγου, ότι η σύγχρονη τέχνη μπορεί να ανοίγει μια ουσιαστική συζήτηση γύρω από τα κρίσιμα ζητήματα της εποχής μας.

Οι εκθέσεις που επιμελήθηκε η Κατερίνα τα τελευταία χρόνια στο Art Space Pythagorion, αλλά και εκείνες που αναπτύξαμε από κοινού, γεννήθηκαν κάθε φορά από διαφορετικά ερωτήματα, όμως όλες επιδίωκαν να δημιουργήσουν έναν χώρο σκέψης γύρω από όσα διαμορφώνουν τη σύγχρονη κοινωνία. Πολλά από αυτά τα ερωτήματα προέκυψαν μέσα από τη μακρόχρονη σχέση μας με τη Σάμο – τη γεωπολιτική της θέση, την ιστορία της και τις κοινωνικές και περιβαλλοντικές προκλήσεις της ευρύτερης περιοχής. Αν κάτι έχω συνειδητοποιήσει μέσα από αυτή τη δεκαετή διαδρομή, είναι ότι η ουσιαστική επίδραση μιας έκθεσης χτίζεται μέσα στον χρόνο. Η μακροχρόνια παρουσία, η συνέπεια και η σχέση με την κοινότητα είναι εξίσου σημαντικές με την ίδια την έκθεση.

Η αρχαιολογία μάς υπενθυμίζει ότι κάθε ανασύνθεση του παρελθόντος είναι αναπόφευκτα μερική

Ναταλία Μαντά TIME: A Faceless Entity, 2026 (λεπτομέρεια) Φωτογραφία: Δήμητρα Τζάνου

Ίσως το μεγαλύτερο λάθος θα ήταν να πιστέψουν ότι τα υλικά κατάλοιπα μπορούν από μόνα τους να αφηγηθούν την ιστορία μας. Όπως συμβαίνει και με την αρχαιότητα, τα αντικείμενα από μόνα τους δεν αφηγούνται την ιστορία· αποκτούν νόημα μόνο μέσα από τις ερμηνείες που τους αποδίδουμε. Αναρωτιέμαι αν οι αρχαιολόγοι του μέλλοντος θα χαρακτηρίσουν τη δική μας περίοδο ως την «Εποχή του Πλαστικού». Τα πιο ανθεκτικά ίχνη που θα κληρονομήσουμε ίσως να είναι τα συνθετικά υλικά, τα απόβλητα και τα ίχνη που αφήσαμε στα οικοσυστήματα του πλανήτη. Θα μπορούσαν έτσι να αφηγηθούν την ιστορία μιας εποχής κατά την οποία ο άνθρωπος άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στα οικοσυστήματα του πλανήτη. Όμως και αυτή η εικόνα θα ήταν αναπόφευκτα ελλιπής.

Τα υλικά κατάλοιπα δύσκολα μπορούν να αποδώσουν τις αντιφάσεις της εποχής μας: ότι ενώ διαθέταμε πρωτοφανή τεχνολογικά μέσα, βρεθήκαμε αντιμέτωποι με βαθιές κοινωνικές, πολιτικές και οικολογικές κρίσεις. Ή ότι, παρά την αίσθηση της παγκόσμιας διασύνδεσης, συνεχίζαμε να αναπαράγουμε αποκλεισμούς, ανισότητες και συγκρούσεις. Αυτό που τελικά μας υπενθυμίζει η αρχαιολογία είναι ότι κάθε ανασύνθεση του παρελθόντος είναι αναπόφευκτα μερική και ότι κάθε εποχή διαβάζει την προηγούμενη μέσα από τα δικά της ερωτήματα. Με αυτή την έννοια, οι αρχαιολόγοι του μέλλοντος πιθανότατα θα αφηγηθούν μια ιστορία για εμάς πολύ διαφορετική από εκείνη που πιστεύουμε σήμερα ότι αφήνουμε πίσω μας.