Συν & Πλην: «Το φονικό της Ιζαμπέλα Μόλναρ» στο Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου

Μονολογεί; Παραληρεί; Πάντως εκρήγνυται, θυμώνει, βρίζει, απειλεί. Η γυναίκα με τα λερωμένα, από πηλό, ρούχα, τα λιγδωμένα μαλλιά και το εξίσου βρώμικο στόμα είναι μια πολύ άξια γλύπτρια, η Ιζαμπέλα Μόλναρ. Ζει στην Ουγγαρία, εκεί όπου την γνωρίζει και παρακολουθεί την εξέλιξη της ένας ανώνυμος θαυμαστής της «τόσο μικρός, άσχετος, τρίτος», όπως αυτοχαρακτηρίζεται. Μέσα από τα μάτια αυτού του ταπεινού ανθρώπου – που παρόλα αυτά «η γλυπτική του πάει, αυτή είναι η τέχνη του» –  μαθαίνουμε για το φαινόμενο της Μόλναρ, όση ώρα εκείνη τρώει ένα ξερό σουσαμένιο κουλούρι σαν πρωτόγονη και αναθεματίζει τα πάντα και τους πάντες γύρω της. Μόνο όταν του απευθύνεται, η φωνή της γλυκαίνει.

Το έργο της, τον έχει αιχμαλωτίσει: για τις «όρθιες, γυναικείες φιγούρες της» που του θυμίζουν αγάλματα της Ολυμπίας. «Αυτό το έργο μου φάνηκε τότε σαν η πιο ψηλή τελείωση και δικαίωση της αντίληψής μου για τη γλυπτική», λέει. Το μοναδικό προσόν που έχει να καταθέσει ο ανώνυμος θαυμαστής για τη Μόλναρ είναι η «αχόρταγη εργατικότητα της». Κατά τα άλλα, την ονομάζει μια γυναίκα «πολύ χυδαία, φτιαγμένη από τη χειρότερη ανθρώπινη ποιότητα», με «κακές συνήθειες, κακό γούστο». Ο πνευματικός της κόσμος ακόμα πιο φτωχός «ένα γύναιο αδιανόητο που φλυαρούσε ασυνάρτητα», συνεχίζει ο θαυμαστής. Ακόμα και για την εξωτερική της εμφάνιση θα μεταχειριστεί απαξιωτικούς όρους, περιγράφοντας την ως «κοινότατη».

Η σχέση της μαζί του – και το κυριότερο η σχέση με την τέχνη – θα περάσει σε μιαν άλλη φάση, όταν πια εκείνη θα «τακτοποιηθεί» στην προσωπική της ζωή: θα παντρευτεί με έναν ωραίο και μορφωμένο άνδρα. Η Ιζαμπέλα Μόλναρ δεν θα είναι ποτέ πια η ίδια.

Ο Δημήτρης Χατζής γράφει το διήγημα «Το φονικό της Ιζαμπέλα Μόλναρ» το 1976, ως ένα κομμάτι της συλλογής των «Σπουδών», μέσα από το οποίο φαίνεται να ερευνά τις αντιθέσεις που χαρακτηρίζουν έναν καλλιτέχνη: ποιος είναι ως δημιουργός, ποιος ως άνθρωπος, αλλά και ποια απόσταση – συχνά δραματική και αγεφύρωτη – χωρίζει αυτά τα δύο πρόσωπα. Θέτει, επίσης, ένα κυρίαρχο ζήτημα στην τέχνη, για τη συγγένεια της ψυχοπαθολογίας (ή έστω της ιδιορρυθμίας) και της καλλιτεχνικής μεγαλοφυΐας. Το κείμενο είναι γραμμένο σε πρώτο πρόσωπο (αυτό του αφηγητή), όπως και αναπαρίσταται στη δραματουργική επεξεργασία της Στεφανίας Γουλιώτη – σε συνεργασία με τον Έκτορα Λυγίζο.

Πάνω σε ένα ενδιαφέρον διήγημα του Δημήτρη Χατζή, η Στεφανία Γουλιώτη επενδύει την ιδέα της δεύτερης φεστιβαλικής σκηνοθεσίας της με πολλά θετικά στοιχεία να την χαρακτηρίζουν. Το καλλιτεχνικό μέγεθος σε σύγκρουση με την προσωπικότητα του ατόμου, συστήνει μια ενδιαφέρουσα θεματική, η οποία ερευνάται και αποδίδεται με παραγωγικό τρόπο – παρά τα σκηνοθετικά στραβοπατήματα και, κάποιες, ερμηνευτικές υπερβολές.

Η Στεφανία Γουλιώτη με τα γλυπτά της Ιζαμπέλα Μόλναρ.

Η δοκιμιακή, σχεδόν, γραφή του Χατζή – στην οποία έχει βασιστεί η παράσταση σε μεγάλο μέρος της – επιφυλάσσει δύο ερμηνείες που περισσότερο προχωρούν παράλληλα, παρά τέμνονται. Αυτό το δεδομένο δημιουργεί μια ενδιαφέρουσα σκηνική συνύπαρξη, που λες και περιγράφεται από δύο μονολόγους. Όσο κι αν φαίνεται παράδοξο, ενώ τον επώνυμο ρόλο κρατάει η Στεφανία Γουλιώτη, ο περισσότερος χώρος προσφέρεται στον Φώτη Στρατηγό, ο οποίος και υποδύεται τον αφηγητή. Η σχέση του ηθοποιού με το λόγο και την παραστατικότητα αυτού – σαν να πρέπει να ορθώσει τις λέξεις σε εικόνες – είναι πληρέστατη και αναγεννά το ενδιαφέρον για το αφηγηματικό θέατρο. Ηθοποιός που έχουμε δει και σε άλλου τύπου ερμηνείες, εδώ κλέβει την παράσταση, προσφέροντας και τη σωματική του ευελιξία – σε ένα σκηνικό συμβάν που αποθεώνει το ανθρώπινο σώμα ως υλικό τέχνης. Την ίδια ώρα, η Στεφανία Γουλιώτη στο ρόλο της Ιζαμπέλα Μολνάρ είναι από τις λίγες φορές που εμφανίζεται άνιση: στο πρώτο μέρος της παράστασης η εκρηκτικότητα του χαρακτήρα που υποδύεται, την παρασύρει σε υπερβολές, ενίοτε και σε μια επιφανειακή προσέγγιση του ρόλου. Στη συνέχεια, όμως, συμπεριλαμβανομένης και της σιωπηρής αλλά και συνταρακτικής σωματικότητας της, (η επιμέλεια της κίνησης ανήκει στην Αντωνία Οικονόμου) βαθαίνει, πλησιάζει την ψυχοπαθολογία της ηρωίδας με ευαισθησία και αλήθεια για να δώσει, με εσωτερική ένταση, όσα χρειαζόταν από την αρχή η Ιζαμπέλα Μόλναρ.

Με σημείο αναφοράς τις «Ευμενίδες», την πρώτη συναρπαστική σκηνοθεσία της Στεφανίας Γουλιώτη – και πάλι για το Φεστιβάλ Αθηνών το 2018 – στην οποία πρωταγωνιστούσε, μπορεί κανείς να αναγνωρίσει σε αυτήν όχι μόνο μια άξια ηθοποιό, αλλά και μια δημιουργό με συνολική εικόνα για το θέατρο που υπηρετεί. Το ίδιο αποδεικνύεται και στην περίπτωση της «Ιζαμπέλα Μόλναρ», όπου ο ρόλος προκύπτει και συνεπικουρείται μέσα από έναν πληθωρικό εικαστικό κόσμο, ο οποίος σε στιγμές – ιδιαίτερα προς το τέλος της παράστασης – αναβλύζει ποίηση· ό,τι ακριβώς περιέγραφε και ο Χατζής λέγοντας: «μια και μόνη για όλες τις τέχνες, η ποίηση». Με κύριους συμμάχους την κίνηση της Αντωνίας Οικονόμου, τους φωτισμούς του Σάκη Μπιρμπίλη και το σκηνικό της Φιλάνθης Μπουγάτσου, δημιουργεί έναν σκοτεινό, υπαρξιακό κόσμο. Σκηνή που θα μπορούσε να ανθολογηθεί, η μανιασμένη καταστροφή των αγαλμάτων από τη Στεφανία Γουλιώτη, ιδέα που φέρνει την γλυπτική και το θέατρο σε μια ισοτιμία περί θνητότητας. Αν είχε καταφέρει να τιθασεύσει και τα προβλήματα ρυθμού στο πρώτο μισό της παράστασης, το αποτύπωμα της θα ήταν πολύ επιδραστικότερο.

Από τη στιγμή που η ηρωίδα του έργου είναι μια γλύπτρια, δεν μπορεί παρά και η όψη της παράστασης να παραπέμπει έντονα σε ένα περιβάλλον δημιουργίας και τέχνης. Το εργαστήριο της Μόλναρ αναπαρίσταται σε μια αρκετά αφαιρετική, χαίνουσα αλλά και ζωηρή συνθήκη σε σχεδιασμό της Φιλάνθης Μπουγάτσου με την αδιαμφισβήτητη συμβολή της γλύπτριας Ισμήνης Τσοφίδου. Την ίδια ώρα, τα φώτα του Σάκη Μπιρμπίλη σε σκηνές της παράστασης αποδίδουν κίνηση στην απόλυτη ακινησία των αγαλμάτων, υπογραμμίζοντας και τις ψυχικές αντιφάσεις της Ιζαμπέλα Μόλναρ.

Γνώριμο το ηχητικό, συνθετικό ιδίωμα του Γιώργου Πούλιου, γεμάτο βόμβους και εσωτερικές εκρήξεις, που εδώ ταιριάζει γάντι ως σχόλιο στον άγνωστο εσωτερικό κόσμο της ηρωίδας.

Στέφανος Στρατηγός και Στεφανία Γουλιώτη σε μια από τις πιο ατμοσφαιρικές σκηνές της παράστασης.

Ίσως το σοβαρότερο μειονέκτημα της παράστασης – αν και μπορεί να επανεξεταστεί – είναι ο βραδύς, πλαδαρός ρυθμός που μας φτάνει τουλάχιστον μέχρι τα μισά της αφήγησης. Πιθανότατα, η Στεφανία Γουλιώτη από την πλευρά της σκηνοθεσίας να ήθελε να συνομιλήσει με την στατικότητα της γλυπτικής τέχνης· σε κάθε περίπτωση αυτή η επιλογή κόστισε στη σύνδεση του θεατή κατά την εισαγωγή του στο θέαμα.

Η δεύτερη σκηνοθετική απόπειρα της Στεφανίας Γουλιώτη έρχεται με αξιώσεις, παρά τα προβλήματα.