ΔΕΥΤΕΡΑ
13
ΙΟΥΛΙΟΥ
Τέταρτοι Δελφικοί Διάλογοι φέτος, οι τρίτοι για ‘μένα. Ένα διήμερο απαιτητικό και συναρπαστικό μαζί, δύο 24ωρα όπου μυαλό, αυτιά και χέρια δουλεύουν με φουλ τις μηχανές για να αφομοιώσουν και να μεταφέρουν όλα αυτά που λέγονται. Μια από τις σπάνιες ευκαιρίες να βρεις συγκεντρωμένα μερικά από τα πιο λαμπρά επιστημονικά μυαλά του κόσμου και να ακούσεις συμπυκνωμένη γνώση για κρίσιμα ζητήματα.
Οι φετινοί Διάλογοι του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών που μόλις ολοκληρώθηκαν είχαν ως θεματική «Το Μέλλον της Ανθρωπότητας». Η διαστημο-πολιτική σήμερα, μορφές εξωγήινης ζωής μεταξύ ορθολογισμού και θεωριών συνωμοσίας, η τεχνητή νοημοσύνη, οι νευροεπιστήμες, η γνωσιακή τεχνολογία, ήταν μεταξύ όσων καταπιάστηκαν οι ομιλητές, κορυφαίοι επιστήμονες από τα πανεπιστήμια του Χάρβαρντ, Κέιμπριτζ, Οξφόρδης, Βόννης, Μονάχου, κ.ά.
Ιδέα και όραμα του διευθυντή του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών και καθηγητή του Χάρβαρντ, Παναγιώτη Ροϊλού, οι Δελφικοί Διάλογοι ενισχύονται από φέτος ακόμα περισσότερο μέσω της επικείμενης δημιουργίας του «Διεθνούς πολιτιστικού δικτύου/forum Δελφών» αλλά και μιας «Σύγχρονης Δελφικής Αμφικτυονίας» – μιας διεθνούς Κοινότητας Φίλων της Δελφικής Ιδέας και του Κέντρου, για την οποία έχει ήδη συσταθεί συντονιστική επιτροπή με προσωπικότητες παγκόσμιας εμβέλειας απ’ όλον τον κόσμο.
Παναγιώτης Ροϊλός
Όντας στον «ομφαλό της Γης», στο Μαντείο των Δελφών κατανοούμε ίσως καλύτερα ότι οι «σύγχρονοι χρησμοί» που ακούμε επιδέχονται πολλαπλών διαφορετικών ερμηνειών ή και αμφισβητήσεων. Πολλές διαφορετικές απόψεις, συχνά αντικρουόμενες, πολλές πιθανολογίες, ελάχιστες βεβαιότητες, με ένα όμως σίγουρο: Αν κάποιος μπορεί να κάνει καλύτερο ή χειρότερο τον κόσμο που ζούμε – κι αυτός είναι ο μοναδικός κόσμος που διαθέτουμε – αυτός είναι ο ίδιος ο άνθρωπος, είμαστε εμείς οι ίδιοι.
Η Realpolitik μεταφέρεται στο διάστημα: Οι ΗΠΑ δαπανούν 80 δις δολάρια ετησίως για διαστημικά προγράμματα, με μεγάλη διαφορά από τις υπόλοιπες χώρες (η Ρωσία στα 4 δις, η Ευρώπη στο 1 περίπου δις). Υπάρχει μια ‘βίβλος’ της US Space force, το Space Warfighting που μιλά για τον αγώνα των ΗΠΑ για διαστημική υπεροχή. Προετοιμάζονται δυνάμεις για επιχειρήσεις στο διάστημα για αμυντικούς και επιθετικούς σκοπούς. Έτσι, όχι μόνο δεν επενδύονται χρήματα για την κλιματική κρίση που αποτελεί προτεραιότητα, αλλά γίνεται στόχος η εκμετάλλευση των ‘σπάνιων γαιών’ και των αποθεμάτων τους (βλ. Γροιλανδία), απαραίτητων για τη διαστημική βιομηχανία. Το πιο σημαντικό ερώτημα παραμένει: σε ποιον πρέπει να ανήκει το διάστημα, ή, εν τέλει, αν πρέπει να τίθεται θέμα ιδιοκτησίας του. (Από την ομιλία του Παναγιώτη Ροϊλού, Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ)
Παναγιώτης Ροϊλός, Helen Margetts, Ofrit Liviatan, Abraham Loeb, Markus Gabriel, Σταμάτης Κριμιζής
Είναι ανησυχητικό ότι τα δεδομένα μας ανήκουν σε λίγους παίκτες της ιδιωτικής αγοράς, όπως οι κολοσσοί της Google ή της Amazon. Προβληματισμό επίσης δημιουργεί το γεγονός ότι η επόμενη γενιά θα εκπαιδευτεί σε δεδομένα που θα έχουν δημιουργηθεί πλέον από τεχνητή νοημοσύνη. Μια κυβέρνηση πάντως τα καταφέρνει μια χαρά να γίνει αυταρχική και χωρίς την ΤΝ, και μόνο με τη γραφειοκρατία, που είναι ένα εξαιρετικό εργαλείο επιτήρησης και αυταρχισμού. Το μοντέλο της Digital Era Governance (DEG), επιδιώκει να αξιοποιήσει τις δυνατότητες της ΑΙ για αποτελεσματικότερη διακυβέρνηση, βελτίωση των δημόσιων υπηρεσιών, προστασία του πληροφοριακού περιβάλλοντος και ενίσχυση της δημοκρατικής λογοδοσίας. (Από την ομιλία της Helen Margetts, Πανεπιστήμιο Οξφόρδης)
Ενυδρείο στη Νάπολη παρατήρησε ότι τα χταπόδια, με έναν εγκέφαλο σαν υπολογιστή, είναι πιο κοντά στην εξωγήινη ζωή. Η ιστορία της ανθρώπινης ψυχής είναι μια ιστορία λησμονιάς και συνδέεται με το απόθεμα ανάσας που έχουμε. Από το Σκέφτομαι άρα υπάρχω του Ντεκάρτ, πάμε στο Αναπνέω άρα υπάρχω. Να διατηρήσουμε και να αναπτύξουμε την αναπνοή μας λοιπόν, τον εσωτερικό χώρο αυτονομίας μας, να αναλάβουμε τις ζωές μας. Η ΤΝ δεν είναι χρησμός, αυτός παραμένει στο σώμα μας. Σαν αυτό που νιώθει ο ηθοποιός στη σκηνή, όταν συντονίζεται με τα άλλα σώματα. Το σημαντικό συναίσθημα του να βρίσκεσαι με άλλους. Θα καταφέρει η ΤΝ να νιώσει αυτόν το χώρο; Μάλλον όχι. Δεν επαρκούν τα συστήματα χωρίς ψυχή. (Από την ομιλία του Lenart Škof, Κέντρο Επιστημών και Έρευνας Koper, Σλοβενία)
Lenart Škof, Markus Gabriel, Marcello Ienca
Οι συσκευές έρχονται όλο και πιο κοντά στο σώμα μας. Στο επόμενο στάδιο η ΤΝ ενσωματώνεται σε λειτουργίες μέσα μας και έχει άμεση επαφή με τον εγκέφαλο. Αν όμως τώρα διατηρούμε τη γνωσιακή λειτουργία για να καταλάβουμε ότι μια απάντηση ΤΝ είναι λάθος ή ένα αυτοκινούμενο όχημα με ΤΝ χωρίς οδηγό πάει προς λάθος κατεύθυνση, όταν οι αλγόριθμοι της ΤΝ θα είναι πλέον στον εγκέφαλό μας, θα χάσουμε τη δυνατότητα κρίσης. Ο δε στρατιωτικός κλάδος είναι ο νρ 1 στις επεμβάσεις εγκεφάλου. Τα δικαιώματα των ανθρώπων εξαρτώνται από τη χρήση του εγκεφάλου. Μιλάμε λοιπόν πια για νευροδικαιώματα και τα τέσσερα βασικά είναι η γνωσιακή ελευθερία (ελευθερία σκέψης και πρόσβασης σε αυτήν), η ψυχική ιδιωτικότητα, η νοητική ακεραιότητα (δικαίωμα προστασίας από παρεμβάσεις) και η ψυχολογική συνέχεια. (Από την ομιλία του Marcello Ienca, Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Μονάχου)
Καθοριστικό είναι το ερώτημα, τι είδους αλληλεπίδραση υπάρχει μεταξύ των ανθρώπων και των συστημάτων. Αμοιβαία επωφελής ή παρασιτική; Στην επωφελή εντάσσονται οι επαναστάσεις στον τομέα υγείας, πχ οι λειτουργίες διεπαφής και άβαταρ που δίνουν μιλιά σε αφασικούς ασθενείς ή η παράκαμψη της βλάβης των τετραπληγικών μέσω διεπαφής με τη διέγερση συστημάτων που επιτρέπουν την κίνηση. Οι παρεμβάσεις στην υγεία έχουν βέβαια και παράπλευρες συνέπειες. Ασθενής προσπάθησε να αυτοκτονήσει όταν οι υποσχέσεις της Neuralink για θεραπεία αποδείχθηκαν αβάσιμες, ασθενής με εμφύτευση συσκευής για επιληπτικές κρίσεις έπρεπε να την αφαιρέσει όταν η εταιρεία πτώχευσε, ενώ μετά από επέμβαση για μείωση συμπτωμάτων Πάρκινσον ασθενής ανέπτυξε μια εμμονή με τη μουσική του… Johnny Cash! Στην παρασιτική αλληλεπίδραση εντάσσεται πχ η αλληλεπίδραση της Brain Co. σε μαθητές κινεζικού σχολείου για εντοπισμό παιδιών με ΔΕΠΥ μέσω ελέγχου του εγκεφάλου τους με τεράστια συλλογή δεδομένων χωρίς συναίνεση. (Από την ομιλία του Marcello Ienca, Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Μονάχου)
Marcello Ienca, Παναγιώτης Ροϊλός, Lenart Škof
Πριν χρόνια ανακαλύψαμε το quantum. Ο ήλιος σχηματίστηκε το τελευταίο 1/3 της κοσμικής Ιστορίας και το πιο ρομαντικό ερώτημα είναι αν είμαστε μόνοι μας στο σύμπαν. Πριν μια δεκαετία ανακαλύφθηκαν τα διαστρικά αντικείμενα με πολύ υψηλές ταχύτητες. Το 2014 ανακαλύφθηκε αστρικός μετεωρίτης, το 2017 στη Χαβάη ο Oumuamua, το 2019 ο Borisov, το 2025 ο 3Ι/Atlas που κινούνταν προς τον ήλιο και περιείχε μεθάνιο, άρα και διοξείδιο του άνθρακα, ένδειξη πιθανών μικροβίων και τον Απρίλιο 2026 ένας ακόμα διαστρικός επισκέπτης. Οι ειδικοί γνωρίζουν ότι τα αντικείμενα αυτά είναι κομήτες ή αστεροειδή αλλά πρέπει να περιληφθούν και τα τεχνολογικά αντικείμενα, τα διάφορα εξαρτήματα στο διάστημα. Με κόστος μισό εκατομμύριο δολάρια πραγματοποιήθηκε αποστολή με πλοίο με μαγνήτη για τη συλλογή διαστημικών σκουπιδιών από το βυθό, ενώ θα γίνει κι άλλη μεγαλύτερη συλλογή με ρομπότ. (Από την ομιλία του αστροφυσικού και διαστημικού επιστήμονα Abraham (Avi) Loeb, Πανεπιστήμιο Harvard)
Στρογγυλή Τράπεζα
Ο άνθρωπος είναι ένα «ζώο συν κάτι» κατά την αριστοτελική λογική. Η δε ΤΝ έχει όλα τα «κάτι» που δεν είχαμε, είναι ένας μαγικός καθρέφτης της ανθρώπινης γνώσης και εμπειρίας. Κάθε δεδομένο προς επεξεργασία είναι ένας ίχνος ανθρώπινης συμπεριφοράς και τα μοντέλα ΤΝ αναζητούν αυτά τα μοτίβα. Η ΤΝ είναι πάντως αλλότρια γνώση. Δεν σκέφτεται και δεν διαβάζει όπως εμείς, που προσπαθούμε να καταλάβουμε. Δεν ζει, δεν νοιάζεται για κάτι, άρα είναι γνώση χωρίς υποκείμενο, ασώματη, αποτέλεσμα μαθηματικών. Άρα μια νέα, ‘εξωγήινη’ μορφή νοημοσύνης. Τα γλωσσικά μοντέλα είναι συνομιλητές μας με βάση την κβαντική θεωρία, εμφανίζονται κι εξαφανίζονται. Μας απαντούν με το συναίσθημα με το οποίο προσεγγίζονται, ενώ παλιότερα είχαν εκπαιδευτεί μέσω και emoji εκτός από τη γλώσσα. Η ΤΝ υπερέβη για πρώτη φορά τον άνθρωπο σε συναισθηματισμό το 2024 με το ChatGPT4 που ανίχνευσε συναισθήματα. Τελικά πώς εμφυτεύονται οι ιδέες στον άνθρωπο; Όπως κάνουμε στα παιδιά: Δεν τις εμφυτεύουμε ανοίγοντας το κρανίο, απλά μιλάμε. Και τα μοντέλα ΤΝ αυτό ακριβώς κάνουν. (Από την ομιλία του Markus Gabriel, Πανεπιστήμιο Βόννης).
Abraham Loeb, Σταμάτης Κριμιζής, Markus Gabriel
Η ευρωπαϊκή επιτροπή έχει συντάξει νόμο το 2024 για ΤΝ που δεν έχει ακόμα τεθεί πλήρως σε ισχύ. Έχουμε χάσει ευκαιρίες ρύθμισης, που είναι ευκολότερες στα πρώτα χρόνια της εξέλιξης της τεχνολογίας, αλλά μετά έχουν κόστος αναπροσαρμογής. Η τέχνη του νόμου μετριέται με την ικανότητα προσαρμογής του, αλλά η επιστημονική κοινότητα συχνά σκέφτεται πώς θα ευθυγραμμιστούμε εμείς στην ΤΝ κι όχι εκείνη σε εμάς. Παραδόξως δε αναφέρονται συχνά, ακόμα και σε επιστημονικά συνέδρια, στο Claude’s Constitution (To Σύνταγμα Kλωντ, ένα Σύνταγμα του ΑΙ Bot της Anthropic), που είναι όμως ουσιαστικά ένα έγγραφο ιδιωτικής εταιρείας χωρίς νομική υποχρέωση. Είναι επίσης αξιοσημείωτο πώς τα γλωσσικά μοντέλα χρησιμοποιούν τρυφερές λέξεις: cookies, unicorn, angel, κλπ και πώς τα προσεγγίζουμε σαν μαντεία, ζητάμε προβλέψεις και δεν κάνουμε επαρκείς ερωτήσεις για την προστασία μας, τελικά. Είναι απαραίτητη η συνομιλία στην κοινωνία και τα γλωσσικά μοντέλα δεν προωθούν τη συνομιλία αυτή. (Από την ομιλία της Ofrit Liviatan, Πανεπιστήμιο Harvard)
Ofrit Liviatan, Abraham Loeb, Markus Gabriel, Σταμάτης Κριμιζής
Στη διάρκεια του αιώνα το ηλιακό μας σύστημα θα εξερευνηθεί πλέον με την ΤΝ, ενώ στο διάστημα θα στέλνονται μόνο τα ρομπότ. Πάντως, η αντιμετώπιση των κλιματικών αλλαγών στη Γη είναι ευκολότερη από τη μεταμόρφωση του Άρη σε κατοικήσιμο πλανήτη. Η ανόργανη νοημοσύνη θα ξεπεράσει τις ανθρώπινες δυνατότητες και οι διαφωνίες είναι μόνο για το πότε. Δεν ξέρουμε αν οι εγκέφαλοί μας (που δεν έχουν αλλάξει και πολύ από των προγόνων μας) θα μπορούν να κατανοήσουν τον κόσμο. Οι δε εξωγήινοι μπορεί να υπάρχουν στο διάστημα, όχι σε πλανήτη. Μπορεί και να ξέρουν ότι υπάρχουμε και να μην τους ενδιαφέρει. Μπορεί και να μην είναι οργανικά-βιολογικά όντα, να μην έχουν αναγνωρίσιμη μορφή. Ίσως εν τέλει η βιόσφαιρά μας να είναι μοναδική στον γαλαξία. Ίσως ο μικρός μας πλανήτης να είναι ο μόνος στο σύμπαν. Εμείς είμαστε οι θεματοφύλακές του. Ας σκεφτούμε παγκόσμια, σφαιρικά, μακροπρόθεσμα, ας είμαστε καλοί πρόγονοι με σταθερές αξίες. (Από την ομιλία του Βασιλικού Αστρονόμου της Μ. Βρετανίας, Lord Martin Rees, Πανεπιστήμιο Cambridge)
Ofrit Liviatan, Helen Margetts, Martin Rees
Η πιο κοντινή μας απόσταση είναι στα 4,7 δις χρόνια. Η ηλικία του ηλιακού μας συστήματος είναι 4,6 δις χρόνια. Μόνο τα τελευταία 100 χρόνια μπορέσαμε να καταλάβουμε πού βρισκόμαστε γιατί ανακαλύψαμε τα μαγνητικά κύματα. Στον γαλαξία μας υπάρχουν 42 εκατομμύρια πλανήτες, ενώ μιλάμε για 2 τρις γαλαξίες. Σίγουρα υπάρχει ζωή και αλλού, αλλά χρειαζόμαστε 93 δις έτη φωτός για να την ανακαλύψουμε. Το σύμπαν μας δείχνει ότι υπάρχει μορφή ευφυίας στη φύση. Η γνώση που έχουμε είναι μια σταγόνα σε έναν ωκεανό άγνοιας. Συνεπώς η επιβίωση της Γης είναι η μοναδική ελπίδα για τους ανθρώπους. Τα δε σχέδια του Έλον Μασκ είναι όνειρα θερινής νυκτός (Από την τοποθέτηση του Σταμάτη Κριμιζή, πανεπιστημιακού – διαστημικού επιστήμονα και ερευνητή στα διαστημικά προγράμματα των Η.Π.Α. και της NASA, πρώην προέδρου της Ακαδημίας Αθηνών)
Λίγο ζαλισμένη αλλά και λίγο σοφότερη, σε έναν τόπο με ξεχωριστή ενέργεια, καταπράσινο και λιτό, χωρίς περιττά φτιασίδια και μακριά από καθετί υλικό και υλιστικό, βγαίνω από το συνεδριακό κέντρο και βλέπω τον ουρανό και τα λαμπερά του αστέρια με άλλο μάτι. Και σκέφτομαι ξανά αυτά που μόλις άκουσα: Ότι είμαστε εντελώς ασήμαντοι και μικροί σε σχέση με την κλίμακα του διαστήματος και αντί να κοιτάει κανείς κάτω, καλύτερα να κοιτά επάνω. Ο άνθρωπος είναι η σκιά ενός ονείρου, μια φυσαλίδα στο τίποτα. Χρειαζόμαστε λοιπόν λίγη συμπαντική μετριοπάθεια. Και να αντιτάξουμε, κάπως γκραμσικά, την αισιοδοξία της θέλησης απέναντι στην απαισιοδοξία της νόησης.
