Τα (φετινά) αγαπημένα μου στην Πειραιώς 260

Στα 20 χρόνια ζωής της Πειραιώς 260 (17 από τα οποία παρακολουθώ ως δημοσιογράφος Τεχνών) συνέβη φέτος ένα μικρό switch, μια μικρή μετατόπιση. Πάντοτε, οι καλλιτεχνικές διευθύνσεις του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, από την εποχή του Γιώργου Λούκου, μέχρι και σήμερα, αναζητούσαν δημιουργούς και εκτός της ευρωπαϊκής επικράτειας προκειμένου να μας συστήσουν τη δουλειά τους. Εντούτοις, οι παραγωγές αυτές ήταν τόσο λίγες με αποτέλεσμα να τις αντιμετωπίζουμε με την περιέργεια του «εξωτικού φρούτου» – κι όχι με την διάθεση γνωριμίας μιας άλλης σκηνής ή ενός ικανού δείγματος άλλης σκηνικής κουλτούρας.

Το φετινό φεστιβαλικό καλοκαίρι στην Πειραιώς φιλοξένησε πολλές παραστάσεις που, είτε για γεωπολιτικούς και πολιτικούς λόγους είτε γιατί η πολιτιστική τους κληρονομιά είναι αρχαία και θαυμαστή (είτε και για τα δύο) συγκρότησαν ένα ικανό σώμα παραγωγών, δημιουργώντας μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για την παραστατική τέχνη χωρίς τα δυτικά γυαλιά μας.

Όλως τυχαίως – ή και όχι – η πλειονότητα των αγαπημένων μου παραστάσεων φέτος, προέρχονται από αυτήν την ενότητα, των εξω- ευρωπαϊκών: από τη Μέση Ανατολή και την Άπω Ανατολή, τόπους που ενώ έχουν φτάσει σε εμάς από το έντονο κινηματογραφικό τους αποτύπωμα, δεν έχουν καταφέρει να κάνουν το ίδιο από το παραστατικό. Ανάμεσα τους γνωρίσαμε δημιουργούς για πρώτη φορά και ελπίζουμε να μην είναι η τελευταία. Ακριβώς γιατί μας εισάγουν σε φωνές που ακούγονται λιγότερο ή καθόλου, σε διαφορετικούς τρόπους σκέψης και αισθητικής τοποθέτησης και (το σημαντικότερο) στην συντριπτική πλειονότητα αυτών, με ουσιαστική πολιτική θέση.

Παρότι έχασα δύο από τις σημαντικές μετακλήσεις αυτής της ενότητας το «Badke» των Παλαιστίνιων  καλλιτεχνών Αμίρ Σάμπρα και Ατά Χατάμπ (μόνο ο ένας εκ των δύο κατάφερε να φτάσει στην Ελλάδα) και το «Ending in beauty» του Γαλλομαροκινού Μοχάμεντ Εντ Χαντίμπ, συστήνω την αγαπημένη μου δεκάδα ξένων παραγωγών με την προσθήκη τριών εγχώριων που, επίσης, ξεχώρισα. Και με την ελπίδα, ο φεστιβαλικός προγραμματισμός να συμπεριλάβει όσες περισσότερες από αυτές μπορεί στην φθινοπωρινή επαναληπτική version του.

@Ros Kavanagh

Υπό τον ήχο της κέλτικης παράδοσης, της χαρακτηριστικής ιρλανδικής μουσικής, ο χορογράφος Μάικλ Κίγκαν-Ντόλαν οργάνωσε μια πυρετώδη, υψηλής έντασης, χορογραφίας που παρέπεμπε σε ένα γλέντι με τα πάνω και τα κάτω του. Η κονσερτίνα του βιρτουόζου Κόρμακ Μπέγκλι – στην οποία προστέθηκε προοδευτικά μια πολυμελής τζαζ μπάντα – είχε μια δαιμονισμένη ενέργεια για γιορτή που, ήθελες δεν ήθελες, σε ξεσήκωνε. Τι κι αν σε σημεία η προσπάθεια απέκτησε παραπάνω φολκλόρ στοιχεία από όσα χρειαζόταν; Τι κι αν το ένα φινάλε ανανεωνόταν προς το επόμενο; Οι δώδεκα χορευτές (με καταγωγή από διάφορα μέρη του κόσμου) και οι έξι μουσικοί του σχήματος Stargaze μας έβαλαν για τα καλά στο ιρλανδικό πνεύμα, στο φως και στο σκοτάδι του.

@Βea Βorgers

O Tζάχα Κου γεννήθηκε στη Σεούλ αλλά μετανάστευσε στο Βερολίνο. Σαν το ψηφιακό σαλιγκάρι που τον συνόδευε στο animation υλικό της παράστασης του, κουβάλησε το σπίτι του στην πλάτη για να βρεθεί σε ξένη γη. Στήνοντας στη θεατρική σκηνή μια τέντα – στέκι για fast food (χαρακτηριστικό point για street food στη Νότια Κορέα), ο Κου έθεσε το φαγητό ως χειρονομία σύνδεσης με τον ξένο, είτε αυτός που καταναλώνει είναι επισκέπτης, είτε ο παρασκευαστής του είναι μετανάστης σε μια ξένη χώρα. Με ελάχιστα λόγια, παράλληλη κινηματογράφιση, ο Τζάχα Κου μίλησε με χιούμορ, ευρηματικότητα, φαντασία, τρυφερότητα για τον ρατσισμό προς τον Ξένο αλλά και τα ελάχιστα που μπορεί να μας κάνουν να αισθανθούμε πως ανήκουμε. 

@Patrick Wai

Λες και ένα ιαπωνικό παραμύθι με χαρακτηριστικά αρχαίας τραγωδίας ξυπνούσε από τα βάθη της παράδοσης και μας αποκαλυπτόταν στον 21ο αιώνα. Ο Ιάπωνας Κούρο Τανίνο αναπαρέστησε μια ιστορία του 18^ου αιώνα όπου οι τυφλές γυναίκες μη έχοντας άλλον τρόπο να επιβιώσουν αφομοιώνονταν στην ανδρική κοινωνία μέσω της χειροπρακτικής θεραπευτικής τέχνης. Έχοντας εξασφαλίσει τη συμμετοχή της, σχεδόν εκ γενετής, τυφλής ηθοποιού Ρίο Σεκίμπα, ο Τανίνο μας ξενάγησε στα άδυτα της ιαπωνικής θεατρικής αφήγησης όπου φώλιαζαν πολύ οικείες μας έννοιες – τουλάχιστον στα δικά μας αρχετυπικά κείμενα: η ύβρις, η νέμεσις και η κάθαρση. Εδώ δε, χωρίς να μεσολαβεί καθόλου ως στοιχείο του προφανούς, η ιστορία ήταν μια γνήσια μαρτυρία για τη βία και την καταπίεση των γυναικών σε κάθε εποχή, σε κάθε ήπειρο.

@Ruben Vuaran

Κράτησε μια θέση στην χορευτική ομάδα της παράσταση του, ο Άρμιν Χόμκι. Ο Ιρανός δημιουργός – που πλέον ζει και εργάζεται μεταξύ Νορβηγίας και Γερμανίας – ‘επέστρεψε’ στην πατρίδα του και στο προοδευτικό παρελθόν της, αποτίνοντας ένα φόρο τιμής στο διάσημο Φεστιβάλ Τεχνών της Περσέπολης, που λογοκρίθηκε από την επιβολή της Ισλαμικής Επανάστασης. Μέσα από απαλές, υπνωτιστικές κινήσεις που έμοιαζαν να έλκουν την καταγωγή τους από την ιρανική παράδοση, οι επτά χορευτές ακροβάτησαν με μια μυστικιστική, τελετουργική ηρεμία στο πάλαι ποτέ του ελεύθερου ιρανικού πολιτισμού, καθηλώνοντας μας με το πως μπορεί να φτάνει μια πληροφορία για την τέχνη του Ιράν στην σύγχρονη Ευρώπη, η οποία το αναγνωρίζει μόνον ως χώρα θεοκρατικού αυταρχισμού και τόπο βάρβαρης άσκησης του αμερικανικού ιμπεριαλισμού. 

Οι ηθοποιοί και η σκηνοθέτρια της παράστασης δεν ήξεραν αν θα καταφέρουν να φτάσουν σώες στην Ευρώπη για να παρουσιάσουν τη δουλειά τους. Πόσο μάλλον, όταν οι πρόβες της γίνονταν σε πολεμικά καταφύγια, απειλώντας ανά πάσα στιγμή την ακεραιότητα τους. Κι όμως, η σκηνοθέτρια και συγγραφέας Αφσανέχ Μαχιάν με τις νεότατες ηθοποιούς – ανθό της χώρας τους  – Νασταράν Νταβαρί, Σακίμπα Χοσεϊνί και Σαχαγιέ Μοχάγιε ανάδειξαν ένα θέατρο της αυτοθυσίας, ένα θέατρο της, κατά τον Ασκληπιό, θεραπευτικής διάστασης. Οι τρεις τους έγιναν, με τρόπο σπαρακτικό, κιβωτοί μιας αρχαίας γνώσης που στα σώματα και τις φωνές τους λάμβανε μιαν άλλη διάσταση: αποσπάσματα από τις ιστορίες της Αντιγόνης, της Ιοκάστης, της Μήδειας δεν ήταν παρά στιγμές της ανθρώπινης περιπέτειας όπου επαναλαμβάνονται ανώνυμα και το ίδιο τραγικά, ειδικά σε πατρίδες που γνωρίζουν μόνο βία και αδικία. Μια από τις παραστάσεις-πολιτικά γεγονότα του φετινού Φεστιβάλ στην Πειραιώς 260.

@Christophe Berlet

Ο Λιβανέζος Ραμπί Μρουέ είναι τακτικός επισκέπτης στην πατρίδα μας – μας πρωτοσυστήθηκε στη Στέγη και τελευταία φορά τον είδαμε πάλι στην Πειραιώς πριν από δύο χρόνια. Ωστόσο, το βίωμα του διωκόμενου πολίτη από την πατρίδα του, τον έχει στιγματίσει ανεξίτηλα ως, από σκηνής, πολιτικό σχολιαστή. Με αφορμή την περιπέτεια την οποία υπέμεινε από την Επιτροπή Αντιαμερικανικών Δραστηριότητων ο θεατρικός θρύλος Μπέρτολντ Μπρεχτ κατά την παραμονή του στις ΗΠΑ, ο Ραμπί Μρουέ (με τη σταθερή συνεργάτιδα και σύζυγο του Λίνα Ματζνταλανί) οργάνωσε μια από τις περφόρμανς-διαλέξεις του: αυτή τη φορά ως σχόλιο υπεράσπισης για τον εξόριστο, ως επικριτικό σχόλιο στους μηχανισμούς εκτοπισμού και λογοκρισίας. Ίσως σε σημεία να κούρασε η αρκετά εγκεφαλική του γλώσσα, παρόλα αυτά, η ιδιοσυγκρασιακή οργάνωση των παραστάσεων του δεν παύει να τον καθιστά μοναδικό αφηγητή των «πίσω» ιστοριών.

@Fan Xi

Για όσους δεν είχαν δει ξανά χορογραφίες του σχήματος των Tao Dance – αν και έχουν επισκεφθεί ξανά τη χώρα μας, πρόσφατα δε στο Φεστιβάλ Χορού Καλαμάτας – προφανώς οι δύο χορογραφίες που παρουσίασαν στην Πειραιώς 260 θα τους άφηναν με ανοιχτό το στόμα. Είναι τέτοιος ο αδιανόητος συντονισμός τους, η στρατιωτική πειθαρχία και η ακρίβεια με την οποία εκτελούν τα έργα τους, που μοιάζουν να υπερβαίνουν τα ανθρώπινα. Θαρρείς και παρακολουθείς ηλεκτρονικό παιχνίδι με αληθινούς πρωταγωνιστές. Στην πρώτη χορογραφία δούλεψαν πάνω στη διαρκή ροή 16 σωμάτων, αναπαριστώντας την κίνηση του κινέζικου Δράκου, στη δεύτερη αφέθηκαν σε μια πιο τελετουργική κατάσταση που παρέπεμπε σε διαλογιστική συνθήκη – και αυτή εξίσου άψογα οργανωμένη. Σε κάθε τους εμφάνιση – χορογραφία – που φέρει το όνομα ενός αύξοντα αριθμού – εντυπωσιάζουν, μολονότι συχνά το συναίσθημα λείπει από την αξιοθαύμαστη εντέλεια των έργων τους.

@Caiolirio Todos os Direitos Reservados

Last but not least. Η επιστροφή της Κριστιάν Ζαταϊ επέστρεψε Φεστιβάλ Αθηνών (μετά το «Dusk» του 2022) με έναν άσσο στο μανίκι της. Η τιμημένη με Χρυσό Λέοντα στη Μπιενάλε Θέατρου της Βενετίας, Βραζιλιάνα σκηνοθέτρια συνεργάστηκε με τον διεθνώς ανερχόμενο ηθοποιό Βάγνκερ Μόουρα, υποψήφιο για Όσκαρ Α΄ Ανδρικού Ρόλου (κατά την τελευταία απονομή). Με όχημα τον ιψενικό «Εχθρό του λαού», οι δυο τους συνεργάστηκαν στη δραματουργία ενός σίκουελ πάνω στο κλασικό αριστούργημα με υψηλά διακυβεύματα: δημοκρατία, καπιταλισμός, λαϊκή αποχαύνωση. Σε ααυτό το εκρηκτικό περιβάλλον,ο Μόουρα αποδείχθηκε εκρηκτικότερος, κλέβοντας την παράσταση (με την εκπληκτική του πλαστικότητα, την εκφραστική του ευελιξία, το σκηνικό πάθος που σκιαγράφησαν το πληρέστερο πορτρέτο του εμβληματικού ρόλου δρ. Στόκμαν που έχουμε δει ποτέ. Και παρά την ανάγκη οικονομίας της αφήγησης σε σημεία, η συνολική αντιμετώπιση του κλασικού λειτούργησε ως μια ενεργή βόμβα πάνω στην απανταχού ασυδοσία της εξουσίας, τη χειραγώγηση των πολιτών αλλά και την αειθαλή δύναμη της αλήθειας απέναντι στην αδικία. «Μια αδικία οπουδήποτε, είναι μια απειλή για την δικαιοσύνη παντού» υποστήριξε ο Μόουρα, κουβαλώντας και την, ισοπεδωτική για τη χώρα του, εμπειρία του καθεστωτικού Μπολσονάρο. Καλύτερο κλείσιμο για τη διοργάνωση δεν μπορούσαμε να φανταστούμε.

Ανάμεσα στις παραστάσεις των νέων σκηνοθετών που ανέβηκαν μόνο για ένα βράδυ, εν είδει συστατικής επιστολής, εντοπίσαμε την πρώτη επαγγελματική σκηνοθεσία της Αλεξίας Παραμύθα. Βασισμένη στο «Σαράκι» της ισπανίδας Λάϊλα Μαρτίνεθ, με ένα αμιγές γυναικείο καστ, αναβίωσε μια υψηλής συγγένειας με τα έργα του Λόρκα, ιστορία γύρω από την γυναικεία καταπίεση, τη βία και το τραύμα ως διαγενεακή κατάσταση. Με λιτά μέσα και αξιοσημείωτες ερμηνείες, η Παραμύθα έκανε ένα ωραιότατο ντεμπούτο, ικανό για να θέλουμε να την ξαναδούμε και μέσα από το «Carcoma», αλλά και νέες της σκηνοθετικές απόπειρες.

Η δεύτερη σκηνοθεσία της Στεφανίας Γουλιώτη (μετά τις επίσης φεστιβαλικές «Ευμενίδες») πάνω στο διήγημα του Δημήτρη Χατζή ήταν μια επιπλέον απόδειξη πως η ηθοποιός έχει σοβαρές δυνατότητες και κάτω από τη σκηνή. Και μπορεί η δική της παρουσία στον επώνυμο ρόλο της εμμονικής γλύπτριας να χρειαζόταν  περισσότερη φροντίδα, εντούτοις, η παράσταση είχε πολύ ωραίες στιγμές στο σκηνοθετικό, εικαστικό και ερμηνευτικό της περίβλημα, ώστε να αξίζει μια νέα, βελτιωμένη επίσκεψη σε αυτό.

@Απόστολος Κουτσιανικούλης

Το νέο έργο της Βίλιας Χατζοπούλου – μια ιστορία για το δικαίωμα της νέας γυναίκας στην ελεύθερη ύπαρξη – στα χρόνια της μεγάλης εμφυλιακής φτώχειας και του συντηρητισμού – είναι μια αφήγηση οικεία, ακόμα κι αν έχει διατυπωθεί με άλλους τρόπους. Έχει, όμως, το ενδιαφέρον της, καθώς αφενός το έργο μοιάζει με ένα ‘παιδί’ του Καραγάτση και αφετέρου γιατί βρίσκει τη θέση του επί σκηνής με έναν ευρηματικό τρόπο. Ο Θέμης Πάνου με αξιώσεις – θυμίζοντας αναπόφευκτα τον Βασίλη Παπαβασιλείου στην «Ελένη» του Γιάννη Ρίτσου – πλησιάζει τη μνήμη επιθυμίας μιας 20χρονης δασκάλας που τα βάζει με τα στοιχειά (κυριολεκτικά και μεταφορικά) της ελληνικής νησιωτικής επαρχίας. Σκηνοθετεί δε από κοινού με τη συγγραφέα.