Θεατής: «Οι Ρήτορες» στο Παλαιό Πανεπιστήμιο

Οι «Ρήτορες», το έργο του Χριστόφορου Χριστοφή, επέστρεψαν, για περιορισμένο  αριθμό παραστάσεων, στον εμβληματικό χώρο όπου και παρουσιάστηκαν, για πρώτη φορά, στα τέλη της δεκαετίας του ’90, στην ιστορική αυλή του Παλαιού Πανεπιστημίου στην Πλάκα. Εμείς παρακολουθήσαμε την παράσταση, που ανεβαίνει έως τις 12 Ιουλίου, με τη σκηνοθετική υπογραφή του ίδιου του συγγραφέα, και σας παρουσιάζουμε τις εντυπώσεις μας.

Σε ένα απομονωμένο σπίτι στον Πόρο, ο Δήμος, ένας καταξιωμένος ηθοποιός στο λυκόφως της καριέρας του, προετοιμάζεται για τον ρόλο του ρήτορα Δημοσθένη. Το χειρόγραφο του έργου ανήκει σε έναν στενό του φίλο και συγγραφέα που πρόσφατα έδωσε τέλος στη ζωή του. Για τις ανάγκες της πρόβας, ο Δήμος καλεί έναν νεότερο ηθοποιό για να κρατάει τα λόγια του υπηρέτη. Αυτό που ξεκινά ως μια αθώα ανάγνωση, μετατρέπεται γρήγορα σε ένα σκοτεινό ψυχολογικό παιχνίδι εξουσίας ανάμεσα στους δύο άντρες, με τη Δέσπω, τη γυναίκα που φροντίζει το σπίτι, να μετατρέπεται στον απρόβλεπτο καταλύτη της σύγκρουσης.

Στους «Ρήτορες» του Χριστόφορου Χριστοφή, ο λόγος αποτελεί ταυτόχρονα εργαλείο ισχύος αλλά και μέσο επιβίωσης. Η πραγματική εξουσία δεν πηγάζει από την αλήθεια -η οποία με τη σειρά της διέρχεται από κρίση- αλλά από το ποιος και με ποιον τρόπο έχει πρόσβαση στον λόγο και κατ’ επέκταση ελέγχει την ίδια την αφήγηση. Με αυτόν τον τρόπο η αβεβαιότητα και η αμφισημία γίνονται δραματουργικός πυρήνας του έργου διερευνώντας τους τρόπους κατασκευής ανταγωνιστικών εκδοχών της “πραγματικότητας”. Που με τη σειρά τους σε κάνουν να αναρωτιέσαι «πόσο επισφαλείς είναι οι ιστορίες που συνηθίζουμε να λέμε στους άλλους αλλά και στους ίδιους μας τους εαυτούς».

Το έργο δείχνει έναν κόσμο βαθιά πνευματικής και ηθικής χρεοκοπίας. Οι παθογένειες του χώρου της τέχνης δεν αποτελούν μια κλειστή συνθήκη αλλά αντανακλούν, σαν μικρόκοσμος, εκείνες της σύγχρονης ζωής. Η καλλιτεχνικές σχέσεις εξετάζονται ως ένας εξουσιαστικός χώρος ιεραρχίας, ανταγωνισμού, φθόνου, εξάρτησης, ιδιοκτησίας και διεκδίκησης της αυθεντίας. Η καλλιτεχνική ταυτότητα και παρακαταθήκη καθίσταται επισφαλής ανάλογα ποιανού η φωνή έχει το προβάδισμα όταν μιλάει για ένα έργο, την πρόθεση του συγγραφέα του ή την “κληρονομιά” που αυτός αφήνει πίσω του.

Ο συγγραφέας μοιάζει να αποδομεί τα δίπολα “δημόσια αναγνωρισιμότητα – καλλιτεχνική ακεραιότητα”, “τέχνη ως δημόσιο θέαμα – τέχνη ως πεδίο προσωπικής και ιδεολογικής συνέπειας” καθώς στερεί από τους ήρωες που υποτίθεται πως τα εκπροσωπούν την άνεση μιας θέσης “καθαρής” από αυταρέσκεια ή πικρία. Η αφοσίωση στο θέατρο και την τέχνη εν γένει και η αδυναμία κάποιου να υπάρξει έξω από αυτήν χωρίζεται από μια λεπτή γραμμή.

Με το έργο να θέτει το ερώτημα «Είναι ο καλλιτέχνης μια “βασανισμένη ιδιοφυΐα” ή εγκλωβισμένος στις ίδιες του τις εμμονές;». Η καλλιτεχνική δημιουργία μπορεί να σημαίνει ταυτόχρονα απελευθέρωση, καταφύγιο αλλά και εγκλεισμός, απομόνωση, καθώς διαρκής ανάγκη να δώσει κανείς μορφή, νόημα και συνοχή στην εμπειρία του κρύβει από πίσω ψυχική εξάντληση, ευαλωττόττητα, αδυναμία επικοινωνίας, ενώ ελλοχεύει ο κίνδυνος να μην οδηγηθεί ποτέ στη λύτρωση.

Το έργο ιχνηλατεί την ανθρώπινη παρουσία στο σήμερα, την εποχή της υπερ-ορατότητας, του ακραίου ατομικισμού, του ναρκισσισμού, της μοναξιάς και του φόβου. Ζούμε επιτελεστικά, αποπροσανατολισμένοι, αδυνατώντας να “συναντήσουμε” ο ένας τον άλλον, να συνυπάρξουμε μέσα από έναν κοινό ορίζοντα ή κατεύθυνση, καθώς κάτι τέτοιο θα απαιτούσε, έστω και στο ελάχιστο, ανάληψη ευθύνης. Και όπως οι ήρωες του έργου, έτσι και ο σύγχρονος άνθρωπος ζει υπό ένα καθεστώς δειλίας, κυριευμένος από συμβιβασμούς, εκπτώσεις, ασάφειες, άρνηση να πάρει στη ζωή στα χέρια του.

Το έργο μιλάει μια εποχή όπου οι άνθρωποι αδυνατούμε να συναντήσουμε ο ένας τον άλλον στο τώρα, πως κυριευόμαστε από μια αίσθηση διαρκούς διέλευσης, αστάθειας και αποπροσανατολισμού. Η σύγχρονη μοναξιά είναι αποτέλεσμα της απώλειας ενός κοινού ορίζοντα, συνύπαρξη χωρίς κοινό νόημα, όραμα, ή κατεύθυνση. Ζούμε επιτελεστικά, προβάλουμε μια κατασκευασμένη εικόνα, η ουσιαστική επαφή και επικοινωνία απαιτεί ανάληψη ευθύνης και ζούμε υπό το καθεστώς δειλίας: Συμβιβασμοί, εκπτώσεις, ασάφεια, άρνηση, φόβος να πάρουμε τη ζωή στα χέρια μας λόγω φόβου για ρίσκο-αποτυχία. Ακραίος σύγχρονος ατομικισμός, χρησιμοποιούμε ο ένας τον άλλον ως καύσιμο έως ότου χορτάσει ο ναρκισσισμός μας.

Ο Χριστόφορος Χριστοφής μεταφέρει στη σκηνή ένα θεατρικό θρίλερ τοποθετημένο σε εκείνο το μεταίχμιο της κατάρρευσης των ορίων μεταξύ θεάτρου και πραγματικότητας. Εκεί, με επίκεντρο την ψυχοσωματική υπόσταση των ηρώων, ο σκηνοθέτης στήνει μια “μάχη” με ζητούμενο τον ζωτικό χώρο. Η βία δεν εμφανίζεται ως ξαφνική ρήξη, αλλά κτίζεται σιγά σιγά, ως πιθανή κατάληξη, μέσα από την ασφυξία και την ιεραρχία της οικειότητας, τη δύναμη της ενοχής, τις εσωτερικές εντάσεις και τα εξωτερικά ξεσπάσματα, που ενισχύουν στοιχείο του σασπένς.

Η πολυμεσική οπτική δραματουργία της παράστασης -βίντεο: Τάκης Δημητρακόπουλος, σκηνικά και κοστούμια: Κωνσταντίνος Ζαμάνης, χορογραφική επιμέλεια: Έρση Πήττα– φέρνει σε αντιπαράθεση την μνημειακότητα της “Μεγάλης Ιστορίας” με την ιδιωτική αποτυχία, όταν τα δύο ζυγιάζονται μεταξύ τους υπό το πρίσμα της αξιοπρέπειας, της αυτοκυριαρχίας και της δημόσιας εικόνας. Με τη μουσική να λειτουργεί ως ένα είδος “θεϊκής γλώσσας” που υπενθυμίζει εκκκωφαντικά την πνευματική έκπτωση και το τέλμα των ηρώων, την αγωνία της φθοράς απέναντι στο ιδανικό της αθανασίας.

Ερμηνείες

Ο Δημήτρης Ραφαήλος στον ρόλο του Δήμου, ο Θάνος Τριανταφύλλου στον ρόλο του Νεαρού Ηθοποιού και η Βερόνικα Αργέντζη στον ρόλο της Δέσπως, φέρουν εις πέρας μια δύσκολη ισορροπία, ερμηνεύοντας χαρακτήρες χωρίς κάποια σαφή ηθική καθαρότητα, που κινούνται διαρκώς σε γκρίζες ζώνες, ανάμεσα στο τραύμα και τη σκληρότητα, την αφοσίωση και την εκδίκηση, σε άνισα παιχνίδια ελέγχου και εξάρτησης, σε απρόβλεπτες, απειλητικές, βίαιες σχέσεις εγγύτητας και επιθυμίας. Οι ήρωες τους ζουν με την αγωνία του χαμένου χρόνου, της μνήμης, της θνητότητας, των ενοχών, της αίσθηση της ιστορικής και υπαρξιακής ασυμβατότητας τους. Συμφιλιώνονται αυτοκαταστροφικά με τα ελαττώματα τους. Τα σωματικά και ηθικά όριά τους δοκιμάζονται στα άκρα, ως  ένα διαρκές πεδίο εισβολής, επίθεσης και διεκδίκησης, που θέτει υπό σκληρή επαναδιαπραγμάτευση τη συναίνεση, την ευθραυστότητα, καθώς και την ίδια τους την ταυτότητα και αυτοεικόνα.