Συν & Πλην: «Τρωάδες» στο Σχολείον Εθνικού Θεάτρου

Τα πιο ευάλωτα θύματα του πολέμου, οι γυναίκες, τα παιδιά, οι ηλικιωμένοι είναι οι «Τρωάδες». Ο Ευριπίδης γράφει την περίφημη αντιπολεμική τραγωδία του το 415 π.Χ. λίγο πριν την έναρξη εκστρατείας κατά στη Σικελία, ενώ το αθηναϊκό κράτος υπογραμμίζει, με κάθε τρόπο, την επεκτατική του διάθεση. Στον πυρήνα του έργου δεν τοποθετούνται οι θήτες, αλλά τα θύματα, δεν τοποθετούνται οι νικητές, άνδρες Αχαιοί, αλλά οι εναπομείνασες Τρωαδίτισσες, οι χήρες και τα ορφανά τους – ακόμα κι αν ανάμεσα σε αυτόν τον πληθυσμό συναντά κανείς βασίλισσες (Εκάβη) και πριγκίπισσες (Ανδρομάχη, Κασσάνδρα). Η δίνη του πολέμου έχει κατασπαράξει κάθε ταξικό διαχωρισμό και ο μόνος διαχωρισμός που ενδεχομένως επιβιώνει είναι ο έμφυλος. Οι επιζήσασες θα συρθούν σκλάβες σε σπίτια κατακτητών, θα γίνουν εταίρες με τη βία, θα πουληθούν σε παζάρια, θα ξεριζωθούν από τις πατρίδες τους με μανία, θα υποστούν κάθε εξευτελισμό και καταπίεση, αφού «δεν υπάρχει δυστυχία στον κόσμο που να μην τους ανήκει».

Όπως στους «Πέρσες» ο Αισχύλος καταγράφει τον θρήνο των ηττημένων, έτσι και ο Ευριπίδης πράττει στις «Τρωάδες» – με την ειδοποιό διαφορά πως το εδώ πένθος δεν αναδεικνύει την αλαζονεία των επιτιθέμενων που οδήγησαν στον αφανισμό τους, αλλά την βία των κατακτητών που αφήνουν πίσω τους στάχτη και χώμα.

Στην ανάγνωση της Ελένης Ευθυμίου, η οποία σκηνοθετεί την παράσταση, και υπογράφει τη διασκευή της με τη δραματουργική συνεργασία της Σοφίας Ευτυχιάδου και την Εύα Σαραγά ως δραματολόγο της παραγωγής, το βέλος του Ευριπίδη πηγαίνει ακόμα πιο βαθιά – με την έννοια της έμφασης που δίνεται στο κόστος, το οποίο πληρώνει ο αφανής, ανώνυμος, άμαχος πληθυσμός εν μέσω κάθε ιμπεριαλιστικές λαίλαπας· μια λαίπαπα που είθισται – και ιστορικά επιβεβαιώνεται – να εδράζεται στην ανδρική βούληση και έπαρση.

Από καιρό ευαισθητοποιημένη στα δικαιώματα των γυναικών και στην ανάδειξη των κατάφορων διακρίσεων που υπόκεινται οι ευπαθείς ομάδες, δεν στέκεται σε μια ευρύτερη αντιπολεμική κραυγή και στην καταγραφή των δεινών των κατακτημένων, αλλά προσηλώνεται στο τίμημα του απανταχού επεκτατισμού για όλους όσοι δεν έχουν φωνή, δεν προλαβαίνουν να την αρθρώσουν, δεν εισακούγονται μέσα στην αιματηρή κρίση.

Στη διασκευή των «Τρωάδων», η κραυγή της φρίκης είναι η αρχή: είναι η θρυαλλίδα που πυροδοτεί την αντίδραση σε ό,τι ζοφερό και ανείπωτο προοικονομείται. Η Κασσάνδρα δεν θα δοθεί σφάγιο παρθενίας στο κρεβάτι του Αγαμέμνονα, αλλά μόνη της θα στερήσει από το σώμα της την αγνότητα της. Η Ανδρομάχη δεν θα αποχωρήσει σιωπηλή για το πλοίο του Νεοπτόλεμου, αφήνοντας τον γιο της Αστυάνακτα στη μαύρη του μοίρα, αλλά θα θυσιάσει τη ζωή της μαζί του. Η Ελένη δεν θα επιχειρήσει με καμώματα να μεταπείσει το Μενέλαο, αλλά θα του πετάξει στα μούτρα την εργαλειοποίηση της ως επιχείρημα εκστρατείας. Η Εκάβη δεν θα ποτίσει μόνο με δάκρυα την καμένη γη της Τροίας, αλλά θα καεί μαζί της. Οι γυναίκες της Τροίας, όπως ανεβαίνουν από το Εθνικό Θέατρο, φοβούνται και τρέμουν, αλλά δεν παραλύουν από τον θρήνο και τον οδυρμό. Ξέρουν πως τους νίκησε η ιστορία, μα αντιστέκονται στην ολοκληρωτική ήττα της ζωής. Στην ύστατη στιγμή, παίρνουν το δικαίωμα να επιλέξουν το τέλος τους.

Ο Αργύρης Ξάφης ως Ταλθύβιος.

Οι «Τρωάδες» – που, χάρη στην συμπερίληψη στον θίασο ατόμων με κινητική και νοητική αναπηρία, δικαίως επικοινωνήθηκαν ως ένας ύμνος στην ορατότητα όσων υπομένουν κοινωνικές διακρίσεις – αναδείχθηκαν σε μια παράσταση για την ορατότητα και πολλών ακόμα μεγάλων θεματικών, οι οποίες καθορίζουν την οικουμενική πραγματικότητα ως εφιαλτική. Ο ιμπεριαλισμός, ο ακραίος καπιταλισμός, ο αφανισμός ολόκληρων λαών, η μισαλλοδοξία, η προσφυγιά, η πατριαρχική βία, η ανελέητη κακοποίηση γυναικών και παιδιών έγιναν θρηνητικός βρυχηθμός μέσα από τον κρατήρα που παρέπεμπε στην αλωμένη Τροία. Η Ελένη Ευθυμίου στη σκηνοθεσία αξιοποίησε όλες τις ευκαιρίες πολιτικών «αναλογιών» που τις έδινε το πρωτότυπο του Ευριπίδη – κάποιες φορές, όχι με την αναγκαία οικονομία – παραδίδοντας μια παράσταση με πυκνές έως και καθηλωτικές ερμηνείες, ωραία μουσική και αισθητική. Και κυρίως την αίσθηση της συντέλεσης ενός ενεργού θεάτρου που αφουγκράζεται, με καθαρό βλέμμα, την ανθρώπινη κατάσταση.

Βασιλική Τρουφάκου και Γιώργος Χριστοδούλου.

Ακολουθώντας την κεντρική κατεύθυνση της σκηνοθεσίας σύμφωνα με την οποία οι γυναίκες, τα παιδιά και γενικότερα ο άμαχος πληθυσμός είναι τα συνηθέστερα θύματα πολέμου, σύσσωμη η ερμηνευτική ομάδα των γυναικών ηθοποιών την αποδίδει με έντονες αποχρώσεις διακρίσεων. Ήταν καιρός για τη Λυδία Φωτοπούλου να εμφανιστεί σε ένα ρόλο «μεγέθους» όπως η Εκάβη και να το κάνει με αυτό το προσωπικό μέτρο, τη σωματική εγκράτεια και την εκφραστικότητα που συνιστούν τις ερμηνείες της. Οπωσδήποτε μια σημαντικότατη στιγμή στην καριέρα της. Το ίδιο οφείλουμε να παρατηρήσουμε για την Εύη Σαουλίδου: τακτική σε παραστάσεις αρχαίου δράματος, αυτή τη φορά, στο ρόλο της Ανδρομάχης απελευθερώνει το θηρίο, ακονίζοντας την ουσιαστική, αγνή συγκίνηση μέχρι να στάξει αίμα. Η Νάνσυ Σιδέρη στο ρόλο της ‘αλλόκοτης’ Κασσάνδρας που διαισθάνεται τα μελλούμενα επιφυλάσσει, παρά τις κάποιες κινησιολογικές υπερβολές, έναν καθηλωτικό μονόλογο ως το κορίτσι που ποτέ δεν μεγαλώσει και θα σβήσει πριν ανθίσει. Η Βασιλική Τρουφάκου στον σύντομο ρόλο της Ελένης, έχει τον δυναμισμό, την εκφραστικότητα και το σωματικό έλεγχο που την ίδια ώρα την καθιστούν μεγάλο θύμα της πατριαρχίας και συνάμα ένα αμφιλεγόμενο πρόσωπο της ιστορίας (που γράφεται από τους νικητές).

Οι άνδρες πρωταγωνιστές έρχονται επίσης με αξιώσεις. Ο Αργύρης Ξάφης (θυμίζουμε πως πέρυσι ερμήνευσε την «Ανδρομάχη» του Ευριπίδη σε σκηνοθεσία της Μαρίας Πρωτόπαππα) διατρέχει την πλήρη διαδρομή του Ταλθύβιου: ένας εκτελεστής εντολών, απόλυτα αφομοιωμένος από το πατριαρχικό σύστημα και την κουλτούρα των κατακτητών – εθνικιστών, ο οποίος στην πορεία, καθώς ζυμώνεται με τα πάθη των «Τρωάδων» αρχίζει να αποκτά ανθρώπινα χαρακτηριστικά, στοιχειώδη συναισθήματα, αρχίζει να θυμίζει τον άνθρωπο που, κάποτε, υπήρξε. Εξαιρετικός. Όσο για το Μενέλαο του Γιώργου Χριστοδούλου – και αυτός σε μια σύντομη εμφάνιση – καταφέρνει να πυκνώσει όλη την αλαζονεία του λευκού, άνδρα, τροπαιοφόρου και «ιδιοκτήτη» της συζύγου, ξερνώντας έπαρση σε κάθε λέξη και κάθε του έκφραση.

Από τον γυναικείο Χορό – στον οποίο συμμετέχουν και μέλη της ομάδας «Εν Δυνάμει» με αναπηρία – θα πρέπει να ξεχωρίσουμε τη Λυγερή Μητροπούλου για την γενναιόδωρη παρουσία της, σωματικά και φωνητικά, την Ελένη Δημοπούλου για τη στέρεη παρουσία της και, φυσικά, την παρρησία των Μαρίας Δαχλύθρα, Νίκου Κυπαρίσση, Ειρήνης Κουρούβανη, Λωξάνδρας Λούκας και Θεανώς Παπαβασιλείου να φέρουν σε πέρας αυτήν την σκηνική υπέρβαση έκθεσης και δίωρης παρουσίας επί σκηνής, παρά τα όποια εμπόδια έκαστος/η αντιμετωπίζει. Τέλος – και παρότι η εμφάνιση παιδιών σε παραστάσεις είναι ένα ζήτημα που συχνά ξενίζει – ο Μιχάλης Μήτσης στο ρόλο του Αστυάνακτα και η Άνα Τζουλάκη-Χριστοδούλου εντυπωσιάζουν με την σκηνική ωριμότητα τους.

Η Ελένη Ευθυμίου έχει αποδείξει, εντός κι εκτός της ομάδας «Εν δυνάμει», την ικανότητα της να δημιουργεί σύνολα αποτελούμενα από ετερόκλητα μέλη. Αυτή είναι η πρώτη σκηνοθετική αξία που οφείλει να της αποδοθεί και εδώ – ίσως στο πιο μεγάλο στοίχημα που έχει δώσει. Στην Ευθυμίου – και φυσικά στην πρωτοβουλία του Εθνικού Θεάτρου – οφείλεται η ορατότητα ηθοποιών (επαγγελματιών και μη) με κάποια μορφή αναπηρίας, ενσματωμένους στην κλίμακα μια πολύ απαιτητικής παράστασης, καθιστώντας την εκτός από παραστατικό και συμβάν με κοινωνική και πολιτική βαρύτητα. Τέλος, το πολιτικό μέγεθος του Ευριπίδη είναι ήδη υπαρκτό και θαλερό στις «Τρωάδες», αλλά η σκηνοθεσία – διασκευή και το δραματουργικό υλικό που διαχειρίζεται η σκηνοθέτρια το παραδίδουν ως μια επείγουσα συνθήκη στη σημερινή εμπειρία των πολέμων, της κακοποίησης, της βίας, της εκμετάλλευσης πάσης φύσεως αδυνάμων ή λιγότερο ορατών. Αν αυτή την αιχμή δε, την είχε διαχειριστεί με μεγαλύτερη οικονομία κι όχι με καταγγελτική διάθεση, τότε η ματιά της πάνω στις «Τρωάδες» θα ήταν από τις πιο επιδραστικές που έχουμε δει στις σύγχρονες αναγνώσεις του έργου.

Με το ίχνος πτώσης μιας ατομικής βόμβας  στη γη μοιάζει το εύγλωττο σκηνικό της Ευαγγελίας Κιρκινέ ενώ τα διακριτικά, αλλά όχι, μονοσήμαντου σχεδιασμού, κοστούμια  του Άγγελου Μέντη – δείτε τα «παιδιά» της διανομής να φορούν ρούχα που προσομοιάζουν σε σχολικές ποδιές – συμπληρώνουν ουσιαστικά το περιβάλλον καταστροφής που διαρκώς περιγράφεται από τις ηρωίδες και τους ήρωες του έργου.

Μέσα από τη χρήστη πνευστών και κρουστών μουσικών οργάνων, η σύνθεση του Λευτέρη Βενιάδη υπογραμμίζει τη συνθήκη πολέμου και των ερειπίων και άλλοτε γίνεται σύμμαχος της αγωνίας και της απελπισίας των προσώπων, σε μια δυναμική ζωντανή εκτέλεση από τους Σοφία Καμαγιάννη, Γιώργο Μπουκαούρη και Σοφιανό Πεσιρίδη. Εξαιρετική δουλειά έχει γίνει και στη μουσική των Χορικών αλλά και στους στίχους αυτών, ειδικά καθώς η παράσταση πλησιάζει προς το φινάλε. Εκεί, ο Χορός, ομολογουμένως, συγχρωτίζεται με τον καλύτερο τρόπο. Κάτι που προσπαθεί να κάνει και η χορογραφία του Τάσου Παπαδόπουλου, οργανώνοντας θρηνητικούς χορούς, εξορκισμούς του πένθους και του πόνου, αλλά και αποδείξεις της ομαδικής δύναμης.

Η Λυδία Φωτοπούλου στο ρόλο της Εκάβης.

Ο συντονισμός της παράστασης με τα αδιέξοδα του παρόντος είναι αναπόφευκτος. Η σύνδεση της έννοιας του πολέμου με τη σφαγή των Παλαιστινίων από τον ισραηλινό στρατό, οι βάναυσες ιμπεριαλιστικές πρακτικές που φωτογραφίζονται σε πολλά πρόσωπα σημερινών ηγετών καθώς και τα διαρκή περιστατικά έμφυλης βίας ή γυναικοκτονιών καθρεφτίζονται στα πικρά πάθη των Τρωάδων. Ωστόσο, η αφήγηση επιμένει περισσότερο από το αναγκαίο στις θεματικές που η δραματουργία έχει ορίσει ως κεντρικές, σε σημείο που τις αποδυναμώνει και τις οδηγεί να πάρουν το χαρακτήρα καταγγελίας – ενώ ήδη αποτελούν κομμάτι της συλλογικής συνείδησης.

Μια σύγχρονη, ευρηματική, βαθιά ανθρωποκεντρική ανάγνωση των «Τρωάδων» και συνάμα μια σοβαρή χειρονομία κοινωνικής ορατότητας.

Απόσπασμα από τη σκηνή με το νεκρό Αστυάνακτα.

Γενικό πλάνο από το σκηνικό της παράστασης.