«Servare Intaminatum»: Μια εικαστική έκθεση στο Αστεροσκοπείο με επίκεντρο την κλιματική κρίση

Ένα από τα καλύτερα φυλαγμένα μυστικά της Αθήνας, ο Λόφος Νυμφών, όπου και η ιστορική έδρα του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, ανοίγει τις πύλες του για να υποδεχθεί την υπαίθρια ομαδική εικαστική έκθεση «Servare Intaminatum». Μακριά από την βουή της πόλης, αλλά και αδιανόητα κοντά, μέσα στην ίδια την καρδιά της μεγαλούπολης, 22 σύγχρονοι εικαστικοί καλλιτέχνες, οκτώ περφόρμερ, αλλά και πολλοί περισσότεροι θεωρητικοί, επιχειρούν να προσεγγίσουν απαντήσεις στο ερώτημα: «Κλιματική κρίση: από το αόρατο στο ορατό ή πώς να αναπαραστήσεις το αδιανόητο».

Την έκθεση, που εγκαινιάστηκε την Πέμπτη 4 Ιουνίου και θα παραμείνει ανοιχτή για το κοινό έως τις 4 Ιουλίου, επιμελείται ο Δημήτρης Τρίκας (με τη βοήθεια των Αλεξάνδρα Ασσαντουριάν και Διώνης Ζούβελου). Στο επίκεντρο του προβληματισμού καλλιτεχν(ιδ)ών και επιμελητή βρίσκεται η κλιματική κρίση, όχι μονάχα ως περιβαλλοντική καταστροφή αλλά ως μια διαρθρωτική κρίση του μοντέλου ανάπτυξης των σύγχρονων κοινωνιών, που βασίζεται στην υπερκατανάλωση και στην υπερεκμετάλλευση πόρων και ανθρώπων.

«Κλειδί» για τις επιλογές του επιμελητή η επιγραφή που κοσμεί το υπέρθυρο του κτιρίου Σίνα, του νυν Μουσείου Γεωαστροφυσικής του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, έργο του Γερμανού αρχιτέκτονα Θεόφιλου Χάνσεν, και επιτάσσει: «Servare Intaminatum», δηλαδή «να διατηρηθεί αμόλυντο», είτε αυτό αφορά το φυσικό και ανθρώπινο περιβάλλον είτε την ίδια την επιστήμη και την ακεραιότητά της…

Αυτός είναι και ένας από τους λόγους που τα έργα της έκθεσης είναι, σε μεγάλο βαθμό, ενσωματωμένα, σχεδόν αφομοιωμένα από το φυσικό περιβάλλον, τόσο που κάποια σχεδόν δεν διακρίνονται στο φως της ημέρας, όπως οι «Σιωπηλοί φύλακες» του Κώστα Κοϊνού ή «Το αίμα της γης», της Πανδώρας Μουρίκη, που υποδέχονται διακριτικά τους επισκέπτες.

Η έκθεση αρθρώνεται σε δύο περιπατητικές διαδρομές, που επιτρέπουν στους επισκέπτες να θαυμάσουν όχι μόνο τα έργα αλλά και την ιδεατή «αστική ουτοπία» των ιδρυτών του Αστεροσκοπείου και των Τσίλερ και Χάνσεν που σχεδίασαν τα κτίριά του.

Αντιγόνη Πασίδη, «LeviAthens Περίπτερο συμβιωτικού παρασιτισμού»

Ξεκινώντας από το κτίριο Τσίλερ, έξω από το οποίο υποδέχονται τους επισκέπτες το τυλιγμένο με ρυζόχαρτο «Περίπτερο συμβιωτικού παρασιτισμού LeviAthens» της Αντιγόνης Πασίδη και ένας ακόμη αποτροπαϊκός «Σιωπηλός φύλακας» του Κοϊνού, το ανηφορικό μονοπάτι οδηγεί στο κτίριο Σίνα με το παλιό τηλεσκόπιό του. Στον περίβολο του κτιρίου, τον περιπατητή θα υποδεχθεί η κατασκευή των Νίκου Iavazzo και Ανδρέα Καλλή «Here comes the sun…» όπου δεσπόζει μια αντιασφυξιογόνος μάσκα, στην οποία καθρεφτίζεται μια ηλιακή έκρηξη, ενώ πιο πέρα η Έφη Χαλιόρη χρησιμοποιεί φωτογραφίες διαλυτηρίων αυτοκινήτων για το «Repeat After Me», η Μουρίκη πλεκτές κατασκευές από πλαστικό νήμα και σεντόνια, ενώ η Ράνια Εμμανουηλίδου τοποθετεί εκεί μια συγκλονιστική γλυπτή «Lady Oracle».

Στο εσωτερικό του Μουσείου ο Κώστας Τζημούλης με φωτογραφίες («Αυτό που φαίνεται και αυτό που δεν φαίνεται») και ο Δημήτρης Εφέογλου με σχέδια («Δεκαέξι μελέτες για μια καλύβα») προβληματίζονται για το χτισμένο και το ανθρωπογενές περιβάλλον και συνομιλούν με τα εκθέματα και τη Βιβλιοθήκη.

Klajdi Tsano, “Eνδιάμεσος χώρος”

Ακολουθώντας, στη συνέχεια, το μονοπάτι περιμετρικά του Λόφου, όπου εκτίθενται και τα περισσότερα έργα, συναντά κανείς μια εντυπωσιακή ελεγεία για τη φύση που έχει υποστεί βία, τον «Ενδιάμεσο χώρο» του Klajdi Tsano, ένα ψυχοτοπίο φιλοτεχνημένο από καμένα ξύλα, απομεινάρια από τις πυρκαγιές του Πεντελικού όρους.

Απέναντι, τον περιηγητή περιμένουν οι «Μεταλλάξεις ΙΙ», μια εγκατάσταση του του πάντα αιχμηρού Δημήτρη Αληθεινού που στοχεύει στον πυρήνα που πυροδοτεί την κλιματική και ευρύτερα οικολογική κρίση, ενώ στη συνέχεια, ο Ανδρέας Λόλης εγκαθιστά τα γλυπτά του στον χώρο όπου υπήρχε εργαστήριο αρχαίου γλύπτη – όπου διασώζεται και ημιτελής γλυπτή κεφαλή. Με το ίδιο υλικό, τα μαρμάρινα θραύσματα συγκεκριμένα, φιλοτεχνεί ψηφίδα την ψηφίδα το δικό του έργο, με τίτλο «Στον Τύχωνα», ο Παναγιώτης Κουλουράς, ενώ ο Αναστάσης Καρράς παρουσιάζει δύο εντυπωσιακά διαδραστικά ηχητικά γλυπτά, χρησιμοποιώντας υπολείμματα από σωλήνες φυσικού αερίου, με τίτλο «Odorizer».

Στο κτίριο που στεγάζει το χειροκίνητο τηλεσκόπιο, ο Γιώργος Δρόσος εγκατέστησε μια εντυπωσιακή και σύνθετη προβολή, με τίτλο: «Η γλώσσα αποτυγχάνει να πει αυτό που θέλει, αλλά δεν σταματά να μιλά. Η ελπίδα έχει εξαφανιστεί, αλλά κάτι σαν χιούμορ, κάτι σαν τρυφερότητα, επιβιώνει μέσα στην καταστροφή». Πρόκειται για ένα έργο αισθησιακής αρχιτεκτονικής, με εικόνες που ο καλλιτέχνης αποκαλεί «γεωμετρικά παράσιτα» και ο θεατής οφείλει να επιλέξει πώς θα ακολουθήσει τις αδιόρατες συνάψεις που τις διακρίνουν.

Άννα Προβατάρη, «ενοικώ»

Τέλος, προχωρώντας προς το πιο απόκρημνο σημείο του λόφου, όπου και ολοκληρώνεται η έκθεση, ο περιηγητής βρίσκεται ενώπιον της εγκατάστασης της Άννας Προβατάρη με τίτλο «ενοικώ», όπου μια αραχνοΰφαντη οικοσκευή τοποθετημένη σε μια σπηλιά ανακαλεί ίχνη ανθρώπινης παρουσίας και μνήμης, ενώ ο Πάνος Σκλαβενίτης, έχοντας τοποθετήσει στα βράχια και στο έδαφος 12 οθόνες παρουσιάζει το ψηφιακό έργο «Fools without the ship», το οποίο συνοδεύεται από δύο «αναλογικά» γλυπτά, που ξεπροβάλλουν ανάμεσα στους βράχους.

Συνολικά, οι καλλιτέχνες και οι καλλιτέχνιδες που συμμετέχουν στην έκθεση συγκροτούν, μέσα από τα έργα τους, μια συνολική και συλλογική παρέμβαση στον χώρο του Αστεροσκοπείου, αναδεικνύοντας, ο καθένας κι η καθεμιά από το δικό του πρίσμα, το μείζον πολιτικό, οικονομικό και πολιτισμικό ζήτημα της κλιματικής κρίσης, που απειλεί τη ζωή των έμβιων όντων στον πλανήτη και αποτελώντας κατάλληλο έδαφος για ερωτήματα, ιδέες και στοχασμούς…

Πάνος Σκλαβενίτης, Fools without the ship

Η έκθεση πλαισιώνεται από ένα μεγάλο δημόσιο πρόγραμμα (5, 11, 12, 18, 19, 20, 24, 26 Ιουνίου 2026 και 1 Ιουλίου), που πραγματοποιείται σε συνεργασία με θεωρητικούς, επιστήμονες, ανεξάρτητους ερευνητές, καλλιτέχνες, ακτιβίστριες και ακτιβιστές. Μέσα από συζητήσεις, στρογγυλά τραπέζια, παρουσιάσεις και προβολές, περισσότεροι από 25 ομιλητές και ομιλήτριες θέτουν ζητήματα που αφορούν την αρχιτεκτονική των κοινών, την επιστημολογία της περιβαλλοντικής κρίσης, τις ψευδείς κλιματικές λύσεις, την τεχνητή νοημοσύνη, τον οικοφεμινισμό, τα υδάτινα μέλλοντα και τις νέες οικολογίες ζωής. Παράλληλα, ο επιμελητής της έκθεσης, Δημήτρης Τρίκας, θα πραγματοποιεί ξεναγήσεις για το κοινό (13, 17, 24, 25, 27 Ιουνίου, 1, 2, 4 Ιουλίου, στις 20.00).

Παράλληλα, η έκθεση συμπληρώνεται με ένα πλούσιο πρόγραμμα performances, που πραγματοποιείται στις 4, 6, 19, 20, 25 Ιουνίου και 3 Ιουλίου (19.30-22.30), σε διαφορετικά σημεία του εξωτερικού χώρου του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, στον Λόφο Νυμφών, ενεργοποιώντας τον χώρο μέσα από ζωντανές δράσεις.

Δημήτρης Αληθεινός, «Μεταλλάξεις ΙΙ»

Στην έκθεση παίρνουν μέρος με έργα τους οι Δημήτρης Αληθεινός, Γιώργος Δρόσος, Ράνια Εμμανουηλίδου, Δημήτρης Εφέογλου, Θοδωρής Ζαφειρόπουλος, Νίκος Iavazzo και Ανδρέας Καλλή, Αναστάσης Καρράς, Πέγκυ Κλιάφα, Κώστας Κοϊνός, Παναγιώτης Κουλουράς, Ανδρέας Λόλης, Κατερίνα Μπότσαρη, Πανδώρα Μουρίκη, Ελένη Πανουκλιά, Αντιγόνη Πασίδη, Άννα Προβατάρη, Πάνος Σκλαβενίτης, Κώστας Τζημούλης, Klajdi Tsano, Έφη Χαλιορή, Δέσποινα Χαριτωνίδη.

Ακόμη, συμμετέχουν οι performers Φανή Αράπη, Ομάδα ΦΡΜΚ / περιοδικό Φάρμακο, Άννα Τζάκου και Δέσποινα Χατζηπαυλίδου, Collectif MASI (Μαντλέν Ανηψητάκη και Simon Riedler), Ελένη Μεσάδου, Φωτεινή Καλλέ.