H 1η Cycladic Biennale στη Νάξο αναζητά όσα αφήνει πίσω η μνήμη

Ο καλλιτεχνικός διευθυντής και επικεφαλής επιμελητής της διοργάνωσης, Κωνσταντίνος Σπυρόπουλος, μας μιλά για τον ερευνητικό χαρακτήρα του εγχειρήματος, την πολιτιστική αποκέντρωση και τη στενή σχέση που αναπτύσσεται ανάμεσα στην Biennale και την τοπική κοινωνία.

Ο καλλιτεχνικός διευθυντής της Cycladic Biennale Κωνσταντίνος Σπυρόπουλος την βραδιά των εγαινίων στην πρώην Σχολή Ουρσουλινών στο Κάστρο της Χώρας Νάξου

Τι μένει από έναν τόπο όταν αλλάζουν οι άνθρωποι, οι τρόποι ζωής και οι μορφές εργασίας; Πού βρίσκονται οι ιστορίες που δεν γράφτηκαν, οι τεχνικές που δεν πέρασαν στην επόμενη γενιά, τα έθιμα που σταμάτησαν να επαναλαμβάνονται; Ποιος αποφασίζει τι εγγράφεται στη συλλογική μνήμη και τι σταδιακά ξεχνιέται;

Αυτά είναι μερικά από τα ερωτήματα που διατρέχουν την πρώτη Cycladic Biennale, η οποία πραγματοποιείται στη Νάξο από τις 20 Αυγούστου έως τις 18 Σεπτεμβρίου 2026, με τίτλο «What Re-mains (Τι Απο-μένει;)». Πρόκειται για την πρώτη διεθνή Biennale σύγχρονης τέχνης σε νησιωτικό σύμπλεγμα του ελληνικού χώρου με έδρα τη Νάξο και φιλοδοξία να αποτελέσει σημείο αναφοράς για την καλλιτεχνική έρευνα και παραγωγή στο Αιγαίο.

Η πρώτη διοργάνωση συγκεντρώνει 66 συμμετοχές καλλιτεχνών και καλλιτεχνικών ομάδων από την Ελλάδα και το εξωτερικό, ενώ η έκθεση αναπτύσσεται σε ιστορικούς και δημόσιους χώρους του νησιού.

Η Νάξος βρίσκεται στον πυρήνα της επιμελητικής έρευνας. Το τοπίο, η αρχιτεκτονική, η αγροτική παραγωγή, η ιστορία και η κοινωνική ζωή της γίνονται ενεργά στοιχεία της διοργάνωσης, συνδέοντας τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία με την ιστορική και κοινωνική πραγματικότητα του νησιού.

Έργα των Soda Pop & Enosis Collective, Raffaela Levis, Emer O’ Brien

Η Cycladic Biennale αναπτύσσεται σε τέσσερα διαφορετικά σημεία: στην πρώην Σχολή Ουρσουλινών στο Κάστρο της Χώρας, που αποτελεί τον κεντρικό εκθεσιακό χώρο, στο Δημαρχείο Νάξου και Μικρών Κυκλάδων, στο Θεατρικό Μουσείο «Ιάκωβος Καμπανέλλης» και στο Katharsis Retreat.

Ξεχωριστή θέση σε αυτή τη διαδρομή έχει η πρώην Σχολή Ουρσουλινών, μέσα στο ιστορικό Κάστρο της Χώρας. Ένα κτίριο άμεσα συνδεδεμένο με την εκπαιδευτική και κοινωνική ιστορία της Νάξου φιλοξενεί σήμερα το μεγαλύτερο μέρος μιας έκθεσης αφιερωμένης στη μνήμη και στα ίχνη που αφήνει ο χρόνος.

Έργα των: Μάιρας Χαβιάρα, Βαγγέλη Σάββα, Όλγας Σουβερμέζογλου, Δέσποινας Βαξεβανίδη

Η επιμελητική πρόταση εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο ένα νησί οργανώνει τη μνήμη του και διαχειρίζεται τη λήθη. Ποια στοιχεία προβάλλονται ως μέρος της ταυτότητάς του; Ποια παραμένουν άγνωστα ή αποσπασματικά; Ποια γεγονότα έχουν καθορίσει την ιστορική εμπειρία και εξακολουθούν να βρίσκονται έξω από τη συλλογική γνώση;

Το What Re-mains προσεγγίζει τη Νάξο ως ένα πεδίο όπου η ιστορία γράφεται και ξαναγράφεται μέσα από όσα προστίθενται και όσα αφαιρούνται. Τεκμήρια, υλικά και άυλα ίχνη αποτελούν το υλικό πάνω στο οποίο εργάζονται οι καλλιτέχνες, με την τέχνη να γίνεται μέσο ανάσυρσης και επανεξέτασης της μνήμης.

Οι επτά θεματικοί άξονες της διοργάνωσης –Χαμένα Τεκμήρια, Στρωμάτωση και επανεγγραφή, Αφαίρεση ως ιστορική τεχνική, Δικαίωμα στη μνήμη, Έθιμα και ζωντανές πρακτικές, Εργασία, παραγωγή και υλικότητα, Σιωπές και αποσιωπήσεις– αναπτύσσουν αυτή την προβληματική σε διαφορετικές κατευθύνσεις.

Έργα των: Ozhope Collective, Κώστα Κοϊνού, Δημήτρη Σιδηροκαστρίτη

Ο Κωνσταντίνος Σπυρόπουλος, ιδρυτής, καλλιτεχνικός διευθυντής και επικεφαλής επιμελητής της Cycladic Biennale, θεωρεί τον ερευνητικό της χαρακτήρα ένα από τα στοιχεία που προσδιορίζουν τη φυσιογνωμία του νέου θεσμού.

Ο ίδιος είναι Ναξιώτης, με καταγωγή από τον γραφικό Δανακό, το ορεινό χωριό της ανατολικής Νάξου, και η προσωπική του σχέση με τον τόπο βρίσκεται στην αφετηρία της ιδέας: «Η ιδέα ξεκίνησε όταν κάποια στιγμή άρχισα να αναζητώ τις ρίζες μου και παρατήρησα ότι υπήρχαν πολλά αφηγήματα τα οποία είχαν εξαφανιστεί. Δεν τα γνώριζε ούτε η ίδια η τοπική κοινότητα και αυτό μου φάνηκε πάρα πολύ περίεργο», μας λέει.

Μέσα από την έρευνά του άρχισε να εντοπίζει ιστορίες και αφηγήσεις που είχαν σταδιακά χαθεί, ακόμη και σε ορεινά χωριά και μικρές κοινωνίες όπου η προφορική παράδοση είχε επί δεκαετίες σημαντικό ρόλο. Παραμύθια, οικογενειακές ιστορίες και γεγονότα της τοπικής ιστορίας είχαν πάψει να μεταφέρονται από γενιά σε γενιά.

Αυτή η αναζήτηση βρίσκεται στην καρδιά του What Re-mains: να έρθουν στην επιφάνεια οι ιστορίες και τα ίχνη που εξακολουθούν να υπάρχουν στον τόπο, ακόμη και όταν έχουν απομακρυνθεί από τη συλλογική αφήγηση.

Η έκθεση συγκεντρώνει ένα ευρύ φάσμα σύγχρονων εικαστικών πρακτικών σε ένα σύνολο 66 συμμετοχών που περιλαμβάνει δημιουργούς από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Ζωγραφική, γλυπτική, κεραμική, υφαντική, εγκαταστάσεις, mixed media και κινούμενη εικόνα συνυπάρχουν στους εκθεσιακούς χώρους.

Οι συμμετέχοντες καλλιτέχνες κλήθηκαν να μελετήσουν υλικό που αφορούσε ειδικά τη Νάξο και να δημιουργήσουν έργα μέσα από αυτή την έρευνα. Η ομάδα της Biennale τούς έφερε σε επαφή και με κατοίκους του νησιού, ώστε να αναζητήσουν πληροφορίες και προσωπικές μαρτυρίες πέρα από τα επίσημα αρχεία.

«Τους δώσαμε επαφές από ανθρώπους ώστε να μπορούν να επικοινωνήσουν μαζί τους και να μάθουν περισσότερα πράγματα για τον τόπο, από ανθρώπους που μένουν στα χωριά και εργάτες μέχρι ανθρώπους που έχουν μια ταβέρνα», εξηγεί ο Κωνσταντίνος Σπυρόπουλος.

Η επιλογή των συμμετοχών βασίστηκε στο έργο και στο portfolio των δημιουργών, στις προτάσεις τους, στη συνέπεια με τη θεματική και στον τρόπο με τον οποίο προσέλαβαν το ερευνητικό υλικό.

Αρκετοί από τους συμμετέχοντες έχουν καταγωγή ή στενή σχέση με τη Νάξο. Ο Κωνσταντίνος Σπυρόπουλος αναφέρει χαρακτηριστικά την Ειρήνη Γκόνου, τη Μαρία Κώτσου και τον Βαγγέλη Σάββα. Την ίδια στιγμή, ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε για τον ίδιο η ματιά των ξένων δημιουργών που χρειάστηκε να γνωρίσουν έναν άγνωστο μέχρι τότε τόπο.

«Άνθρωποι από το εξωτερικό μελέτησαν ένα τελείως ανοίκειο υλικό που δεν γνώριζαν, για ένα νησί που δεν γνώριζαν, για μυθολογίες που επίσης δεν γνώριζαν, και παρήγαγαν έργα με αφορμή αυτά και το αγκάλιασαν όλο αυτό».

Το επιμελητικό όραμα, όπως το περιγράφει ο ίδιος, είναι «να βγει η μνήμη μέσα από τα έγκατα της γης και να έρθει μπροστά και να τη δούμε στο σήμερα, μέσα από τα δικά μας μάτια».

Έργο της Raffaela Levis

Ένας από τους σημαντικότερους εννοιολογικούς άξονες της επιμελητικής πρότασης είναι ο μόχθος και η σχέση του με τη συλλογική μνήμη.

Η εξόρυξη της σμύριδας και του μαρμάρου, η κατασκευή της ξερολιθιάς, η αλιεία, η υφαντική και οι καθημερινές τελετουργίες της εργασίας αντιμετωπίζονται ως μορφές βιωματικής και τεχνικής γνώσης. Μέσα από αυτές τις πρακτικές, η γνώση περνά από γενιά σε γενιά, εγγράφεται στην ύλη και διαμορφώνει το φυσικό και κοινωνικό τοπίο.

Η μνήμη που δημιουργείται μέσα από αυτές τις διαδικασίες παραμένει ευάλωτη στη φθορά, στη λήθη και στις κοινωνικές και οικονομικές μεταβολές. Το επιμελητικό σημείωμα της διοργάνωσης στρέφει το βλέμμα ακριβώς σε αυτή την εύθραυστη περιοχή, εκεί όπου η γνώση μπορεί να διατηρηθεί, να μετασχηματιστεί ή να χαθεί.

Ένας βασικός στόχος της διοργάνωσης όπως μας επισημαίνει ο Κωνσταντίνος Σπυρόπουλος είναι η πολιτιστική αποκέντρωση και η δυνατότητα παραγωγής μιας μεγάλης έκθεσης σύγχρονης τέχνης στην περιφέρεια.

Η μετακίνηση από το κέντρο προς ένα νησί δημιουργεί πρακτικές και παραγωγικές δυσκολίες και ταυτόχρονα γεννά νέες δυνατότητες για τον ίδιο τον τόπο. Η Cycladic Biennale φιλοδοξεί να συμβάλει στην καθιέρωση της Νάξου ως σημείου αναφοράς για τη σύγχρονη τέχνη και να ενισχύσει τη συνεργασία μεταξύ των νησιών. Μακροπρόθεσμος στόχος της είναι η επέκταση σε όλες τις Κυκλάδες και η δημιουργία ενός διασυνδεδεμένου πολιτιστικού δικτύου σύγχρονης τέχνης στο Αιγαίο.

Η σχέση με την τοπική κοινωνία αποτελεί για τον Κωνσταντίνο Σπυρόπουλο βασικό ζητούμενο της διοργάνωσης: «Δεν θέλουμε να κάνουμε κάτι ελιτίστικο για εμάς. Θέλουμε αυτό το πράγμα να το κάνει ο τόπος για τον τόπο και να μπορέσουμε να διατηρήσουμε την επικοινωνία με τον τόπο», λέει.

Σε αυτή τη φιλοσοφία βασίζεται το Δημόσιο Πρόγραμμα της Biennale, το οποίο περιλαμβάνει ομιλίες, καλλιτεχνικά εργαστήρια, προβολές, επιμελημένες περιηγήσεις και συμμετοχικές διαδικασίες. Κάτοικοι, επισκέπτες, μαθητές και άνθρωποι του χώρου της τέχνης καλούνται να συμμετέχουν, ενώ οι δράσεις επεκτείνουν την εμπειρία της έκθεσης στην καθημερινότητα του νησιού.

Στην ίδια κατεύθυνση κινούνται τα εκπαιδευτικά εργαστήρια, τα οποία υλοποιούνται με τη συμμετοχή επαγγελματιών της Νάξου και στοχεύουν στην ενεργή ένταξη παιδιών και νέων στο καλλιτεχνικό και ερευνητικό περιβάλλον της διοργάνωσης.

Έργο της Μαρίας Κώτσιου

Χαρακτηριστική είναι και η ιστορία που μοιράστηκε μαζί μας ο Κωνσταντίνος Σπυρόπουλος. Όταν σε προηγούμενη συζήτηση του ζήτησαν να δώσει μερικά «tips» για τη Νάξο, η πρότασή του ήταν να γνωρίσει κανείς το νησί μέσα από τους ανθρώπους του.

«Πηγαίνετε σε ένα χωριό, χτυπήστε την πόρτα ενός ανθρώπου και ζητήστε του, αν μπορεί, να σας φτιάξει έναν καφέ. Καθίστε μαζί του να συνομιλήσετε. Αυτό αρκεί. Ίσως να είναι και σημαντικότερο από το να επισκεφθείς ένα μουσείο».

Η φράση αυτή συνοψίζει σε μεγάλο βαθμό τη φιλοσοφία του What Re-mains. Η μνήμη βρίσκεται στα αρχεία και στα μνημεία, στις τεχνικές, στις χειρονομίες, στις λέξεις, στις οικογενειακές αφηγήσεις και στους ανθρώπους που εξακολουθούν να μεταφέρουν τη γνώση ενός τόπου.

Η πρώτη Cycladic Biennale επιχειρεί να φέρει αυτές τις διαφορετικές μορφές μνήμης σε επαφή με τη σύγχρονη τέχνη και να δημιουργήσει στη Νάξο έναν χώρο έρευνας, συνάντησης και νέας καλλιτεχνικής παραγωγής.

Οι καλλιτέχνες και οι συντελεστές της Bienalle την βραδιά των εγκαινίων

40 Roomors, Comotirio, Sofia Xenia Economou, Doris Hakim, Mons Jørgensen, Camilla Kielland, Guillaume Krick, Raffaella Levis, Carolina Negroni, Emer O’Brien, Violeta Ortega Navarrete, Ozhopé Collective, Liam Palmer, Sara Rosenthal, Carol Sansour, Soda Pop × Λεωνίδας Αργυρός × Νίκος Κασνάκης × Χρήστος Σαχ × Enosis Collective, Mary Stefanou, Batu Tate, Μάνια Αδαμοπούλου, Γιώργος Ασημακόπουλος, Λυδία Βαϊρακταράκη, Δέσποινα Βαξεβανίδη, Βασιλική Βελέντζα, Μαριλένα Γεωργαντζή, Αντώνης Γιακουμάκης, Θεανώ Γιαννέζη, Νικόλαος Γιώτης, Ειρήνη Γκόνου, Εύη Ζαμπέλη, Στράτος (Ευστράτιος) Ζαργκλής, Κυριακή Ημέλλου, Γεράσιμος Κανάκης, Δέσποινα Καπίρη, Αντιγόνη Καρώνη, Σοφία Κιούση, Κωνσταντίνος Κοϊνός, Κωνσταντίνος Κοράκης, Κατερίνα Κότσαλα, Joy Κουμεντάκου, Ρίκα Κριθαρά, Χρύσα Κωτούλα, Μαρία Κώτσου, Κατερίνα Μεσσήνη, Μαρκέλλα Μιχαλιτσιάνου, Ελεάννα Μπαλέση, Χάρης Μπασκόζος, Αλεξάνδρα Παλαμιδά, Ζαχαρίας Παπαντωνίου, Δημήτρης Πλατανάκης, Αναστασία Ρήγα, Ανδρέας Σάββα, Βαγγέλης Σάββας, Δημήτρης Ανδριανός Σιδηροκαστρίτης, Ελένη Σιούστη, Όλγα Σουβερμέζογλου, Ελίζα Σόρογκα & Ρωξάνη-Ελένη Γαρεφαλάκη, Δέσποινα Σταύρου, Αναστασία Στόιου, Άννα Στρούλια, Ανδρέας Τζανουδάκης, Βαλεντίνα Φαραντούρη & Γιάννης Καράλης, Φιλίππα Φλώρακα, Χριστίνα Φοίβη, Μάιρα Χαβιάρα, Ιωάννα Χατζηπανηγύρη, Στέλλα Χριστοφή.