Συν & Πλην: «Η Γη της Επαγγελίας» στο Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου

Με βάση το σχέδιο Μάρσαλ, στα τέλη της δεκαετίας του ’40 ξεκινά η επέλαση της ενεργειακής αξιοποίησης του λιγνίτη. Στην Ελλάδα, τα κοιτάσματα στην περιοχή της Κοζάνης, της Πτολεμαϊδας και της ευρύτερης περιφέρειας της Δυτικής Μακεδονίας εκτιμήθηκαν ως μια από τις μεγαλύτερες λεκάνες λιγνίτη στην Ευρώπη. Η αξιοποίηση τους ξεκινά από το 1950 καθώς ιδρύονται τα Λιγνιτωρυχεία Πτολεμαϊδας, εταιρεία που αγοράζει η ΔΕΗ το 1975. Χιλιάδες βιομηχανικοί εργάτες βρίσκουν δουλειά στην επιχείρηση – οι περισσότεροι δια της οδού των κομματικών διορισμών, είτε από το ΠΑΣΟΚ είτε από τη Νέα Δημοκρατία – παρά τις βαριές, επικίνδυνες και ανθυγιεινές εργασιακές συνθήκες: δουλειά στον «Κάτω Κόσμο» όπως την ονομάζει ένας πρώην εργαζόμενος· συχνά 100 μέτρα κάτω από τη γη, επιπτώσεις στην υγεία των εργαζομένων αλλά και ολόκληρης της περιοχής και την ίδια ώρα μια προσοδοφόρα βιομηχανική ανάπτυξη που προμηθεύει με φθηνό ρεύμα το 50% των αναγκών της χώρας. «Ο λιγνίτης ήταν η ευλογία και η κατάρα μας» όπως λέει ένας από τους συνεντευξιαζόμενους στη διάρκεια της παράστασης.

Από το 2019 οπότε και ανακοινώθηκε η μετάβαση σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, σύμφωνα με τις οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι ίδιοι χιλιάδες εργαζόμενοι (ή όσοι ζουν ακόμα από αυτούς) παραμένουν σε εργασιακή εκκρεμότητα, η περιοχή (όπως την καταγράφουν και πολλά ρεπορτάζ έκτοτε) έχει μετατραπεί σε μια no man’s land, «σε ένα τόπο απέραντο και άδειο», όπως τον χαρακτηρίζει ο Νίκος Λόφτσαλης, ένας από τους εργάτες των λιγνιτωρυχείων, καταγγέλλοντας πως η ΔΕΗ θέλει να ‘εξαφανίσει’ ότι υπήρξε για πάνω από 70 χρόνια στην περιοχή, εκκενώνοντας το ένα μετά το άλλο χωριά, μονάδες, δημιουργώντας περιβαλλοντικούς πρόσφυγες. Με τη φωτογραφική του μηχανή απαθανατίζει τη μνήμη του τόπου «για να φυλακίσει» όπως λέει, ό,τι μπορεί από όσα υπήρξαν.

Η Γεωργία Μαυραγάνη επιστρέφει σε ένα είδος που γνωρίζει καλά, το θέατρο ντοκουμέντο – και ειδικά θέατρο ντοκουμέντο γύρω από την εργασιακή δικαιοσύνη – συγκεντρώνοντας αληθινές μαρτυρίες εργατών της Κοζάνης και της Πτολεμαϊδας – μετά από ανάθεση του ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης – σε μια προσπάθεια να αποτυπώσει το χρονικό βιομηχανικής ανάπτυξης της περιοχής (με όλα τα κόστη), τη σημερινή «μετάβαση», την εγκατάλειψη τόπου και ανθρώπων και το αβέβαιο μέλλον των εργαζόμενων και των οικογενειών τους.

Ο Γρηγόρης Ποιμενίδης ανάμεσα στη διανομή της παράστασης του ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης.

Η Γεωργία Μαυραγάνη επιστρέφει στο θέατρο ντοκουμέντο με μια πολύ ενδιαφέρουσα, ακανθώδη και άκρως επίκαιρη θεματική γύρω από το θέμα της ενέργειας στην Ελλάδα. Με επίκεντρο την ενεργειακή μετάβαση που συντελείται στη Δυτική Μακεδονία, η Μαυραγάνη συγκεντρώνει μαρτυρίες πρώην ΔΕΗτζήδων από τα ορυχεία λιγνίτη της Κοζάνης και της Δυτικής Μακεδονίας και πάνω τους δημιουργεί μια πρωτότυπη δραματουργία. Ωστόσο, ενώ το υλικό που εξασφαλίζει είναι αποκαλυπτικό και πολύτιμο, η δραματουργική όσο και σκηνοθετική του διαχείριση δεν είναι εξίσου εμπνευσμένη.

Πλάνο από το κινηματογραφημένο υλικό της παράστασης.

Για όσους είχαν παρακολουθήσει πριν από δέκα χρόνια την παράσταση «Από πρώτο χέρι – Μια παράσταση για τα καπνά», γνωρίζουν τον ευαίσθητο όσο και διεισδυτικό τρόπο με τον οποίο η Γεωργία Μαυραγάνη προσεγγίζει το θέατρο ντοκουμέντο εστιάζοντας δε, στις θυσίες και τα δικαιώματα της εργατικής τάξης. Καταπιάνεται και εδώ με ένα εξόχως ενδιαφέρον θέμα, που καθρεφτίζεται στις ζωές όλων μας ως καθημερινοί καταναλωτές ενέργειας – αποκαλύπτοντας το παρασκήνιο πίσω από την παραγωγή της. Η Μαυραγάνη έχει συγκεντρώσει ένα πλούσιο και αποκαλυπτικό υλικό audio και video συνεντεύξεων, πρώην «ΔΕΗτζήδων». Την παρουσία δύο από αυτών την έχει εξασφαλίσει επί σκηνής, μαρτυρίες που αναδεικνύονται στις πιο δυνατές της παράστασης: από τη μια ο ποιητικός λόγος του Νίκου Λόφτσαλη και από την άλλη ο μαρτυρικός ψίθυρος του Παναγιώτη Χλιαρά – ενδεικτικός των ογκολογικών βλαβών που υπέστησαν οι εργαζόμενοι, ανάμεσα τους και ο ίδιος.

Η κινηματογράφιση που αποτελεί σημαντικό αφηγηματικό μέρος της παράστασης με την υπογραφή του Κωνσταντίνου Μανουσαρίδη αποκαλύπτει σημαντικά τεκμήρια για όσα συμβαίνουν αυτή τη στιγμή στα χωριά και στα παροπλισμένα ορυχεία της Δυτικής Μακεδονίας, με αισθητική ντοκιμαντέρ αλλά και ποιητική ματιά. Στο καλό οπτικό υλικό, θα πρέπει προσθέσουμε τις συγκλονιστικές φωτογραφίες του Νίκου Λόφτσαλη από τον κρανίου τόπο των ορυχείων.

Με κυρίαρχες τις ερμηνείες των δύο εργαζομένων της κοινότητας που αναβλύζουν, αλήθεια, συγκίνηση, ποίηση, καλά λειτουργεί και το μικρό σύνολο των ηθοποιών, παρά τις πολλές αμήχανες σκηνοθετικές στιγμές. Είναι οι Δημήτρης Γαλανάκης, Γρηγόρης Ποιμενίδης, Ανατολή Τσακαλίδου – με εκείνες του Συμεών Κωστάκογλου (ως πολιτικού οσφυοκάμτη παράγοντα) και της Ιωάννας Σίσκου ως ερευνήτριας να ξεχωρίζουν.

Σκηνή με τον Συμεών Κωστάκογλου.

Η σκηνοθεσία της παράστασης μοιράζεται στο κινηματογραφημένο υλικό και τη ζωντανή σκηνική δράση. Εντούτοις, όσο δυνατό είναι το πρώτο, το δεύτερο σκέλος έχει λίγες σκηνές με εικαστικό και λειτουργικό αποτύπωμα. Την κατάσταση βοηθάει η φροντισμένη κινησιολογία της Μαριάννας Καβαλλιεράτου.

Η Γεωργία Μαυραγάνη έχει ένα πολύ δυνατό εργαλείο στα χέρια της: τις μαρτυρίες των βιομηχανικών εργατών που δεν κρύβουν λόγια και μιλούν ευθέως για το καθεστώς παραγωγής λιγνίτη, την πολιτική ανυπαρξία πίσω από την ενεργειακή μετάβαση σε «καθαρές» πηγές ενέργειες και τελικά την αναλωσιμότητα και την ευαλωτότητα της εργατικής τάξης σε όλο αυτό το χρονικό. Έχει επίσης, μια ωραία αφετηρία συγκρότησης της δραματουργίας: μιλά για τις «Επτά ημέρες δημιουργίας» (αναφερόμενη στο θρησκευτικό βιβλίο της Γένεσης) συνομιλώντας με τον τίτλο της παράστασης «Η γη της Επαγγελίας». Και εδώ, όμως, η οργάνωση του υλικού είναι μάλλον πλαδαρή και δεν αναδεικνύει όσο θα μπορούσε τα ντοκουμέντα που έχει συγκεντρώσει.  

Ένα επίκαιρο και ακανθώδες θέμα για την ενεργειακή μετάβαση στην Ελλάδα δεν εκτοξεύεται κατά τη σκηνική του διαχείριση.