Στο μυαλό του Τσίλλερ, στα έγκατα του δημαρχείου και στη δίνη των 200 ετών της Ερμούπολης

Η δεξιά όψη του Δημαρχείου της πόλης είναι τυλιγμένη από σκαλωσιές και λινάτσες. Το σπουδαίο έργο του Ερνέστου Τσίλλερ συμπληρώνει 150 χρόνια ζωής, πληγωμένο από τον χρόνο και τις κλιματικές συνθήκες, συνεπώς τα έργα αποκατάστασης είναι εξόχως αναγκαία για να διατηρήσει την αρχιτεκτονική και ιστορική αίγλη του. Δεν έχει ποτέ πριν, σε αυτό το διάστημα, γίνει κάποια επέμβαση αποκατάστασης παρότι αποτελεί αδιάλειπτα, μέσα στους αιώνες, το εμβληματικό τοπόσημο του νησιού: από την πολυτάραχη ανέγερση του μια πληθωρική μαρτυρία αστικής ανάπτυξης, σήμερα ένα ολοζώντανο «μουσείο» νεοκλασικισμού που σπάνια συναντά κανείς στη νησιωτική Ελλάδα.

«Εκείνο δε όπερ προπάντων φρονούμεν αναγκαίον εις τον Δήμον μας, είναι η οικοδομή του καταστήματος της Δημαρχίας μας, θεωρούντες ως μέγιστην έλλειψιν το να μην έχει η πόλις μας, η πολύφημος Ερμούπολις, ίδιο κατάστημαν δια την δημοτικήν αρχήν, εν ω άπασαι αι πόλεις της Ευρώπης και αι πλείσται της Ελλάδας έχον ιδιόκτητον του δήμου». Η αράδα παρμένη από την τοπική εφημερίδα της εποχής «Ένωσις», το 1856, ομοφωνεί στην ανέγερση του δημαρχείου (που θα βρει σειρά πολέμιων στην πορεία αυτής) και είναι μια από τις πολλές πληροφορίες που αποκαλύπτει η έκθεση «Στο μυαλό του Τσίλλερ» σε επιμέλεια του αρχιτέκτονα και διευθυντή του Ιστορικού Μουσείου Σύρου, Παύλου Χατζηγρηγορίου και της αρχιτεκτόνισσας Αλίκης Χαμαλίδου σε συνεργασία με τους μεταπτυχιακούς φοιτητές Συντήρησης και Αποκατάστασης Μνημείων της αμερικανικής Σχολής Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου Notre Dame. Ήταν η εποχή που η Σύρος αναδεικνυόταν σε μεγάλο κέντρο εμπορίου, βιομηχανίας και ναυτιλίας, ο Ερνέστος Τσίλλερ με τον μέντορα του Θεόφιλο Χάνσεν πρωτοστατούσαν στην ανοικοδόμηση της Αθήνας και ο δήμαρχος Σύρου Δημήτριος Βαφιαδάκης θα του ανάθετε (είμαστε ήδη στο 1872) την αρχιτεκτονική μελέτη του έργου.

Στην έκθεση, με ξεναγούς μαθητές του νησιού, το δημαρχείο της Ερμούπολης μετατρέπεται σε έναν θησαυρό προς ανακάλυψη. Το κάλλος των αιθουσών, των αίθριων, η τεχνική κατασκευής των σκαλιών, η μαρμάρινη πρόσοψη και η πέτρινη κατασκευή του είναι όσα ο κάθε επισκέπτης μπορεί να διαπιστώσει διαβαίνοντας το κατώφλι του. Η σκέψη του Τσίλλερ, όμως, αποκαλύπτεται ανάγλυφη στις αρχιτεκτονικές αποτυπώσεις γεμάτες από αρχειακά τεκμήρια, φωτογραφίες αρχείου και υδατογραφίες. Η τελική εικόνα του κτηρίου προέκυψε μετά από 1.000 σχεδιασμούς του Γερμανού αρχιτέκτονα, εκ των οποίων οι τέσσερις ήταν ολοκληρωμένοι και περιλάμβαναν από αγάλματα Καρυάτιδων στον εξωτερικό διάκοσμο, εξίσου πλούσιο εσωτερικό διάκοσμο, τρουλίσκους που θα έστεφαν την οροφή του, καθώς και σημαντικές αλλαγές στην κλίμακα του. Ο προϋπολογισμός, δυστυχώς, είχε ξεπεραστεί εν μέσω πληθώρας διαμαρτυριών από την τοπική κοινωνία, η οποία αποτυπωνόταν στον αντιπολιτευόμενο Τύπο χαρακτηρίζοντας το έργο ως «κολοσσιαία μαρμαρότευκτο ανοησία», προτρέποντας μάλιστα την κατεδάφιση του! Η Σύρος είχε μπει σε οικονομική κρίση, όπως και το νεότευκτο ελληνικό κράτος, οι κάτοικοι δυσκολεύονταν να πορευτούν στην καθημερινότητα και ένα δημαρχείο φάνταζε περιττή, αν όχι, απαγορευτική δαπάνη.

Ψηλαφίζοντας, ωστόσο, κομμάτια από τα φορούσια, τα γείσα και άλλα φθαρμένα αντικείμενα της πρόσοψης έρχεται κανείς ολοένα και πιο κοντά στην διάνοια του Τσίλλερ που, 150 χρόνια πριν, κατασκεύασε ευσταθή και ανθεκτικά δάπεδα, σκάλες ειδικής τεχνικής που δίνουν την αίσθηση πως αιωρούνται, πρωτοποριακούς φεγγίτες και αίθρια για να αξιοποιούν τα καλοκαιρινά μελτέμια για δροσιά και τον χειμερινό ήλιο για θέρμανση, ενώ στα έγκατα του κτηρίου δημιούργησε στέρνες – που μαζί με τα πηγάδια της πλατείας – θα εξασφάλιζαν την επάρκεια νερού για τις λειτουργίες του δημαρχείου και τον καθαρισμό της μεγαλόπρεπης πλατείας Μιαούλη, λιθοστρωμένης από τηνιακά μάρμαρα.

Ο στόχος της έκθεσης, πέραν από τον εορτασμό της μεγάλης επετείου, στηρίχθηκε στη σκέψη «ευαισθητοποίησης της κοινωνίας για την αποκατάσταση του κτηρίου που ξεκίνησε πριν από ένα χρόνο και αφορά στην εξωτερική όψη του. Επιδιώξαμε ώστε το κοινό και ιδιαίτερα η τοπική κοινωνία να είναι σύμμαχος σε αυτή την διεργασία∙  μια εικόνα εργοταξίου που ίσως να συναντά αντιρρήσεις, καθώς συμπίπτει με τα 200 χρόνια από την ονοματοδοσία της Ερμούπολης. Εντούτοις, πρόκειται για την πρώτη φορά που γίνονται έργα συντήρησης του κτηρίου, γι’ αυτό κι εμείς εργαστήκαμε πάνω στην ανάδειξη της ιστορικής, αρχιτεκτονικής και συμβολικής αξίας του, το ρόλο που συντηρεί στη συλλογική μνήμη», επισημαίνει ο κ. Χατζηγρηγορίου, ο οποίος μαζί με τους συνεργάτες του και την ομάδα των αμερικανών φοιτητών του Notre Dame εργάστηκαν επί ένα χρόνο πάνω στην προετοιμασία της έκθεσης «Στο μυαλό του Τσίλλερ». Μια πρόθεση που φαίνεται να δικαιώνεται στη μαζικότητα προσέλευσης του κοινού, με την πλειονότητα του αφορά σε επισκέπτες, εκτός νησιού.  Αποδέκτες της θα γίνουν με την αρχή της σχολικής περιόδου και οι μαθητές από όλα τα σχολεία της Σύρου που μοιραία, όπως παρατηρεί και ο συνεπιμελητής της, θα «μπει και στα σπίτια όλου του νησιού, αναζωπυρώνοντας το ενδιαφέρον και για το δημαρχείο και παράλληλα κάμπτοντας τις όποιες ενστάσεις για την αργοπορία των έργων αναστήλωσης».

Στο μεταξύ, ακολουθώντας τις «κρεμαστές» σκάλες του Τσίλλερ φθάνουμε στη μεγαλόπρεπη αίθουσα του Δημοτικού Συμβουλίου του δημαρχείου – όπου εκτός από τα επιβλητικά πορτρέτα του Γεωργίου Ά και της βασίλισσας Όλγας που χρησιμοποίησαν το κτήριο για τόπο εξοχικής διαμονής – η έκθεση έχει εξασφαλίσει έπιπλα της εποχής (καθρέφτες, κομότες από ελεφαντοστό, ρολόγια και κεντητά) που, μεταξύ άλλων, έχουν έρθει ειδικά από την Ιταλία και τη Γαλλία ή έχουν ανασυρθεί από επιφανή σπίτια της Σύρου.

Συνοδευτική της έκθεσης είναι και η έκδοση «Το δημαρχείο της Ερμούπολης» (εκδόσεις Μέλισσα) σε επιστημονική επιμέλεια του καθηγητή του Notre Dame, Πάολο Βίτι,  ως μια ολοκληρωμένη εργασία τεκμηρίωσης και κατανόησης της λειτουργίας αυτού του εμβληματικού κτηρίου για την Σύρο, τις Κυκλάδες, το Αιγαίο, τη Μεσόγειο.  Αν και με προφανή αργό ρυθμό, το πολύφημο δημαρχείο έχει μπει σε φάση αποκατάστασης, εκκινώντας από τις εξωτερικές του όψεις, με χρηματοδότηση του Υπουργείου Εσωτερικών και επίβλεψη των Τεχνικών Υπηρεσιών του Δήμου Σύρου – Ερμούπολης.

Κατεβαίνοντας τις σκάλες τώρα, στο εξωτερικό ισόγειο του δημαρχείου, ο χώρος της Παιδικής Βιβλιοθήκης, και πάλι στην τροχιά των εορτασμών των 200 ετών από την ονοματοδοσία της Ερμούπολης, φιλοξενεί τα «Τεκμήρια και μνήμες: η Ερμούπολη μέσα από την ιστορική καταγραφή». Μια αξιόλογη συλλογή, κυρίως φωτογραφικού υλικού, που παρουσιάζει πρόσωπα και πράγματα όπως συντελέστηκαν τα τελευταία 170 χρόνια στο ιστορικό κέντρο: την Παλιά Αγορά, την πλατεία Μιαούλη «γυμνή», πριν την κατασκευή του δημαρχείου, την κατασκευή σχολείων και εκπαιδευτικών κέντρων (μεταξύ αυτών του περίφημου τότε Γαλλικού Παρθεναγωγείου), την ίδρυση αθλητικών ομίλων και συλλόγων (με τον κολυμβητικό να προηγείται), αλλά και εικόνες της καθημερινής ζωής: χαμογελαστές γυναίκες να πλένουν τα ρούχα στη σκάφη, οικογένειες γύρω από το τραπέζι με ένα μπουζούκι αγκαλιά, αλλά και στιγμές από την εργασία: τα βυρσοδεψεία, τα κλωστήρια και την ίδρυση της πρώτης ελληνικής ατμοπλοΐας της χώρας, φυσικά με έδρα την Ερμούπολη – αφού κατά τη γέννηση της πόλης αναπτύχθηκαν 131 επαγγέλματα.

Συγγενικό στο πλαίσιο των μικρών αφηγήσεων που ενώνονται με τη μεγάλη ιστορία του τόπου και της εποχής, είναι και η περιοδική έκθεση που φιλοξενείται στο «φρέσκο» Ιστορικό Μουσείο Σύρου, καθώς τέθηκε σε λειτουργία πριν από μόλις δύο χρόνια από το Λύκειο Ελληνίδων, ύστερα από παραχώρηση και αποκατάσταση του δήμου (η οποία κυοφορούνταν από την δεκαετία του 1980) του θαυμάσιου Μεγάρου Ρεθύμνη – μιας από τις πλέον επιδραστικές οικογένειες στην επιχειρηματικότητα του νησιού. Πρόκειται για την περιοδική έκθεση «Το Χρηματοκιβώτιο», η οποία χωνεύεται με ευρηματικότητα από τη μόνιμη έκθεση του μουσείου, όπου ζωντανεύουν στιγμές της αστικής ζωής του νησιού, μέσα από το βίο της πολυμελούς και ιδιαιτέρως εύρωστης οικογένειας των Λαδόπουλων. Στην εξοχική κατοικία τους στα Χρούσσα της Σύρου, ο νέος ιδιοκτήτης της, Άγης Τσουρός ανακάλυψε ένα χρηματοκιβώτιο που, αντί για χρήματα, χρυσό ή κοσμήματα, θα του αποκάλυπτε το παρελθόν των Λαδόπουλων: του βιομήχανου και εφοπλιστή Αθανάσιου Λαδόπουλου, της συζύγου Όλγας Βαφιαδάκη (κόρης του δημάρχου που έβαλε τη σφραγίδα του στην ανέγερση του δημαρχείου Σύρου), των παιδιών και άλλων συγγενών τους. Το περιεχόμενο του ατσάλινου κουτιού –  που άνοιγε με τον κωδικό «SYRA» – βρίσκεται σπαρμένο, ανάμεσα σε δεκάδες άλλες μαρτυρίες αστικής ζωής του 19ου και 20ου αιώνα: αρχαία νομίσματα, όπλα μονομαχίας, φωτογραφίες από τις εξορμήσεις της οικογένειας στα βουνά των Άλπεων (και αλλού), απελπισμένα ερωτικά γράμματα προς τον γόη της οικογένειας Ελπιδοφόρο Αθανασίου, ακόμα και την διαθήκη του πατέρα του που κατανείμει αστρονομικά, για την εποχή, ποσά στους κληρονόμους του.

Διατρέχοντας τους δύο ορόφους του ανακαινισμένου Μεγάρου Ρεθύμνη (το οποίο απέκτησε την βενετσιάνικη όψη του ύστερα από ανάθεση έργου στον αρχιτέκτονα του θεάτρου «Απόλλων» της Σύρου, Πιέτρο Σαμπό), από την πολυτελή βεράντα, «βιτρίνα» του οικήματος μέχρι το μίζερο παράσπιτο όπου στριμώχνονταν νεαρά κορίτσια ως υπηρέτριες, αναβιώνουν όψεις του πλούτου της αστικής τάξης αλλά και των διακρίσεων που σκληρά και άδικα επέβαλλε στην εργατική τάξη και η οποία είχε κατακλύσει το νησί από τις διαρκείς προσφυγικές ροές του 19ου αιώνα. Από το σίδερο με τα κάρβουνα και τα κουζινικά του υπηρετικού προσωπικού έως τα βελούδινα καθίσματα του σαλονιού, τις καλαίσθητες ταμπακέρες και πένες, τα ακριβά ρολόγια χειρός, τα μεταξωτά ενδύματα, τις συσκευές τηλεφώνου και γραφομηχανής ή τα προγράμματα των φιλανθρωπικών χορών αφήνονται ελεύθερες σχισμές ιστοριών από τις ποικίλες ζυμώσεις που διαμόρφωσαν το ιστορικό τοπίο του νησιού που, σε πολλά σημεία, αντανακλά και αυτό της χώρας, τα τελευταία 200 χρόνια.  Το Ιστορικό Μουσείου Σύρου σχεδιάζει, φυσικά, να επανέρχεται σταθερά με τις ετήσιες περιοδικές εκθέσεις του ανιχνεύοντας τη νεότερη ιστορία του νησιού μέσα από τα πλείστα κεφάλαια της, ορμώμενο από μικρές αφηγήσεις και μεγάλα γεγονότα που την σκιαγράφησαν.