«Columbia»: Η μνήμη των βινυλίων από τον Πάνο Χαραλάμπους

Αντλώντας τον τίτλο της νέας του δουλειάς, αλλά και την έμπνευσή της, από το ιστορικό εργοστάσιο Columbia της Ριζούπολης, έναν εμβληματικό τόπο της ελληνικής δισκογραφίας, ο εικαστικός Πάνος Χαραλάμπους παρουσιάζει τη νέα του ατομική έκθεση «Columbia – Die Ruinen von Athen», από την Τετάρτη 29 Απριλίου στη γκαλερί Citronne της Αθήνας, σε συνέχεια της προγενέστερης έκθεσής του με τίτλο «Amvrakia.Mia», στον ίδιο χώρο, το 2024.

Ο καλλιτέχνης διευρύνει την έρευνά του γύρω από την μνήμη, τον ήχο, το βίωμα και τα υλικά ίχνη της εμπειρίας. Η νέα του έκθεση, που επιμελήθηκε η Τατιάνα Σπινάρη-Πολλάλη, παραπέμπει σε έναν ευρύτερο ακουστικό πολιτισμό, όπου η φωνή, το τραγούδι και η μουσική ενσωματώνονταν στον δίσκο. Η στιγμή της κατεδάφισης του εργοστασίου της Columbia είναι καθοριστική: ένας ιστορικός τόπος μετατρέπεται σε ερείπιο και, τελικά, σε υπόλειμμα. Το υπόλειμμα αυτό, η επιβίωση μέσα από την απώλεια, βρίσκεται στον πυρήνα της δουλειάς του Χαραλάμπους.

Ο καλλιτέχνης αξιοποιεί τα αρχιτεκτονικά στοιχεία του χώρου της γκαλερί για να ανασχηματίσει υπαινικτικά την πύλη της Columbia, δηλαδή τη μνήμη του εργοστασίου. Έτσι, η είσοδος στην έκθεση μετατρέπεται σε εισόδιο μνήμης. Μέσα σε αυτή τη χωρική πρόταξη αναπτύσσεται το πρώτο τμήμα της σπονδυλωτής εγκατάστασης, το audio room. Πάνω σε μια υπερμεγέθη τράπεζα εναποτίθενται δίσκοι βινυλίου, πικάπ, ηχεία, αρμαθιές καπνών, όστρακα, ένας βαλσαμωμένος αετός, αιχμηρά φύλλα από αθανάτους, Το Μαγικό Βουνό του Τόμας Μαν – μια σύγχρονη «προσωπική» νεκρή φύση. Ο ήχος που παράγεται από τη φύση ή από τα βινύλια δεν ακούγεται από εμφανή ηχεία, αλλά μέσα από τα καπνά και τα όστρακα, τα οποία μετατρέπονται σε αγωγούς ήχου.

Τα βινύλια, δομικό στοιχείο, προσεγγίζονται ως σώματα σημαδεμένα από την φθορά, τη χρήση, τη μετακίνηση και τον χρόνο. Ο βαλσαμωμένος αετός ισορροπεί συμβολικά ανάμεσα στο ζων και στο επιζών, ανάμεσα στην ισχύ και στην αδυναμία – όπως και ολόκληρη η εγκατάσταση ισορροπεί ανάμεσα στον ήχο και την ηχώ, ανάμεσα στην παρουσία και στην απουσία. Τα αιχμηρά φύλλα των αθανάτων και τα όστρακα συγκροτούν μια σκληρή, μεσογειακή, σχεδόν οριακή οντότητα.  Η έντυπη παρουσία του Τόμας Μαν εισάγει την εσωτερική εμπειρία, τη διάρκεια, το βάθος.

Στη δεύτερη εγκατάσταση της έκθεσης, ο Πάνος Χαραλάμπους επανέρχεται σε ένα εμβληματικό μορφολογικό και εννοιολογικό στοιχείο της πρακτικής του, το μουσικό δάπεδο. Στην παρούσα έκθεση, το μουσικό δάπεδο μετατρέπεται σε πεδίο αναδιατύπωσης του τεμαχισμού της μνήμης. Ο καλλιτέχνης χρησιμοποιεί σπασμένα βινύλια ως μήτρες αποτύπωσης πάνω σε καμβά και, στη συνέχεια, επεμβαίνει ζωγραφικά. Τα ίδια τα βινύλια έχουν αφήσει αποτυπώματα, χαράξεις – τη μορφολογία της φθοράς. Το βινύλιο, φορέας ήχου, μνήμης και εγγραφής, μετατρέπεται σε εργαλείο εικαστικής γραφής.

Συνακόλουθα, μια φρίζα που αποτελείται από επιμέρους τεμάχια, σαν πλακίδια, εκτείνεται σε δύο τοίχους, στο πίσω δωμάτιο της γκαλερί. Διατηρεί τη μνήμη του δαπέδου· αλλά το ανασηκώνει από το οριζόντιο επίπεδο στο κάθετο. Το μουσικό δάπεδο, άλλοτε τόπος βαδίσματος, πράξης και ηχητικής ενεργοποίησης, γίνεται τοίχος, εικόνα, διαδοχική επιφάνεια, σχεδόν αρχειακή λωρίδα. Παραμένει, όμως, κάτι περισσότερο από ζωγραφική σύνθεση: λειτουργεί ως αποσπασματική ανασύσταση ενός ηχητικού και λειτουργικού παρελθόντος. Κάτω από τη φρίζα συσσωρεύονται τα βινύλια, σαν ένα βουνό από θραύσματα. Το «βουνό» αυτό είναι γλυπτικό ανάλογο του ερειπίου. Το βίντεο με το χαλάζι πάνω στα βινύλια λειτουργεί ως τυχαία, βίαιη επέμβαση πάνω στην ήδη φθαρμένη ύλη. Η πρόσκρουση πάνω στα βινύλια παράγει ήχους, απρόβλεπτους, σχεδόν καταστροφικούς.

Η εγκατάσταση αυτή λειτουργεί ως καταληκτικό σημείο της έκθεσης- όχι επειδή «κλείνει» τη διαδρομή, αλλά επειδή τη συμπυκνώνει. Το μουσικό δάπεδο, το αποτύπωμα, η ζωγραφική επεξεργασία, η φρίζα, το βουνό των θραυσμάτων και το βίντεο με το χαλάζι συνθέτουν έναν ενιαίο τόπο, όπου ο ήχος μετατρέπεται σε εικόνα· η εικόνα σε ίχνος· το θραύσμα σε φορέα μνήμης και επανενεργοποίησης. Ο Χαραλάμπους δεν οργανώνει απλώς αντικείμενα στον χώρο, αλλά μεσολαβεί ανάμεσα στον ήχο, στην ύλη και στη μνήμη.

Ο Πάνος Χαραλάμπους συγκαταλέγεται ανάμεσα στους σημαντικούς και καταξιωμένους καλλιτέχνες της σύγχρονης ελληνικής σκηνής. Το έργο του έχει παρουσιαστεί, μεταξύ άλλων, στη documenta 14 και στην 58η Μπιενάλε της Βενετίας στο Ελληνικό Περίπτερο. Η μακρά πορεία του συνδυάζει την καλλιτεχνική έρευνα, τη διδασκαλία, την πράξη και τη θεσμική παρουσία. Η πρακτική του έχει διαμορφώσει ένα διακριτό επιδραστικό πεδίο στη σύγχρονη ελληνική τέχνη.

Κατά την διάρκεια της έκθεσης θα διεξάγονται audio happenings, μέσα από τα οποία θα αναδεικνύεται η ηχητική διάσταση του έργου του Χαραλάμπους.

Η έκθεση συνοδεύεται από την έκδοση «Columbia» από την Citronνε Gallery και τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου. Η δίγλωσση έκδοση (ελληνικά-αγγλικά) με κείμενα των Πάνου Πανόπουλου, Τατιάνας Σπινάρη-Πολλάλη, Γιώργου Τζιρτζιλάκη και Πάνου Χαραλάμπους, αποτελεί μια «έντυπη έκθεση», όπου λόγος και εικόνα συνιστούν μια τεκμηρίωση του πολύπλευρου έργου και της έρευνας του καλλιτέχνη.