«Παπαδοπούλου 100»: Από τη γεύση του μπισκότου στη γεύση του αρχείου…

Με την ευκαιρία των εκατοστών γενεθλίων της, ανοίγει το ιστορικό της αρχείο στην έρευνα και προσκαλεί το κοινό σε μια έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη, που σκιαγραφεί την πορεία της μέσα στο χρόνο, παράλληλα με αυτήν της ελληνικής βιομηχανίας και οικονομίας…

Αν το 2021 τιμήθηκαν τα 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση και τη συνακόλουθη ίδρυση του ελληνικού κράτους, η χρονιά που θα ανατείλει σε λίγες μέρες σηματοδοτεί έναν αιώνα ζωής του ελληνικού κράτους όπως το γνωρίζουμε σήμερα: έτσι όπως αναδύθηκε μέσα από τη φωτιά του πολέμου και της καταστροφής στη Μικρά Ασία.

Ένα εκατομμύριο άνθρωποι από τις απέναντι ακτές του Αιγαίου, κυνηγημένοι ή αναγκασμένοι, εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα, ψάχνοντας τρόπους να ξαναρχίσουν τη ζωή από την αρχή. Υπήρξαν οι πρωταγωνιστές μιας άλλης εποποιίας, που έδωσε στη χώρα, μεταξύ άλλων, και βιομηχανικά χαρακτηριστικά.

Μηχάνημα συσκευασίας στο εργοστάσιο της Αθήνας, 1961

Ανάμεσά τους, η οικογένεια της Μαρίας Παπαδοπούλου, με τα τρία της αγόρια, Νίκο, Ευάγγελο και Θεόφιλο, Έλληνες εγκατεστημένοι στην Κωνσταντινούπολη, μεταφέρουν την τεχνογνωσία της οικοτεχνικής παραγωγής μπισκότων στην Αθήνα. Στο διαμέρισμα μιας προσφυγικής πολυκατοικίας στον Λυκαβηττό θα λειτουργήσει ο πρώτος πυρήνας της επιχείρησης που σύντομα θα συμπληρώσει έναν αιώνα ζωής. «Η μόνη που κλείνει 100 χρόνια σε ελληνικά χέρια», όπως τονίζει με περηφάνια η σημερινή επικεφαλής της, Ιωάννα Παπαδοπούλου.

Η πορεία από την οικοτεχνία του Λυκαβηττού στη σημερινή επιχείρηση με τα τέσσερα εργοστάσια και τους πάνω από 1.500 εργαζόμενους είναι παράλληλη με αυτήν του ελληνικού κράτους. Διαβάζοντας την ιστορία της, μπορεί κανείς να δει παράλληλα πτυχές της οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας της χώρας που φωτίζονται έτσι από μια ιδιαίτερη οπτική γωνία.

Μεταλλικές συσκευασίες για τα μπισκότα «Biscolata» και «Frutacrem», δεκαετία 1950

Έχοντας συνείδηση αυτής της ιστορικότητας, οι υπεύθυνοι της εταιρείας συγκρότησαν ήδη από το 1984 το αρχείο της. Μέσα από την πολύχρονη και συστηματική προσπάθεια εντοπισμού, καταγραφής και ταξινόμησης του ποικίλου αρχειακού υλικού της εταιρείας από εξειδικευμένους ερευνητές, δόθηκε η δυνατότητα σχεδιασμού της μεγάλης έκθεσης «Παπαδοπούλου 100», που φιλοξενείται στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς.

Μέσα από 300 ιστορικά τεκμήρια και άλλα εκθέματα, αποτυπώνεται «η ιστορία, η μνήμη και όλες οι πτυχές της δράσης της εταιρείας», σημείωσε η Ιωάννα Παπαδοπούλου, ενώ για τον Γιάννη Κίζη, υπεύθυνο για τον σχεδιασμό της έκθεσης, οι κατευθυντήριες ιδέες υπήρξαν αυτές «της δεμένης οικογένειας, της ανασυγκρότησης και του νεωτερισμού», μέσα από το πρίσμα των οποίων επιχειρεί να καταγράψει γενικότερα την ιστορία των επιτυχιών και των αποτυχιών της βιομηχανικής ανάπτυξης του Μεσοπολέμου.

Ετικέτα συσκευασίας Νο 12, δεκαετία 1950

«Η έκθεση ακολουθεί θεματολογική και όχι χρονολογική αφήγηση», τόνισε η επιμελήτριά της Ερατώ Κουτσουδάκη, υπογραμμίζοντας τη μεγάλη σημασία των βιομηχανικών αρχείων για την κατανόηση τέτοιων εγχειρημάτων.

Συσκευασίες, ετικέτες, παλιές διαφημίσεις και άλλα ιστορικά τεκμήρια αποτελούν την πρώτη θεματική ενότητα και αναδεικνύουν τη σημασία της μάρκας, της συσκευασίας και της διαφήμισης και τη συνειδητή χρήση τους από τα πρώτα βήματα της επιχείρησης.

Η επόμενη ενότητα είναι αφιερωμένη στην παραγωγή των προϊόντων: μπισκότα, ψωμιά, φρυγανιές κ.ά. φτιάχνονται μπροστά στα μάτια και στη φαντασία του επισκέπτη μέσα από φωτογραφίες, animation videos, μακέτες από την καθημερινότητα των εργοστασίων, αλλά και ιστορικά μηχανήματα από παλαιότερες φάσεις λειτουργίας τους.

Χειροκίνητη σφραγίδα-κοπτικό για τα μπισκότα «Τίφφιν»

Στη συνέχεια, καταγράφονται χρονολογικά οι βασικοί σταθμοί της ιστορίας της επιχείρησης, ενταγμένοι στη συνολικότερη ελληνική ιστορία, ενώ παράλληλα παρουσιάζεται συνοπτικά η ιστορία του μπισκότου στην Ελλάδα και διεθνώς.

Έπειτα από ένα «ιντερμέδιο» με παραμύθια για ψωμιά, ζύμες και μπισκότα, η έκθεση συνεχίζεται με την παρουσίαση της εταιρείας και των ανθρώπων της, του οργανογράμματος και της δομής της. Εδώ τα «λευκά κολάρα» υπεραντιπροσωπεύονται, εις βάρος των απλών εργατών: τα γενέθλια, φαίνεται, πρέπει να έχουν άρωμα βανίλιας, όχι ιδρώτα… Θα ήθελε κανείς να ακούσει και τη δική τους εμπειρία, τη δική τους φωνή. Άλλωστε αποτελούν και αυτοί μέλη της ευρύτερης οικογένειας των «Μπισκότων Παπαδοπούλου», όπως και στις περισσότερες οικογενειακές επιχειρήσεις…

Ετικέτα για λευκοσιδηρά δοχεία χύμα μπισκότων «Πετί-Μπερ», 1928-29

Όμως, ο πραγματικός πυρήνας της έκθεσης, όπως αναδεικνύεται μέσα από τη θεατρική σκηνογραφία, που παραπέμπει σε αστική τραπεζαρία λίγο πριν από ένα κυριακάτικο γεύμα, είναι η οικογένεια και οι σχέσεις των μελών της, το γενεαλογικό δέντρο της επιχείρησης… Πρωταγωνιστές εδώ είναι οι δύο αδελφοί, Νικόλαος και Ευάγγελος, και η μεταξύ τους αλληλογραφία της περιόδου 1949-1953, ένα σημαντικό αρχειακό τεκμήριο, που εδώ ακούγεται δραματοποιημένο από τις φωνές των Κωνσταντίνου Μαρκουλάκη και Οδυσσέα Παπασπηλιόπουλου.

Η αφήγηση ολοκληρώνεται επιστρέφοντας στα βασικά: στην τροφή και τις πρώτες ύλες που χρησιμοποιούνται για να φτιαχτούν μπισκότα και ψωμιά, στην έρευνα γι’ αυτές, καθώς και με μια… βιωματική προσέγγιση του αποτελέσματος της παραγωγής!

Διαφημιστικό καρότσι για προϊόντα, 1960-65

Η έκθεση «Παπαδοπούλου 100» συνοδεύεται από τον τόμο «Και το όνομα αυτού πτι-μπερ», μια πλούσια εικονογραφημένη έκδοση, βασισμένη στο υλικό του Ιστορικού Αρχείου της εταιρείας, από τους ιστορικούς Κώστας Κωστή, Κώστα Στρατή και Στέφανο Βαμιεδάκη, όπου καταγράφεται η εκατοντάχρονη ιστορία της επιχείρησης και, παράλληλα, της ελληνικής οικονομίας.

Εκπαιδευτικά προγράμματα και οργανωμένες ξεναγήσεις κάθε Σάββατο (και την Κυριακή 19.12), καθώς και μια σειρά αντικειμένων στο Πωλητήριο, εμπνευσμένων από τα εκθέματα, συνοδεύουν την έκθεση.