ΤΕΤΑΡΤΗ
03
ΙΟΥΝΙΟΥ
Με 15 μουσικές και μουσικοθεατρικές εκδηλώσεις το Φεστιβάλ Αθηνών αποχαιρετά, τουλάχιστον για τα επόμενα τρία χρόνια, το Ωδείο Ηρώδου του Αττικού, το οποίο υπήρξε η ιστορική του έδρα από την πρώτη στιγμή της ίδρυσής του, το μακρινό 1955.
Προορισμένο, τα τελευταία χρόνια, κυρίως για τις μουσικές εκδηλώσεις του Φεστιβάλ, φιλοξένησε στη σκηνή του δεκάδες ορχήστρες συμφωνικής μουσικής, διάσημους μαέστρους και εξαιρετικούς σολίστ, αποτελώντας, ουσιαστικά, τον μοναδικό ανοιχτό χώρο που μπορούσε να φιλοξενήσει συναυλίες λόγιας μουσικής στη θερινή Αθήνα.
Ενόψει της επικείμενης αναστήλωσης, η διεύθυνση του Φεστιβάλ εκμεταλλεύτηκε «μια προσωρινή δυσπραγία», όπως δήλωσε ο καλλιτεχνικός διευθυντής του, Μιχαήλ Μαρμαρινός, προκειμένου «να λάβει χώρα μια ευρεία σειρά γεγονότων τέχνης ως εορτές αποχαιρετισμού».
Έτσι, κατά τη διάρκεια του Ιουνίου 2026 θα πραγματοποιηθούν συνολικά 15 μουσικές, κατά βάση, εκδηλώσεις, μεταξύ των οποίων οι τέσσερις αφορούν συναυλίες λόγιας μουσικής, φιλοξενώντας στη σκηνή του ρωμαϊκού ωδείου δύο ελληνικές συμφωνικές ορχήστρες (Κρατική Ορχήστρα Αθηνών και Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ), έναν από τους σημαντικότερους, διεθνώς, σολίστ του πιάνου, που θα εμφανιστεί για πρώτη φορά στην Ελλάδα (Βίκινγκουρ Όλαφσον) και Χορωδία και Ορχήστρα Δωματίου από την Εσθονία, που θα ερμηνεύσουν φωνητική μουσική του μινιμαλιστή Άρβο Περτ.
Ισορροπημένο, το τμήμα αυτό του προγράμματος του Ηρωδείου ικανοποιεί τις απαιτήσεις ενός μέσου μουσικόφιλου είτε για συμφωνικά σύνολα είτε για ατομική βιρτουοζιτέ, αλλά και ενός περισσότερο «ψαγμένου» κοινού που προσελκύεται από τη σύγχρονη πρωτοπορία.
Ασφαλώς, το ερώτημα που αναδύεται –και θα αναδυθεί εντονότερα μόλις σβήσουν οι προβολείς αυτού του αποχαιρετιστήριου μήνα– είναι ο χώρος που θα κληθεί να φιλοξενήσει ανάλογες συναυλίες του χρόνου. Η ενσωμάτωση στο πρόγραμμα της Πειραιώς 260 ποικίλων μουσικών εκδηλώσεων μέσα από το τμήμα «C_Music Now» φαίνεται να προοιωνίζεται μια κατεύθυνση, που όμως μπλοκάρει η ακατάλληλη, για τέτοιες συναυλίες, ακουστική των χώρων.
Αλλά μέχρι να μπορέσουμε να συζητήσουμε αυτά τα προβλήματα βασισμένοι σε πραγματικά δεδομένα, ας απολαύσουμε, για τελευταία φορά φέτος και για τα επόμενα χρόνια, το πρόγραμμα λόγιας μουσικής που επιφυλάσσει για το κοινό του Ηρωδείου το Φεστιβάλ Αθηνών, το οποίο μπορούμε να δούμε αναλυτικά παρακάτω.
Ο αποχαιρετιστήριος φεστιβαλικός μήνας ξεκινά με έναν από τους διαπρεπέστερους ερμηνευτές του 21ου αιώνα, τον Ισλανδό πιανίστα Víkingur Ólafsson, που πραγματοποιεί το ελληνικό του ντεμπούτο στη σκιά της Ακρόπολης. Σαραντάρης πλέον, οι ερμηνείες του διαπνέονται από νεανικό ενθουσιασμό, ρηξικέλευθη διάθεση αλλά και βαθιά πνευματικότητα, όπως και τότε που εισέβαλε ορμητικά στην παγκόσμια μουσική σκηνή, στα τέλη της πρώτης δεκαετίας του αιώνα μας. Οι επιλογές του ξεχωρίζουν για την πρωτοτυπία και την ανατρεπτική ματιά με την οποία προσεγγίζει τα χιλιοπαιγμένα ορόσημα της πιανιστικής φιλολογίας. Οι ηχογραφήσεις του –πλέον με αποκλειστικό συμβόλαιο με την Deutsche Grammophon– έχουν αποσπάσει πολυάριθμα βραβεία, όπως το πρόσφατο Grammy για την καλύτερη σόλο κλασική ερμηνεία (για τις «Παραλλαγές Γκόλντμπεργκ» του Μπαχ, 2025)
Στο φετινό ντεμπούτο του στην Ελλάδα, ο Όλαφσον παρουσιάζει έργα Μπαχ, Μπετόβεν και Σούμπερτ, χτίζοντας ένα πρόγραμμα με τίτλο «Opus 109», όπως και η τελευταία δισκογραφική του δουλειά. Ο τίτλος αναφέρεται στη Σονάτα για πιάνο αρ. 30 σε μι μείζονα, έργο 109 του Μπετόβεν, την οποία ο καλλιτέχνης τοποθετεί δίπλα (ή και απέναντι) σε άλλα έργα του ίδιου του Μπετόβεν και του Σούμπερτ, χωρίς, βέβαια, να παραλείπει τον αγαπημένο του Μπαχ – άλλωστε, όπως λέει ο ίδιος, οι δύο συνθέτες του δέκατου ένατου αιώνα έρχονται αντιμέτωποι με τον γίγαντα του δέκατου όγδοου αιώνα, «όπως οφείλει να κάνει κάθε μεγάλος συνθέτης». Συνδετικός ιστός του προγράμματος είναι η τονικότητα της μι (μείζονος και ελάσσονος). Μέσα σε αυτό το τονικό πεδίο, ο Όλαφσον αξιοποιεί τη συναισθησία, τη νευρολογική του ιδιαιτερότητα («βλέπει» τις τονικότητες σαν χρώματα), προκειμένου να εξερευνήσει μια πλατιά γκάμα από τις πλούσιες και ζωντανές αποχρώσεις του πράσινου.
Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ (1685-1750), Πρελούδιο σε μι μείζονα, BWV 854
Λούντβιχ βαν Μπετόβεν (1770-1827), Σονάτα για πιάνο αρ. 27 σε μι ελάσσονα, έργο 90
Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ (1685-1750), Παρτίτα αρ. 6 σε μι ελάσσονα, BWV 830
Φραντς Σούμπερτ (1797-1828), Σονάτα σε μι ελάσσονα, D 566
Λούντβιχ βαν Μπετόβεν (1770-1827), Σονάτα για πιάνο αρ. 30 σε μι μείζονα, έργο 109
Tallinn Chamber Orchestra
Σε έναν από τους σημαντικότερους εν ζωή συνθέτες λόγιας μουσικής, τον Εσθονό Arvo Pärt, που πέρσι συμπλήρωσε τα 90 του χρόνια, είναι αφιερωμένη η συναυλία της 15ης Ιουνίου στο ρωμαϊκό ωδείο. Γεννημένος στη Σοβιετική Ένωση, ο Περτ θα περιπλανηθεί, αρχικά, στα κυρίαρχα ρεύματα της μεταπολεμικής αβανγκάρντ, όπως η σειραϊκή και η αλεατορική μουσική, το κολάζ και ο νεοκλασικισμός. Στα τέλη της δεκαετίας του 1970, αναζητώντας μεγαλύτερη καλλιτεχνική ελευθερία, εγκαθίσταται στη Βιέννη και στη συνέχεια στο Βερολίνο. Καθώς αισθάνεται παγιδευμένος ανάμεσα στα άκαμπτα ρεύματα της πρωτοπορίας, αποσύρεται από τη σύνθεση, επιλέγοντας σιωπή, αναζητώντας μια μουσική γλώσσα ασκητικής ουσίας και αλήθειας. Έτσι, αφιερώνεται στη μελέτη του γρηγοριανού μέλους, καθώς και της πρώιμης πολυφωνίας της Αναγέννησης. Έχοντας προσχωρήσει στην Ορθόδοξη Εκκλησία, επιδιώκει την ανάδειξη ενός πνευματικού κάλλους που αποζητά την έκφρασή του μέσω της αισθητικής οδού. Υιοθετώντας ένα μοναδικό μινιμαλιστικό στυλ, ο Περτ ανέπτυξε ένα προσωπικό σύστημα σύνθεσης, που ονόμασε «tintinnabuli» (από τη λατινική λέξη που σημαίνει «καμπάνα»), το οποίο αξιοποιεί τη δύναμη του ελάχιστου μουσικού ίχνους –του απέριττου ήχου μιας νότας που αντηχεί– σε υπερθετικό βαθμό.
Τιμώντας τα 90 χρόνια του Εσθονού συνθέτη, η βραδιά του Ηρωδείου φιλοξενεί εμβληματικά έργα φωνητικής μουσικής του συνθέτη, τόσο της σόλο όσο και της χορωδιακής. Την ερμηνεία τους επωμίζονται η Φιλαρμονική Χορωδία Δωματίου της Εσθονίας και η Ορχήστρα Δωματίου του Ταλίν, υπό τη διεύθυνση του μαέστρου Tõnu Kaljuste, που έχουν υπάρξει συνεργάτες του Περτ επί δεκαετίες, και έχουν διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στη διάδοση και την ερμηνευτική κατανόηση του μουσικού του σύμπαντος.
Άρβο Περτ (γεν. 1935)
Für Lennart in memoriam (2006), L’abbé Agathon (2004, διασκευή 2008), Stabat Mater (1985, διασκευή 2008), Magnificat (1989), Te Deum (1985, αναθεώρηση 2007).
Παραδοσιακά, η συναυλία της Παγκόσμιας Ημέρας Μουσικής ανήκει στην Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ και η είσοδος σε αυτήν είναι ελεύθερη και γίνεται με δελτία εισόδου. Στη φετινή εμφάνισή της στη σκηνή του Ηρωδείου, υπό τον αρχιμουσικό Μιχάλη Οικονόμου, η Ορχήστρα συνεργάζεται με τον κορυφαίο βιολονίστα Λεωνίδα Καβάκο στην αριστουργηματική Συμφωνία κοντσερτάντε για βιολί και βιόλα του Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ. Δίπλα στον διεθνούς φήμης σολίστα θα βρεθεί ο επί χρόνια συνεργάτης του, βιολίστας Ηλίας Λιβιεράτος.
Το πρόγραμμα της συναυλίας θα ξεκινήσει με την εισαγωγή «Κοριολανός» του Λούντβιχ βαν Μπετόβεν, επιλογή που συνδέεται με την φετινή αποχαιρετιστήρια (προσωρινή, πάντως) εμφάνισή της, καθώς ήταν το πρώτο έργο που το μουσικό σύνολο ερμήνευσε στο ρωμαϊκό ωδείο τον Μάιο του 1964, ως Ορχήστρα του ΕΙΡ, τότε. Στο δεύτερο μέρος της συναυλίας θα παρουσιαστεί η πανηγυρική Έβδομη Συμφωνία του Μπετόβεν, ένα έργο με αρχαιοελληνικές καταβολές και δωρικούς ρυθμούς, το οποίο ο Βάγκνερ χαρακτήρισε ως «αποθέωση του χορού».
Λούντβιχ βαν Μπετόβεν (1770-1827), Εισαγωγή «Κοριολανός»
Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ (1756-1791), Συμφωνία κοντσερτάντε για βιολί, βιόλα και ορχήστρα σε μι ύφεση μείζονα, KV 364
Λούντβιχ βαν Μπετόβεν (1770-1827), Συμφωνία αρ. 7 σε λα μείζονα, έργο 92
Η Όγδοη Συμφωνία, η λεγόμενη «των Χιλίων», κατέχει ξεχωριστή θέση όχι μονάχα στο συμφωνικό έργο του Γκούσταβ Μάλερ αλλά και γενικότερα στο ρομαντικό συμφωνικό ρεπερτόριο, του οποίου σηματοδοτεί μία από τις σημαντικότερες κορυφώσεις. Το προσωνύμιο «των Χιλίων» αναφέρεται στον τερατώδη αριθμό εκτελεστών που συμμετείχαν στην πρεμιέρα του έργου (858 τραγουδιστές και 171 μουσικοί), στις 12 Σεπτεμβρίου 1910 στο Μόναχο, υπό τη διεύθυνση του ίδιου του συνθέτη, η οποία αποτέλεσε και τη μεγαλύτερη επιτυχία της ζωής του – μόλις επτά μήνες πριν από τον θάνατό του. Χωρίς ίχνος ειρωνείας, αμφιβολίας ή εσωτερικής πάλης, όπως τα προηγούμενα έργα του, η Ογδόη αναπτύσσει μια αγέρωχη, στιβαρή ρητορική, κομίζοντας μηνύματα μείζονος πνευματικότητας με αταλάντευτη, εσωτερική και μουσική αυτοπεποίθηση. Ο ίδιος ο Μάλερ αναγνώρισε σε αυτήν το μεγαλύτερο συνθετικό του επίτευγμα.
Η παρουσίαση της Ογδόης, λόγω των αυξημένων πρακτικών απαιτήσεων, δεν αποτελεί συνηθισμένο καλλιτεχνικό γεγονός. Έτσι, η συναυλία της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, με την οποία και ολοκληρώνεται το πρόγραμμα συναυλιών λόγιας μουσικής στο Ηρώδειο, αποκτά ακόμα μεγαλύτερη αξία, προσφέροντας στο κοινό τη σπάνια ευκαιρία να απολαύσει ζωντανά το μνημειώδες αυτό αριστούργημα. Επικεφαλής της Ορχήστρας θα βρεθεί ο διεθνούς φήμης πολωνός αρχιμουσικός Μιχάλ Νεστερόβιτς, ενώ με την Ορχήστρα θα συμπράξουν τέσσερις χορωδίες (ΕΡΤ, Δήμου Αθηναίων, Oltenia Philharmonic Academic Choir, Παιδική Χορωδία Rosarte) καθώς και οι σολίστ Ιβόνα Σομπότκα, Κατερίνα Σαντμάγιερ και Βάσια Αλάτη (υψίφωνοι), Μαίρη-Έλεν Νέζη (μεσόφωνος), Άννα Αγάθωνος (άλτο), Μάριο Τζεφίρι (τενόρος), Δημήτρης Τηλιακός (βαρύτονος) και Τζονγκ-μιν Παρκ (βαθύφωνος).
Γκούσταφ Μάλερ (1860-1911)
Συμφωνία αρ. 8 σε μι ύφεση μείζονα («Συμφωνία των Χιλίων»)
(Μέρος I, Hymnus: Veni, Creator Spiritus, Μέρος II, Τελική σκηνή από τον «Φάουστ» του Γκαίτε)
