Συν & Πλην: «Πέρσες» στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου

Ο Αισχύλος πολέμησε εναντίον των «Περσών». Οι «Πέρσες» του είναι ένα αντιπολεμικό ποίημα, ένας ύμνος ενάντια στην εξουσιαστική αλαζονεία που, ωστόσο εφορμά από την καταγραφή ενός ιστορικού γεγονότος: τη ναυμαχία της Σαλαμίνας, στην οποία και ήταν παρών ως στρατιώτης, καταγράφοντας την συντριπτική ήττα των «Περσών». Εντούτοις, ο Αισχύλος σε αυτή την παλαιότερη σωζόμενη τραγωδία δεν γράφει για να αποτυπώσει το θρίαμβο της νίκης, αλλά θέτει την ήττα ως πυρηνικό ζήτημα για να στρέψει το βλέμμα στο χαμένο, σε αυτόν από τον οποίο δεν γράφεται η Ιστορία· αντίθετα, η Ιστορία τον ποδοπατά. Ακριβώς, αυτό συμβαίνει και στους «Πέρσες»: ο Ξέρξης επιστρέφει ατιμασμένος, ρακένδυτος και μόνος στο Παλάτι, αλλά συνεχίζει να είναι βασιλιάς, όπως έχει προβλέψει ήδη ο λαός. «Αν χάσει θα είναι και πάλι ο βασιλιάς στη χώρα αυτή», λένε.

Βασισμένη στη μετάφραση του Παναγιώτη Μουλλά, η ομάδα της δραματουργικής επεξεργασίας, οι Ιζαμπέλα Κωνσταντινίδου, Παύλος Σούλης και Χρήστος Θεοδωρίδης, διατηρεί την προβληματική του Αισχύλου σε μεγάλο βαθμό ακέραιη – μολονότι εξαιρείται της ιστορικής αναφοράς, της ακολουθίας των γεγονότων που οδήγησαν τους Έλληνες στο να κατατροπώσουν τον στόλο του Ξέρξη. Ο Αγγελιαφόρος, ένα με την απελπισία και το ζόφο, εμφανίζεται για να ανακοινώσει πως «τέλειωσαν όλα», πως «στους βράχους (της Σαλαμίνας) στοίβες είναι οι νεκροί», πως «πάει όλος ο στρατός κι όλο το πέλαγο βογγά». Μάρτυρας των λεγομένων του, η βασίλισσα Άτοσσα, μητέρα του διασωσμένου Ξέρξη και οι εναπομείναντες πολίτες, οι οικογένειες όσων χάθηκαν «τόσων που δεν χάθηκαν ποτέ σε μια μέρα».

Όπως πρόσφατα είχαμε δει και σε απόπειρα του Δημήτρη Καραντζά στους «Πέρσες», και η εδώ δραματουργία απομακρύνει τον Χορό των Γερόντων. Δίνεται, λοιπόν, βήμα στο κοινωνικό σύνολο, στους τελευταίους ενεργούς πολίτες, να διαχειριστούν τα τραγικά νέα. Να θρηνήσουν, αλλά και να δράσουν – αν μπορούν. Ο Ξέρξης, ο μοναδικός επιζών της, κατά κράτος ήττας, κάνει λόγο για την «κακιά την ώρα», δίχως ίχνος μεταμέλειας ή αίσθησης ευθύνης για το μέγα κακό που προξενεί στο λαό του. Η ανάγνωση καθρεφτίζει στο πρόσωπο του Ξέρξη, κάθε ηγέτη που κρύβεται πίσω από το θώκο του και τρέφει νωθρούς πολίτες. Ο Ξέρξης διατάζει τους πολίτες του να «κλάψουν γι’ αυτούς που χάθηκαν» – δηλαδή να δεχθούν τη μοίρα τους δια μέσου του θρήνου. Όμως, η ανθρώπινη ιστορία βρίθει από μιμητές αλαζόνες της εξουσίας, πολεμοχαρείς, επιπόλαιους, πολεμοκάπηλους, ανθρώπους που αφάνισαν τους λαούς τους. Γι’ αυτό και στο πρωτότυπο του Αισχύλου ‘χωνεύονται’ κείμενα από άλλες εμπόλεμες ζώνες κι από άλλους θρήνους: από τα «Διηγήματα από τη γη των πικραμένων πορτοκαλιών» του εμβληματικού Παλαιστίνιου λογοτέχνη Χασάν Καναφανί, του συμπατριώτη του Εθνικού ποιητή της χώρας Μαχμούντ Νταουρίς, του Ζαν Ζενέ από τις «Τέσσερις ώρες στη Σατίλα». Στους «Πέρσες» του Χρήστου Θεοδωρίδη τα ονόματα των νεκρών δεν είναι μόνο Περσικά: είναι ιαπωνικά, είναι βοσνιακά, είναι παλαιστινιακά. Ο ηττημένος πατρίδα δεν έχει.

Ο 17μελής Χορός της παράστασης.

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα έργα της αρχαίας γραμματείας, θεματικά όσο και δομικά, οι «Πέρσες» του Αισχύλου πέρασαν σε καλά χέρια, με την έννοια ότι ο σκηνοθέτης Χρήστος Θεοδωρίδης καταπιάνεται με το πολιτικό, πολυφωνικό θέατρο και αυτό ακριβώς έκανε κι εδώ. Με τη συνεργασία της Ξένιας Θέμελη, η κινησιολογία της οποίας έδωσε εντυπωσιακά ξεσπάσματα και το μουσικό ιδίωμα του Τζεφ Βάγκνερ, η παράσταση βρήκε τα απαραίτητα ύψη. Αν οι ερμηνείες των κεντρικών ρόλων δεν εμφάνιζαν ανισότητες, το αποτέλεσμα θα είχε σίγουρα ισχυρότερο αντίκτυπο.

Ο Δημήτρης Καταλειφός στο ρόλο του βασιλιά Δαρείου.

Πιστός στην πολυφωνική διαχείριση των έργων, ο Χρήστος Θεοδωρίδης δίνει μεγάλη έμφαση στην χορικότητα των «Περσών» αναγνωρίζοντας πως εκεί φωλιάζει η ψυχή του έργου. Αφήνει (επιτέλους) τους πρωταγωνιστές του ελεύθερους μικροφώνων και η κραυγή τους είναι κραυγή κανονική. Χωρίς κανένα σκηνικό αντικείμενο στην ορχήστρα, στήνει όλη τη δράση γύρω από το δρων σώμα και την επαφή των ερμηνευτών του με τη γη. Η 17μελής ομάδα του Χορού σύρεται, χτυπιέται, βογκάει, θρηνεί, χύνει δάκρυα στο χώμα, σ’ έναν ωραίο συμβολισμό για τα δεσμά των ζωντανών με τους νεκρούς τους, για τη σημασία της μνήμης αλλά και ταυτόχρονα ως μια υπόμνηση για την αδυναμία τους να τρέξουν, να ξεφύγουν από τα άλλα δεσμά: αυτά της εξουσίας. Το λιτό πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργεί αυτή η ανάγνωση έχει σοβαρό ενδιαφέρον – παρότι δεν στηρίζεται από άλλους παράγοντες.

Το εκρηκτικό στοιχείο στις παραστάσεις του Χρήστου Θεοδωρίδη είναι συνυφασμένο με τον κινησιολογικό σχεδιασμό της Ξένιας Θέμελη, συνοδοιπόρου του εδώ και χρόνια. Η χορογραφική υπογραφή της Θέμελη εδώ είναι απολύτως επιδραστική, καθώς εξασφαλίζει συναισθηματικά (και λειτουργικά) ύψη στην παράσταση – σε ένα έργο δε, όπου η πλοκή δεν έχει μεγάλες εκπλήξεις. Όλα τα συλλογικά ξεσπάσματα του Χορού, με αποκορύφωμα αυτό της δέησης προς τον Δαρείο, όσο κι εκείνη του επιλόγου, διακρίνονται στις δυναμικότερες της παράστασης. Ειδικά για την επίκληση στο φάντασμα του Δαρείου στήνεται μια σκηνή ανθολογίας και ίσως ένας από τους ωραιότερους τρόπους που έχουμε δει να επεκτείνεται η ορχήστρα στο βάθος του λόφου μετά τον εμβληματικό «Αμφιτρύωνα» του Λευτέρη Βογιατζή.

Η παρουσία της 17μελούς ομάδας ως πολίτες αποδεικνύει τη δυναμική του (όπως προαναφέρθηκε) στον εξαιρετικό σχεδιασμό της κινησιολογίας (ο σκηνοθέτης Χρήστος Θεοδωρίδης υπογράφει την δραματουργία της κίνησης). Πέραν αυτού, σε ερμηνευτικό επίπεδο, διακρίνονται λίγοι ηθοποιοί, από τις σταθερές παρουσίες στο ensemble του σκηνοθέτη: Ο Βασίλης Τρυφουλτσάνης στην καλοζυγισμένη ‘οδηγία’ προς το λαό να θρηνήσει και ο Ντένης Μακρής ως η «επαναστατική» φιγούρα που θεωρεί πως «πάει του βασιλιά μας η εξουσία. Των θνητών τη γλώσσα χαλινάρια πια δεν την κρατάνε». Εξαιρετική στιγμή μοιράζονται ο Σαμψών Φύτρος και ο Βασίλης Τσαλίκης καθώς ερμηνεύουν καθηλωτικά το κορσικανικό μοιρολόϊ «U lamentu di Chjesu». Σε σημεία διακρίνουμε και την ορμή του Πάρη Αλεξανδρόπουλου. Σε γενικές γραμμές, όμως, ο Χορός παρουσιάζει προβλήματα στην τοποθέτηση της φωνής του – γεγονός που ίσως ευθύνεται στην διαρκή επαφή με τη σκόνη και το χώμα – και στην ερμηνευτική συνοχή του.

Αν το σκηνικό απουσιάζει πλήρως – με εξαίρεση την χρήση κάποιων αντικειμένων – οι φωτισμοί που υπογράφουν οι Ιωάννα Αθανασίου και Τάσος Παλαιορούτας δημιουργούν πολύ ωραία τοπία, άλλοτε θολά και σκοτεινά, αλλά πάντα ατμοσφαιρικά και υποβλητικά. Ξεχωρίζουμε, δύο εικόνες συμβολικής σημασίας: την κόκκινη λόγχη φωτός που διασχίζει την ορχήστρα μέχρι την αρχή του λοφίσκου σαν χαραγή αίματος στον ρου της Ιστορίας, όσο και τις μπλε ρίγες που φωτίζουν το πίσω μέρος του σκηνικού ως θάλασσα της ήττας.

Παρότι έχει γίνει χρήση κλασικών κομματιών αντλώντας από τη μουσική πινακοθήκη του Τσαϊκόφσκι και του Μάλερ, ο Τζεφ Βάγκνερ έχει καταφέρει να τα ενώσει με ένα ορμητικό ηλεκτρονικό ήχο από έγχορδα και πνευστά όργανα, τα οποία έρχονται να ταυτιστούν με τον πόνο των σύγχρονων ανθρώπων. Αποκορύφωμα της πρότασης του, η μουσική επένδυση της σκηνής του φινάλε.

Μαρία Ναυπλιώτου και Σταύρος Σβήγκος, στους ρόλους της Άτοσας και του Αγγελιαφόρου.

Τέσσερις είναι οι βασικοί ρόλοι στους «Πέρσες»: η βασίλισσα Άτοσσα, το φάντασμα του Δαρείου, ο βασιλιάς Ξέρξης και ο Αγγελιαφόρος. Ρόλοι ο καθένας με ξεχωριστή βαρύτητα που εδώ, ωστόσο, εμφάνισαν ανισότητες. Η Μαρία Ναυπλιώτου ήταν σωστή, με απόλυτα έλεγχο της σωματικότητας της, αλλά όχι εσωτερική. Ο Δημήτρης Καταλειφός παρότι υποδυόταν έναν ήρωα εκτός του ανθρώπινου φάσματος, λίγες φορές συντονίστηκε με τη ‘φύση’ του νεκρού και αναλώθηκε σε διαρκή πήγαινε – έλα που αποδυνάμωναν το λόγο του Δαρείου. Ο Αναστάσης Ροϊλός στον, σύντομο αλλά καθοριστικής σημασίας ρόλο του νάρκισσου Ξέρξη, εμφανίστηκε με φωνή κουρασμένη, αλλά επένδυσε στη σωματική οργάνωση του και στο πως φανέρωσε τη χειραγώγηση των πολιτών από την εξουσία. Ο μόνος που έδωσε τον πρέποντα τόνο στο μέγα πένθος (παρά τις κατά τόπους υπερβολές) ήταν ο Σταύρος Σβήγκος, πείθοντας ότι αναγγέλλει συμβάντα που ένας άνθρωπος δεν μπορεί να ‘χωρέσει’ και έρχεται, πράγματι, από το τόπο που τέλειωσαν όλα.

Στο πολυφωνικό μοτίβο που έχει καθιερώσει ως σκηνοθετικό στίγμα, ο Χρήστος Θεοδωρίδης κάνει μια ενδιαφέρουσα πολιτική ανάγνωση στους «Πέρσες», ‘παίρνοντας’ περισσότερα από το σχήμα του Χορού και λιγότερα από τους ερμηνευτές των ρόλων.

Πλάνο από τη σκηνή της δέησης προς το Δαρείο.

Ο Αναστάσης Ροϊλός στο ρόλο του Ξέρξη.

Η Ξένια Θέμελη συμμέτοχος στο Χορό και υπογράφουσα την κινησιολογία της παράστασης.

Εντυπωσιακοί οι φωτισμοί των Ιωάννας Αθανασίου και Τάσου Παλαιορούτα.