Η, κατά Καραθάνο, αριστοφανική «Ειρήνη» θα φτάσει έως το Διάστημα

Την λένε Τρυγαία, είναι αγρότισσα, ζει στο Μαρούσι – πριν χτιστεί με επταώροφες πολυκατοικίες – και καλλιεργεί αμπέλια. Έχει χορτάσει από πόλεμο. Και αποφασίζει να κάνει επανάσταση. Το μεταφορικό της μέσο θα είναι ένα υπερμέγεθες σκαθάρι – ένα Beatle. Το τρέφει με σκατούλες, άφθονα ανθρώπινα περιττώματα κι όμως αυτό θα κάνει το θαύμα: θα πετάξει στον ουρανό – όχι στον Όλυμπο – αλλά έξω από το γήινο σύμπαν και θα πάει στο Διάστημα, πέρα μακριά. Εκεί έχει εξοριστεί η Ειρήνη,  έξω από τα ανθρώπινα. Η Τρυγαία θα γίνει μια Starwoman – θα δώσει ένα φιλί στον αιώνιο Starman David Bowie – και θα προσγειωθεί ξανά στη Γη, κουβαλώντας ένα από τα πιο μεγάλα αγαθά του κόσμου, την Ειρήνη. Τώρα το τι θα κάνουν οι άνθρωποι με τη χάρη της, αυτή είναι μιαν άλλη υπόθεση.

Ο Νίκος Καραθάνος έχει ανοίξει ξανά το κουτί των αριστοφανικών παραμυθιών. Δέκα χρόνια μετά τη Νεφελοκοκκυγία των επικών «Ορνίθων» ‘αναλήπτεται’ πάλι στους ουρανούς για να βρει τη νέα του θεατρική περιπέτεια, στην «Ειρήνη» του 421 π.Χ. Νιώθει «λιγουλάκι πιο σοφός» μελετώντας τον Αριστοφάνη· το παραδέχεται. «Ο Αριστοφάνης είναι ένας πλανήτης ολόκληρος και πρέπει να πιστέψεις την ουτοπία του, την τρέλα, τις ιδέες του που είναι καταπληκτικές. Το έργο του δεν έχει το βάρος των λέξεων της τραγωδίας. Δεν σου απαντάει κάθε φράση για το τί είναι ο άνθρωπος. Αυτός μας περιπαίζει, πάει στο όνειρο, στη φαντασία, εκεί είναι η χώρα του. Η ιδέα του είναι πιο δυνατή από τις λέξεις του», λέει καθώς ετοιμάζεται να οδηγήσει τούτη την ιδέα στ’ αστέρια.

Ένα χρόνο δουλεύει για την «Ειρήνη». Ένα χρόνο πριν κάλεσε τον Φοίβο Δεληβοριά να κάνει μια μεταγραφή στο έργο και να γράψει τα τραγούδια της παράστασης. Ένα χρόνο τώρα, ο Δεληβοριάς διάβαζε όλον τον Αριστοφάνη, δοκίμια για τη γραφή του και μαζί έργα του Κρασναχορκάι και του Κόνραντ. Ένας χρόνος που ο Άγγελος Τριανταφύλλου σκαρώνει τα ορχηστρικά μέρη της «Ειρήνης» εμπνευσμένος από τα sixties και τον Στραβίνσκι, ένας χρόνος πάει που ο Τρυγαίος έχει γίνει Τρυγαία για να την υποδυθεί η Γαλήνη Χατζηπασχάλη. Το Διάστημα καλείται να υποδεχθεί το σύμπαν του Νίκου Καραθάνου κι ένα θίασο σχεδόν φελινικό, όπως τον χαρακτηρίζει ο Φοίβος Δεληβοριάς.

Ο Φοίβος Δεληβοριάς μεταγράφει την αριστοφανική “Ειρήνη”. @Ελίνα Γιουνανλή

Δύο εβδομάδες πριν την πρεμιέρα της παράστασης στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, ο σκηνοθέτης της πιστεύει πως ακόμα η κατασκευή τους πάλλεται και πως μένει να τους αποκαλυφθεί. «Έτσι είναι κάθε παράσταση, χτυπάς την πόρτα μπας και σου ανοίξουν», λέει χαμογελαστός», εξηγώντας ακροθιγώς την προσέγγιση του. Αποφασίζει να γίνει προσωπικός (και πάλι) μεγαλωμένος στο Μαρούσι, ανακαλώντας το νεαρό εαυτό του να σκάβει αυλάκια για να περάσει το νερό. Ακολουθεί τα χνάρια του Αριστοφάνη που πάει σε μια γωνιά της Αττικής γης για να βρει τον αντιστασιακό ήρωα του.

Νίκος Καραθάνος: στην κωμωδία οι μύθοι προσγειώνονται, αφού ο άνθρωπος είναι ικανός να κάνει αδιανόητα πράγματα. Γι’ αυτό κι εμείς σκηνικά κυνηγάμε το αδιανόητο

«Σαν να λέμε πως ένας αγρότης ξεκινάει από ένα χωριό της Ουκρανίας, αφού έχει ταΐσει σκατά μια γιγάντια κότα για να πάει στον Πούτιν και να του ζητήσει το λόγο που καταστρέφει τη χώρα του. Το καταφέρνει και φέρνει το πιο γλυκό δώρο στους ανθρώπους. Η άκρη της πόλης για μένα – πέραν του ότι σηματοδοτεί κάτι απόλυτα προσωπικό – συμβολίζει και την απόλυτη δημοκρατία, πως νοιάζομαι γι’ αυτόν που ζει στη γωνία και δεν τον ονομάζουμε ακρίτα. Βρισκόμαστε, λοιπόν, στην αττική φύση – όχι στο άστυ – και ακολουθούμε την τρέλα της φύσης, το αδιανόητο των ανθρώπων που πιστεύουν ότι μπορούν να κάνουν όλα όσα θα φανταστούν.

Ακούω το ‘γιατί όχι;’ που θέτει συνεχώς ο Αριστοφάνης. Παίρνω κι εγώ την οδό της τρέλας, όπου ο πόλεμος έχει και λίγο κωμωδία. Οι μεγάλες έννοιες – όπως η Ειρήνη – έχουν πρόσωπο, είναι  ανθρώπινες μορφές, ανθρώπινα εφευρετήματα. Είναι σαν να φέρνεις τη θεία σου την Ειρήνη στο σπίτι και να λες ‘παιδιά, ήρθε η Ειρήνη στο σπίτι μας’. Δεν είναι άγγελος με φτερά ή Χερουβείμ. Τα ιδανικά, οι θεοί και οι άνθρωποι συναλλάσσονται πρόσωπο με πρόσωπο κι αυτό έχει μέσα του τον σπόρο της ελληνικής φιλοσοφίας. Από το ίδιο το μέτρο του ανθρώπου ξεκινούν οι μύθοι του. Βέβαια, στην κωμωδία οι μύθοι προσγειώνονται, αφού ο άνθρωπος είναι ικανός να κάνει αδιανόητα πράγματα. Γι’ αυτό κι εμείς σκηνικά κυνηγάμε το αδιανόητο. Μην εκπλαγείτε, αν χτυπήσει την πόρτα ένας δεινόσαυρος κι από το παράθυρο φεύγει ένας θεός. Το τονίζω αυτό γιατί, δυστυχώς, έχουμε απομαγευτεί από τα παραμύθια, τα θεωρούμε πολιτισμό κι όχι περιπέτεια. Πάψαμε να οδηγούμε τα πράγματα στην έκπληξη τους».

Στην φλόγα της πρόβας. @Ελίνα Γιουνανλή

Πάντως, ο Φοίβος Δεληβοριάς εξεπλάγην. Εξεπλάγην από την πρόταση του Νίκου Καραθάνου να γράψει ένα έργο περίπου από την αρχή, βασισμένος στην προβληματική του Αριστοφάνη – παρότι ο τελευταίος τον είχε προειδοποιήσει πως τον σκεφτόταν για την επόμενη επίσκεψή του στην ποιητική του ουτοπία. Κι έτσι πέρασε ο προηγούμενος χειμώνας: με το Φοίβο Δεληβοριά να επισκέπτεται το Νίκο Καραθάνο και τον Άγγελο Τριανταφύλλου, κάθε εβδομάδα. «Δεν δούλεψα όπως ο Σαββόπουλος τους ‘Αχαρνής’ και τον ‘Πλούτο’ κι ούτε πάλι έκανα τη δουλειά του Σταμάτη Κραουνάκη που αντιμετωπίζει τα αριστοφανικά κείμενα ως όπερες. Δεν λειτούργησα τόσο ως μουσικός, αλλά ως ένας άνθρωπος που γράφει. Δημιουργήσαμε διαλόγους ανάμεσα σε αριστοφανικά έργα, προσθέσαμε σκηνές που δεν υπάρχουν – λόγου χάρη οι ήρωες μας κατεβαίνουν από τον ουρανό αφού έχουν ελευθερώσει την Ειρήνη, αλλά περνούν μέσα από τον κόσμο των νεκρών, οργανώνουμε, δηλαδή, μια μικρή Νέκυϊα. Έζησα με πολλή μεγάλη αγωνία αυτήν την δημιουργική διαδικασία, με στοίχειωσε το έργο, διάβαζα συνέχεια τα λυρικά και κωμικά εδάφια του, διάβασα όλον τον Αριστοφάνη, διάβαζα Κρασναχορκάι και Κόνραντ κι όλα τα μοιραζόμασταν σε συζητήσεις με το Νίκο. Κι εκεί που αισθανόμασταν μετέωροι, ο ίδιος o Αριστοφάνης μας απαντούσε, με αποσπάσματα άλλων έργων του ή δοκιμίων που αναφέρονται σε αυτόν. Πλέον, αισθάνομαι ν’ ανήκω σε μια ομάδα τουριστών που κατεβαίνουν όλοι μαζί στον Κάτω Κόσμο για να ξαναβρούν το μεγάλο ποιητή και να καταλάβουμε γιατί συντάραζε τον αθηναϊκό κόσμο με έργα εντελώς υπερβατικά. Γιατί οδηγούσε την αφήγηση στις απώτατες συνέπειες αυτού που ονομάζουμε ποίηση».

Φοίβος Δεληβοριάς: ο Αριστοφάνης μας καλεί σε υπερβάσεις και το κάνουμε διαπερνώντας την ψυχή του έργου του: να γελάσουμε αβίαστα και συνάμα να ταραχτούμε με ωραίο τρόπο

Ο συγγραφέας Φοίβος Δεληβοριάς πήρε τις ελευθερίες του, προσεγγίζοντας τον Αριστοφάνη. Πιστεύει πως δεν του επιτρεπόταν ν’ αφήσει ανεκμετάλλευτη την ευκαιρία που ο ίδιος προσφέρει στις επόμενες γενιές καθώς συναντώνται με το απίθανο. «Ο Αριστοφάνης εδώ σατιρίζει τον ‘Βελερεφόντη’ του Ευριπίδη: ο ήρωας του ανέβαινε με ένα Πήγασο στον Όλυμπο, μα στο τέλος σκοτωνόταν. Εκείνος, πάλι, αποφάσισε να φτιάξει έναν κοπροΠήγασο και η δική μας ηρωίδα, όχι μόνο θα φτάσει στον Όλυμπο αλλά θα σωθεί και θα μας σώσει. Βλέπετε πως ο ίδιος ο Αριστοφάνης μας καλεί σε υπερβάσεις και το κάνουμε διαπερνώντας την ψυχή του έργου του: να γελάσουμε αβίαστα και συνάμα να ταραχτούμε με ωραίο τρόπο».

Ως μέλη της, επί σκηνής, ορχήστρας, ο Άγγελος Τριανταφύλλου και ο Γιάννης Αγγελόπουλος. @Ελίνα Γιουνανλή

Όσο για τον τραγουδοποιό Δεληβοριά, αυτός έγραψε περισσότερα τραγούδια από όσα θα μπορούσαν να χωρέσουν σε μια παράσταση, αφού του «έβγαιναν σα νεράκι». Έγραψε το πρώτο τραγούδι που θα ακουστεί στην Επίδαυρο μετά την πρώτη συζήτηση με το Νίκο Καραθάνο. «Η δουλειά του τραγουδοποιού είναι πολύ μοναχική καθώς για πολύ καιρό έχεις μοναδικό ακροατή και κριτή τον εαυτό σου, ενώ εδώ είχα πολλά σημεία αναφοράς για έμπνευση, το Νίκο, τη Γαλήνη (Χατζηπασχάλη), τον Θανάση (Αλευρά), την Έμιλυ (Κολιανδρή), τη Βάσω (Καβαλλιεράτου). Έγινα μέρος ενός μυστικού θιάσου που έφτιαξε ο Νίκος για να ταξιδέψουμε προς τον Αριστοφάνη,  κι έτσι στο μυαλό μου οργανωνόταν ένα υπέροχο φελινικό γαϊτανάκι».

Ο μουσικός κόσμος της παράστασης ολοκληρώνεται μέσα από την πρωτότυπη μουσική του Άγγελου Τριανταφύλλου, πρόθυμου να ακολουθήσει την περιπέτεια του Αριστοφάνη, ξανά μετά τους «Όρνιθες». «Αν πρέπει να προσεγγίσεις μουσικά ένα τέτοιο κείμενο πρέπει να αφεθείς  στην περιπέτεια του. Πόσο μάλλον, όταν στο αριστοφανικό παραμύθι προσθέσαμε και το δικό μας. Στη δική μας ‘Ειρήνη’ ο πόλεμος θα ξαναρχίσει. Στη δική μας Ειρήνη, επιστρέφοντας από τον ουρανό, θα καταδυθούμε στον Άδη για να ανέβουμε ξανά στη Γη. Ακολούθησα, λοιπόν, τις διακυμάνσεις και τους παράλληλους κόσμους που αναπτύσσει η σκηνοθεσία και μετά η μουσική δραματουργία. Ένας βασικός πυρήνας είναι η εκτόξευση από τη γη έως τον Όλυμπο, η οποία προσομοιάζει με την εκτόξευση από τη Γη στο Διάστημα που έγινε τη δεκαετία του ’60. Εδώ βρέθηκε μια συγκλονιστική πηγή έμπνευσης και η κληρονομιά της μουσικής που αγαπάμε: από τον Bowie, τους Pink Floyd και τον Διονύση Σαββόπουλο – που έβαλε την τραγουδοποιία μέσα στον Αριστοφάνη», λέει ο Άγγελος Τριανταφύλλου, αποκαλύπτοντας πως μουσικά θα συνομιλήσει και με τον Ίγκορ Στραβίνσκι. Η ιδέα του Φοίβου Δεληβοριά πάνω στην «αγροτική» όπερα της «Ιεροτελεστίας της Άνοιξης» αναπτύχθηκε σατιρικά ως «Ιεροτελεστία της αφόδευσης», σε αναφορά με την τροφή του ιπτάμενου σκαθαριού.

Βάσω Καβαλλιεράτου, Ζέτα Μακρυπούλια και Θανάσης Αλευράς σε στιγμιότυπο της πρόβας. @Ελίνα Γιουνανλή

Ο συνθέτης, ο οποίος θα συμμετέχει στην πενταμελή all star ζωντανή ορχήστρα των Ανδρέα Πολυζωγόπουλου, Θοδωρή Ρέλλου, Γιόελ Σότο και Γιάννη Αγγελόπουλου, παραδέχεται πως παλαιότερα δεν μπορούσε να κατανοήσει τον Αριστοφάνη. Η πρώτη του επαφή με τους «Όρνιθες» τον μετακίνησε ολότελα. «Πλέον, τον πλησιάζω μέσα από αυτό που έλεγε ο αριστοφανικός Βασίλης Παπαβασιλείου σχετικά με το ‘πως μπορούμε να αγαπάμε την ανθρώπινη βλακεία’, αν δρούμε σαν παιδιά, χωρίς να σκεφτόμαστε τις συνέπειες, αν δρούμε ενστικτώδικα. Πιστεύω πως στην ουτοπία φτάνει κανείς μόνο κάνοντας τεράστιες βλακείες».

Άγγελος Τριανταφύλλου: στην ουτοπία φτάνει κανείς μόνο κάνοντας τεράστιες βλακείες

Τομή στη διασκευή – μεταγραφή της «Ειρήνης» από τον Φοίβο Δεληβοριά είναι η αλλαγή φύλου του Τρυγαίου σε Τρυγαία. Ο συγγραφέας της εξηγεί πως η σκέψη του στηρίχτηκε στην αριστοφανική κατάσταση όπου οι γυναίκες είναι υπεύθυνες για τις μεγάλες ανατροπές στην αφήγηση. «Και μου φάνηκε πολύ ωραίο να φέρουμε τη Γαλήνη Χατζηπασχάλη, αυτό το θεότρελο πρόσωπο, να μιλήσει εξ ονόματος του Αριστοφάνη». Η ίδια η πρωταγωνίστρια του έργου βρίσκει την ιδέα εύστοχη αφού «η γυναίκα έχει μια άλλη δύναμη και αντοχή στον πόνο. Αξίζει να δούμε την αντιπολεμική ματιά μέσα από τη γυναικεία φύση, αφού από τη φύση της η γυναίκα δεν είναι ένα ον πολεμικό. Μένει να παρατηρεί και να υπομένει τον ανδρικό πληθυσμό να τα σκατώνει στους αιώνες των αιώνων», λέει. Βέβαια, η Γαλήνη Χατζηπασχάλη δεν αναγνωρίζει στην Τρυγαία της μια ηρωίδα, «πιο πολύ μια απλή γυναίκα, που κάνει ό,τι κάνει από αποκοτιά και μετά συναντά το θάρρος της. Στην πορεία θα την δούμε σχεδόν να μην φοβάται. Αποφασίζει εκτός της λογικής, αφού η λογική χάνεται στον πόλεμο. Κυριαρχεί η τρέλα και βία».

Η Γαλήνη Χατζηπασχάλη με τα μέλη του Χορού Κωνσταντίνο Ζωγράφο και Γιλμάζ Χουσμέν. @Ελίνα Γιουνανλή

Παρότι, όπως υπενθυμίζουν όλοι, η παράσταση ακολουθεί την αριστοφανική οδό, όπου οι πολεμικές συγκρούσεις μπαίνουν σε μια σφαίρα τρέλας και επιθεωρησιακής αντιμετώπισης, κανείς δεν ξεχνάει την βαρύτητα της έννοιας που εκπροσωπεί η λέξη «ειρήνη». Ο Νίκος Καραθάνος υπενθυμίζει πως «η ειρήνη είναι προσωρινό αγαθό». Και πως «εμείς καταναλώνουμε τον πόλεμο με μια ησυχία, νομίζουμε ότι είναι μακριά, αλλά μπορεί να έρθει και κοντά. Δεν καταλαβαίνουμε τι σημαίνει μια βόμβα να έχει γκρεμίσει το σπίτι σου, να ζεις την απόλυτη φρίκη – μόνο μια μικρή ανησυχία έχουμε. Τι κι αν έχουμε μεγαλώσει με τις σφαγές στην Παλαιστίνη; Γίνεται μια έκρηξη για λίγο στο μυαλό μας και μετά  συνεχίζουμε να ζούμε. Πιστεύω, λοιπόν, πως σε αυτήν τη βάναυση συνέχεια πρέπει να γίνει μια στάση· κάτι πρέπει να αλλάξει ακαριαία, με τα ίδια μας τα χέρια» τονίζει.

Δεν είναι τυχαίο πως στην ανάγνωση Καραθάνου – Δεληβοριά, η Ειρήνη επιστρέφει στην Αθήνα, αλλά για λίγο. «Μα όσο δεν κατευνάζουμε τα πρωτόγονα μας ένστικτα που μας κάνουν ολοένα και πιο άρπαγες, ολοένα και πιο εγωιστές πως να συναντήσουμε την Ειρήνη; Γι’ αυτό και στην παράσταση μας, ο άνθρωπος μη μπορώντας να κατευνάσει τους δαίμονες του γίνεται προγλωσσικός, γυρνάει στον πρωτόγονο εαυτό του, χάνει τη λαλιά του και συναντιέται ξανά με τους δεινόσαυρους» σχολιάζει ο Άγγελος Τριανταφύλλου.

«Ακόμα και τώρα, αν γινόταν ειρήνη στις εμπόλεμες ζώνες θα ήταν πολύ μελαγχολική, γιατί θα ξέραμε πάνω σε πόσα πτώματα πατήσαμε», λέει ο Φοίβος Καραθάνος. @Ελίνα Γιουνανλή

Η «Ειρήνη» τους περιπλανιέται από την προϊστορία στη σημερινή ιστορία, από το πρώτο όπλο που κατασκεύασε ο άνθρωπος, μέχρι τα σημερινές σφαγές και γενοκτονίες. «Δεδομένου ότι όλοι αυτοί οι πόλεμοι γίνονται ώστε οι δυτικοί πληθυσμοί να ζήσουν καλύτερα, δεν μπορούμε να δούμε την έννοια της ειρήνης αψήφιστα. Δεν μπορούμε να μην πάρουμε θέση ως δημιουργοί. Τελικά, τι είναι η Ειρήνη; Είναι θέμα στις εκθέσεις των Πανελληνίων, ευχή ενός κοριτσιού στα καλλιστεία, ένας ευσεβής πόθος, είναι κάτι στο οποίο θα συμφωνούσαμε αν ερχόταν ποτέ κι ολοκληρωτικά στον κόσμο. Σε όλα αυτά αναζητούμε απαντήσεις βαθιές, καλλιτεχνικές που να μπορούν να χαραχτούν στην πέτρα», τονίζει ο Φοίβος Δεληβοριάς. «Ακόμα και τώρα, αν γινόταν ειρήνη στις εμπόλεμες ζώνες θα ήταν πολύ μελαγχολική, γιατί θα ξέραμε πάνω σε πόσα πτώματα πατήσαμε. Δεν μπορώ να συγχωρήσω κανένα που δεν καταλαβαίνει αυτό που συμβαίνει, τις σφαγές και τις γενοκτονίες χιλιάδων ανθρώπων και μεταξύ τους χιλιάδων παιδιών. Είναι σαν να ξέρουμε πως στο υπόγειο του σπιτιού μας συντελούνται βιασμοί, ενώ εμείς πίνουμε τον καφέ μας χαλαροί στο μπαλκόνι. Δυστυχώς, την ώρα του Κακού, οι άνθρωποι κλείνονται στο μικρόκοσμο τους».

Γαλήνη Χατζηπασχάλη: η φύση μας είναι πολεμική και η ειρήνη δεν μας αξίζει

Κι αν η Γαλήνη Χατζηπασχάλη δώσει μάχη στη σκηνή για να την κερδίσει στη ζωή πιστεύει ότι η ειρήνη ανήκει στη σφαίρα του ανέφικτου. «Δυστυχώς, η φύση μας είναι πολεμική και η ειρήνη δεν μας αξίζει. Παρότι έχουμε εμβολιαστεί με την πολεμική συνθήκη από τις αφηγήσεις των παππούδων μας, παρότι και στην καθημερινότητα μας πολέμους κάνουμε τους με τους διπλανούς μας, το μόνο που έχουμε καταφέρει είναι να ζούμε με τον πόθο της ειρήνης και με την ουτοπία της. Και ο Αριστοφάνης, γνωρίζοντας το αυτό, μας βάζει να γλεντήσουμε αυτόν τον άσβεστο πόθο, αφού και το γλέντι έχει κάτι πολεμικό».

Κωνσταντίνος Ζωγράφος, Γιλμάζ Χουσμέν, Γιάννης Κότσιφας, Γιάννης Σαμψαλάκης, Ζέτα Μακρυπούλια. @Ελίνα Γιουνανλή

Θανάσης Αλευράς. @Ελίνα Γιουνανλή

Αντώνης Χρήστου, Σπύρος Μπόσγας, Γαλήνη Χατζηπασχάλη και Κωνσταντίνος Ζωγράφος. @Ελίνα Γιουνανλή