Συν & Πλην: «Αντιγόνη» στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου

Η Αντιγόνη ως πρόσχημα ή… λογοτεχνικό brand έχει χρησιμοποιηθεί πολλάκις σε παραστατικές απόπειρες στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, ως ένα αρχέτυπο αντίστασης στην εξουσία, ένα ισχυρό δείγμα σύγκρουσης της οργανωμένης εξουσίας με την ατομική βούληση, αλλά και σε τελευταία ανάλυση – ιδίως σε πιο πρόσφατες αναγνώσεις – μια ρήξη μεταξύ της πατριαρχίας εις βάρος των αδυνατών, στις οποίες το κοινωνικό αφήγημα κατατάσσει και τις γυναίκες. Δεδομένης της επικράτησης της χορογραφικής λειτουργίας στην παράσταση των winter guests και του Άλαν Λουσιέν Όγεν, το κείμενο του Σοφοκλή περνάει στη λειτουργία ενός αχνού καμβά, από μια ιδιαιτέρως ελεύθερη ανάγνωση, σε βαθμό που δεν μπορούμε να μιλάμε καν για τον αρχαίο τραγικό, αλλά για τη διαχείριση κάποιων ιδεών του. Και όλο χωρίς καμία αφηγηματική γραμμικότητα: με αρχή, ίσως και με τέλος, αλλά και με μια ενδιάμεση δραματουργική συνθήκη στην οποία χωρούν πάρα πολλές σύγχρονες ενθέσεις.

Ο σταθερός συνεργάτης του Όγεν στη δραματουργία, ο Βρετανός Άντριου Γουέιλ εμπλέκει μέσα σε κάποια από τα γεγονότα του μύθου – με πιο σαφή την πολεμική διαμάχη, τη μάχη μπροστά στις Επτά Πύλες της Θήβας, ανάμεσα στα παιδιά του Οιδίποδα, Ετεοκλή και Πολυνείκη και το θρήνο της Αντιγόνης πάνω από το πτώμα του αδερφού της – άτακτα ειρημένα ζητήματα: τη μοναξιά του σύγχρονου ατόμου, το φόβο για το θάνατο, τη γυναικεία καταπίεση και κακοποίηση στο πέρασμα των αιώνων, τις γυναικοκτονίες (συγκαταλέγει την Αντιγόνη ανάμεσα τους), την κατάρρευση των συστημάτων δικαιοσύνης, τη διάλυση των κοινωνιών,  αλλά και θέματα όπως το cancel culture, η Τεχνητή Νοημοσύνη.

Η «Αντιγόνη» του Άλαν Λουσιέν Όγεν φέρει μόνο στοιχειώδη δάνεια από τις σοφόκλειες θεματικές, απογυμνώνοντας τα από κάθε αρχετυπικότητα και εντάσσοντας τα σε οικεία, αναγνωρίσιμη μεν συνθήκη – με το ρίσκο ο μύθος του Σοφοκλή να μοιάζει πια με άλλοθι κι όχι με θεμέλιο της παράστασης, με επίφαση κι όχι  με οργανικό στοιχείο.

Τζούλι Σάναχαν. @Ματς Μπέϊκερ

Τί γίνεται όταν ο χορογράφος πετυχαίνει, αλλά ο σκηνοθέτης αποτυγχάνει; Στην περίπτωση της χοροθεατρικής «Αντιγόνης» από τον Άλαν Λουσιέν Όγεν (που κρατά στις παραστάσεις και τους δύο ρόλους) η χορογραφία και οι θαυμάσιοι ερμηνευτές του, όλων των γενεών, έσωσαν την παράσταση. Εντούτοις, η σκηνοθεσία αποδείχθηκε χωρίς σαφή πυρήνα και στόχο. Σε αυτό, φαίνεται πως συνέβαλε σημαντικά η χαοτική δραματουργία του Άντριου Γουέϊλ που αντιμετώπισε την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή ως άλλοθι και όχι ως ένα πεδίο ερευνητικής αναδημιουργίας. Ελάχιστες οι εμπνευσμένες σκηνές της παράστασης με αφετηρία το κείμενο, πολύ περισσότερες αυτές που μας βούτηξαν στην ποίηση του χορού και της μουσικής.

Σκηνή με το θάνατο του Πολυνείκη. @Κλόντια Πατζέβσκι

Έχοντας ένα ισχυρό βιογραφικό ως χορευτής και χορογράφος (με δική του ομάδα από την ηλικία των 28 ετών), ο Νορβηγός Άλαν Λουσιέν Όγεν δείχνει την κλάση του στον κινησιολογικό σχεδιασμό. Η παράσταση είναι κατατετμημένη σε πολλά επεισόδια, σε αρκετά από τα οποία επιβάλλεται η χορευτική δράση. Εκεί διακρίνουμε πολλά και ενδιαφέροντα μοτίβα (παρότι αρκετά δεν έχουν καθόλου καθαρή σχέση με την Αντιγόνη). Μια θεματική που διατρέχει την προβληματική του, είναι η κίνηση των πουλιών και την αναγνωρίζουμε σε διάφορες φάσεις: από τα πουλιά που μαλώνουν – πολεμούν έως τα πουλιά που εγκλωβίζονται. Ξεχωρίζουν, επίσης, σκηνές όπως η μάχη των αδελφών στη Θήβα, η αγωνία της Αντιγόνης να θάψει το νεκρό Πολυνείκη, η σύλληψη – κακοποίηση της ηρωίδας από μια ομάδα δήμιων, τα χορογραφικά σόλο του θεού Ερμή, όπως και η κοινή σκηνή έναρξης και φινάλε ως μια σύγχρονη ωδή στη χορικότητα. Λιγότερο συνδεδεμένη με την έννοια της χορογραφίας, αλλά μια σκηνή με ιδιαίτερη σωματική και εικαστική δυναμική καταγράφεται εκείνη όπου ο Κρέων πλησιάζει το νεκρό σώμα του Πολυνείκη, ενώ από την κορυφή του κεφαλιού του χύνεται ο όγκος της μαρμάρινης σκόνης: εδώ η εξουσία έχει πια υποκύψει στο λάθος της και, όπως τραγουδάει και ο Ερμής, επαληθεύεται «πως ο θάνατος θα μείνει, όταν όλοι οι άλλοι θα φύγουν».

Το σχήμα των winter guests, όπως μας συστήνεται από την παράσταση της Αντιγόνης, περιλαμβάνει μια πολύ αποδοτική ομάδα ερμηνευτών. Όχι μόνο επειδή ανάμεσα τους αναγνωρίζουμε φυσιογνωμίες ταυτισμένες με την πρώτη, ανθηρή περίοδο του Χοροθεάτρου του Βούπερταλ (ο ΄Ογεν συνεργάζεται για πολλοστή φορά με μέλη της θρυλικής ομάδας), αλλά και γιατί οι νεότεροι χορευτές είναι δημιουργοί αξιώσεων. Κι έτσι μαζί με την Ισπανίδα Νάζαρεθ Παναντέρο και την Αυστραλιανή Τζούλι Σάναχαν, ιστορικές ερμηνεύτριες της Πίνα Μπάους όπως και τον, νεότερης κοπής, Βενεζουελάνο Φερνάντο Σουέλς Μεντόζα, διακρίναμε και εξαιρετικούς χορευτές της επόμενης γενιάς: κυρίως τον Αμερικανό Ένοχ Γκραμπ (ο οποίος τραγούδησε και πολύ τρυφερά) και την Ταϊβανέζα Μεν Κε Γου αλλά και τους Ντάγκλας Λέθερεν, Πασκάλ Μάρτι, Αντονί Μονέ.

Εκτός από τις πολύ ενδιαφέρουσες λυρικές και συγκινησιακά φορτισμένες συνθέσεις που υπέγραψε τον Γκούναρ Όνβαρ – ένας επίσης σταθερός συνεργάτης του Όγεν και της ομάδας winter guests – πρέπει να του αποδοθούν τα εύσημα και για τον ηχητικό σχεδιασμό, κυρίως με ήχους φύσης: κρωξίματα και φτερουγίσματα πουλιών, γαυγίσματα σκύλων κ.α. Κι ενώ η παράσταση έχει σχεδιαστεί για κλειστό χώρο, η προσαρμογή των ηχητικών εφέ στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου ήταν άψογη, σε σημείο που δινόταν η εντύπωση πως πουλιά πετούσαν πάνω από την ορχήστρα και το κοίλον και πως σκυλιά αλυχτούσαν στους επαρχιακούς δρόμους της Επιδαύρου.

Πασκάλ Μάρτι και Μεν Κε Γου. @Ματς Μπέϊκερ

Με εξαίρεση δύο καλά οργανωμένες σκηνές, γεμάτες σκληρότητα αλλά και ποίηση, το δραματουργικό πλαίσιο της παράστασης ήταν ανερμάτιστο έως και χαοτικό. Πολλά θέματα τίθονταν ταυτόχρονα, χωρίς έστω μια στοιχειώδη συνέχεια: από κάποιες αναφορές στο Σοφοκλή όπως ο πόλεμος, οι ηθικοί κανόνες, η πτώση της εξουσίας, αλλά και, ζητήματα που άνοιγαν τόσο πολύ τη δραματουργία, αφήνοντας τη φλυαρία να νικήσει κάθε άλλη πρόθεση: έμφυλη βία, ΑΙ, απανθρωποίηση και άλλες παραινέσεις που, όπως φάνηκε προέκυψαν μέσα από ζυμώσεις με τους ερμηνευτές. Θα ξεχωρίσουμε πάντως, δίχως αμφιβολία, τον ευφυή μονόλογο του Πολυνείκη από τον Αντονί Μονέ, όπου ο νεκρός μιλάει από κατάσταση αποσύνθεσης καθώς «είναι σάπιος, βρώμικος», καθώς γίνεται «τσιμπούσι για τις μύγες». Όπως και την απαγγελία ονομάτων κακοποιημένων γυναικών στον ρου της Ιστορίας (ακόμα κι ανάμεσα σε αυτές ακούσαμε και ονόματα ποπ σταρς) από την Τζούλι Σάναχαν καταλήγοντας πως κάθε όνομα, της Αντιγόνης συμπεριλαμβανομένης, «είναι μια ουλή στο λαιμό της Ιστορίας». Μια υπόμνηση πως τα ηθικά αξιώματα της Αντιγόνης μπορούν να χωρέσουν σε κάθε όνομα, ηλικία, φυλή, εποχή. Όσο για τη σοφόκλεια πλοκή της Αντιγόνης, από τον δραματουργό Άντριου Γουέϊλ διατέθηκε μια και μοναδική αναφορά «σε τίτλους», τόσο διεκπαιρεωτικοί που ακούστηκαν σαν πυροβολισμοί στον αέρα.

Και παρότι η χορογραφία του Άλαν Λουσιέν Όγεν μας ακόνισε την περιέργεια να δούμε και άλλες εργασίες του – για τις οποίες φαίνεται ότι έχει κερδίσει αναγνώριση από διεθνείς οργανισμούς – η σκηνοθετική διαχείριση είχε πολλά προβλήματα. Στα βασικότερα αναφέρουμε την άναρχη ακολουθία σκηνών που «πέταγαν» διαρκώς το θεατή εκτός παράστασης, τις επιφανειακές αλληλεπιδράσεις με το κοινό που αποδυνάμωναν εντελώς την, όποια αφήγηση, τη ρυθμική ραθυμία που ξεχείλωνε το χρόνο. Και ως επιστέγασμα την ασυνάφεια μεταξύ δραματουργίας και σκηνοθετικών επιλογών, μάλλον όχι μια γόνιμη σύζευξη μεταξύ των δύο δημιουργών.

Παράδειγμα άνισης παράστασης, όπου ο χορός, οι ερμηνείες, η μουσική, αποδίδουν τα μέγιστα και το δραματουργικό – σκηνοθετικό μέρος παραμένει αίολο και εκτεθειμένο στην ασάφεια.

@Ματς Μπέϊκερ

Ο Φερνάντο Σουέλς Μεντόζα. @Ματς Μπέϊκερ

Η Μεν Κε Γου στις επά πύλες επί Θήβας. @Ματς Μπέϊκερ

Η Ίντρα Λόρεντζεν. @Ματς Μπέϊκερ

Ο Αμερικανός Ένοχ Γκραμπ. @Ματς Μπέϊκερ