Thermia Project: Όταν η Κύθνος γίνεται εργαστήριο σύγχρονης τέχνης

Η Κύθνος τα τελευταία χρόνια γνωρίζει σταθερή τουριστική ανάπτυξη, διατηρώντας έναν πιο ήπιο ρυθμό από άλλα κυκλαδονήσια. Παράλληλα, αποκτά σταδιακά μια πιο έντονη καλλιτεχνική παρουσία, μέσα από πρωτοβουλίες που αντλούν έμπνευση από το τοπίο, την ιστορία, την καθημερινότητα και τους ανθρώπους του νησιού.

Μέσα σε αυτή την εξέλιξη, το Thermia Project έχει αποκτήσει τη δική του ξεχωριστή θέση. Πρόκειται για μια πρωτοβουλία της ιστορικού τέχνης και επιμελήτριας εκθέσεων Οντέτ Κουζού, η οποία υλοποιείται για πέμπτη συνεχή χρονιά στην Κύθνο. Το πρόγραμμα φιλοξενίας καλλιτεχνών ξεκίνησε το 2022 και από τότε ακολουθεί τον ίδιο πυρήνα: κάθε άνοιξη, τρεις νέοι εικαστικοί φιλοξενούνται για τρεις εβδομάδες στο νησί, ζουν μαζί, παρατηρούν τον τόπο, συνομιλούν με τους κατοίκους και δημιουργούν νέα έργα που γεννιούνται μέσα από αυτή την εμπειρία.

H Οντέτ Κουζού, επιμελήτρια & ιδρύτρια του Thermia Project, φωτ. Νεφέλη Παπαϊωάννου

Φέτος, οι συμμετέχοντες είναι η Κυβέλη Ζωή, ο Γιάννης Μαλινάκης και η Πολίνα Μήλιου, οι οποίοι παρουσιάζουν από τις 4 έως τις 19 Ιουλίου τα έργα τους στην ομαδική έκθεση «Convivial Gestures», σε επιμέλεια της Οντέτ Κουζού. Η φετινή θεματική εστιάζει στις μικρές χειρονομίες συνύπαρξης, στις συναντήσεις, στις κοινές διαδρομές και στις καθημερινές στιγμές που διαμορφώνουν την αίσθηση μιας κοινότητας.

Με αφορμή τα εγκαίνια της έκθεσης ταξιδέψαμε στην Κύθνο και διαπιστώσαμε ότι το Thermia Project έχει αποκτήσει πλέον τη δική του κοινότητα. Στη Χώρα συναντήσαμε τους φετινούς καλλιτέχνες, δημιουργούς από προηγούμενα residencies, υποστηρικτές, χορηγούς, συλλέκτες, κατοίκους και επισκέπτες που είχαν έρθει ειδικά για την έκθεση. Στις συζητήσεις που ακολούθησαν μετά τα εγκαίνια, στις παρέες που σχηματίστηκαν στα σοκάκια και στις αυθόρμητες γνωριμίες ανάμεσα σε ανθρώπους που μοιράζονται την αγάπη τους για τη σύγχρονη τέχνη, διακρίναμε μια νεανική και δημιουργική ατμόσφαιρα που επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο με αφορμή το Thermia Project.

Άποψη της έκθεσης στις αίθουσες του Δημοτικού Σχολείου Κύθνου, Thermia Project 2026, φωτ. Νεφέλη Παπαϊωάννου

Η ιδέα της φετινής έκθεσης γεννήθηκε μέσα από την παρατήρηση της καθημερινής ζωής στην Κύθνο. Όπως μας εξήγησε η Οντέτ Κουζού, την ενδιέφεραν «οι μικρές στιγμές της καθημερινότητας που συνήθως δεν τους δίνουμε ιδιαίτερη σημασία, αλλά είναι αυτές που συγκροτούν μια κοινότητα»: μια συζήτηση στο καφενείο, οι άνθρωποι που σταματούν να μιλήσουν στον δρόμο, οι παρέες στις πλατείες, οι παραδοσιακές γιορτές, οι έρωτες ή ακόμη και μια κοινή διαδρομή προς την παραλία.

Από αυτή τη σκέψη προέκυψε και ο τίτλος Convivial Gestures. Η λέξη convivial, όπως μας είπε η επιμελήτρια, «αναφέρεται στην εμπειρία του να μοιράζεσαι χρόνο, χώρο και εμπειρίες με άλλους ανθρώπους». Η ιδέα αυτή λειτουργεί ως κοινό νήμα σε όλα τα έργα της έκθεσης, που αντλούν υλικό από τις μορφές κοινωνικής συνύπαρξης του νησιού: τις συναντήσεις στα σοκάκια, τα πανηγύρια, τη μουσική, τον χορό, τις στιγμές ξεκούρασης και τις μικρές καθημερινές τελετουργίες.

Η ίδια προσεγγίζει την παράδοση ως μια ζωντανή διαδικασία. «Η παράδοση δεν είναι κάτι στατικό ή αμετάβλητο ούτε ένα σύνολο εθίμων που διατηρούνται αναλλοίωτα στον χρόνο», σημειώνει. «Είναι μια ζωντανή διαδικασία που συνεχώς επαναδιαπραγματεύεται μέσα από τους ανθρώπους που τη βιώνουν και τη μετασχηματίζουν».

Άποψη της έκθεσης στις αίθουσες του Δημοτικού Σχολείου Κύθνου, Thermia Project 2026, φωτ. Νεφέλη Παπαϊωάννου

Η επιλογή των καλλιτεχνών ξεκινά αρκετούς μήνες πριν από την άφιξή τους στην Κύθνο. Όπως μας εξήγησε η Οντέτ Κουζού, κάθε χρόνο παρακολουθεί τη δουλειά τους, επισκέπτεται τα εργαστήριά τους και αναζητά δημιουργούς που έχουν διάθεση να ερευνήσουν τον τόπο και να λειτουργήσουν συλλογικά. «Δεν αρκεί ένα έργο να είναι εικαστικά ενδιαφέρον», μας είπε. «Αναζητώ καλλιτέχνες που να μπορούν να μπουν σε μια διαδικασία έρευνας, να αφήσουν τον τόπο να επηρεάσει τη δουλειά τους και να λειτουργήσουν συλλογικά».

Παρότι η Κυβέλη Ζωή, ο Γιάννης Μαλινάκης και η Πολίνα Μήλιου ακολουθούν διαφορετικές εικαστικές διαδρομές, η επιμελήτρια διέκρινε μεταξύ τους κοινές ευαισθησίες: μια ανθρωποκεντρική ματιά, ενδιαφέρον για τη μνήμη και την καθημερινότητα, αλλά και μια χρωματική συγγένεια που, όπως μας είπε, ένιωσε ότι συνομιλεί με την ατμόσφαιρα της Κύθνου.

Οι τρεις καλλιτέχνες Κυβέλη Ζωή, Πολίνα Μήλιου, Γιάννης Μαλινάκης κατά τη διάρκεια του residency στο σπίτι της οικογένειας της Οντέτ Κουζού, φωτ. Νεφέλη Παπαϊωάννου, Thermia Project 2026

Το residency εξελίσσεται στο σπίτι της οικογένειας της Οντέτ Κουζού, το οποίο κάθε χρόνο μετατρέπεται σε έναν χώρο κοινής ζωής και δημιουργίας. Στη μεγάλη βεράντα στήνεται ένα αυτοσχέδιο εργαστήριο, όπου κάθε καλλιτέχνης διαμορφώνει τον δικό του χώρο εργασίας. Φέτος, όπως μας εξήγησε, οι τρεις δημιουργοί δούλεψαν σχεδόν συνεχώς δίπλα ο ένας στον άλλο, μοιράστηκαν ιδέες, συζητήσεις, διαδρομές στο νησί και καθημερινές εμπειρίες που πέρασαν με φυσικό τρόπο στα έργα τους.

Η έκθεση φιλοξενείται στο Δημοτικό Σχολείο της Χώρας, έναν χώρο βαθιά συνδεδεμένο με τη συλλογική μνήμη της Κύθνου. Για την Οντέτ Κουζού η επιλογή έχει και προσωπική σημασία, καθώς εκεί φοίτησε ο παππούς της.

Από τα πρώτα πράγματα που παρατηρεί κανείς μπαίνοντας στον χώρο είναι οι παιδικές ζωγραφιές που παραμένουν στους τοίχους. Τα έργα της έκθεσης τοποθετούνται μέσα σε αυτό το περιβάλλον, δημιουργώντας έναν διακριτικό διάλογο ανάμεσα στη μνήμη του σχολείου, την καθημερινότητα του νησιού και τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία.

Άποψη της έκθεσης στις αίθουσες του Δημοτικού Σχολείου Κύθνου, Thermia Project 2026, φωτ. Νεφέλη Παπαϊωάννου

Το αποτύπωμα του Thermia Project

Η σχέση του Thermia Project με την τοπική κοινωνία συνεχίζεται και έξω από την έκθεση. Για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά πραγματοποιήθηκε δημιουργικό εργαστήριο για τους μαθητές του Δημοτικού Σχολείου, όπου οι φιλοξενούμενοι καλλιτέχνες δημιούργησαν μαζί με τα παιδιά ένα συλλογικό έργο που παραμένει στο σχολείο. Η Οντέτ Κουζού μας είπε ότι φέτος στο κάλεσμά τους ανταποκρίθηκαν περισσότερα από 30 παιδιά. Παράλληλα, μέρος των εσόδων από τις τσάντες του Thermia Project διατίθεται κάθε χρόνο για την αγορά εξοπλισμού που χρειάζεται το σχολείο.

Όπως μας εξηγεί η Οντέτ Κουζού, η υλοποίηση του προγράμματος βασίζεται σε ένα δίκτυο υποστήριξης που έχει χτιστεί σταδιακά γύρω από το Thermia Project: το Thermia Project Patrons Program, ιδιώτες δωρητές, ιδρύματα, επιχειρήσεις της Κύθνου, χορηγοί μετακινήσεων και η επιχορήγηση του Υπουργείου Πολιτισμού συμβάλλουν κάθε χρόνο στην πραγματοποίηση του residency και της έκθεσης.

Τη βραδιά των εγκαινίων, η Οντέτ Κουζού αναλαμβάνει να μας ξεναγήσει στην έκθεση και να μας συστήσει τους τρεις καλλιτέχνες. Η παρουσίασή της δεν περιορίζεται στα έργα που βλέπουμε στους τοίχους και στον χώρο. Κάθε στάση γίνεται αφορμή να μιλήσει για όσα προηγήθηκαν κατά τη διάρκεια του residency, για τις διαδρομές στο νησί, τις συζητήσεις με τους κατοίκους και τις μικρές στιγμές που, όπως λέει, πέρασαν σχεδόν ανεπαίσθητα μέσα στη δημιουργική διαδικασία.

Άποψη της έκθεσης, Thermia Project 2026, φωτ. Νεφέλη Παπαϊωάννου

Η πρώτη στάση γίνεται μπροστά στα γλυπτά της Πολίνας Μήλιου: «Η Πολίνα κινείται ανάμεσα στο design και τη γλυπτική», μας λέει η επιμελήτρια, δείχνοντας την Κούνια της Λαμπρής, ένα έργο εμπνευσμένο από το ομώνυμο πασχαλινό έθιμο της Κύθνου. Κάθε Πάσχα στήνεται μια μεγάλη κούνια στην πλατεία του χωριού, όπου τα ανύπαντρα ζευγάρια τραγουδούν, χορεύουν και φλερτάρουν μέσα από τα παραδοσιακά τραγούδια. Όπως μας εξηγεί, παλαιότερα κούνιες υπήρχαν και στις γειτονιές του νησιού, αποτελώντας έναν φυσικό τόπο συνάντησης των νέων.

Η επιλογή του συγκεκριμένου εθίμου μόνο τυχαία δεν είναι. Η φετινή έκθεση διερευνά τους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι έρχονται κοντά και δημιουργούν σχέσεις, και η Κούνια της Λαμπρής αποτελεί μία από τις πιο χαρακτηριστικές εικόνες αυτής της κοινωνικής συνύπαρξης.

Το έργο της Πολίναε Μήλιου “Η Κούνια της Λαμπρής”, παραπέμπει στο πασχαλινό έθιμο της Κύθνου, όπου μια μεγάλη κούνια στήνεται στην πλατεία και τα ανύπαντρα ζευγάρια τραγουδούν, χορεύουν και φλερτάρουν. Η καλλιτέχνις μετέφερε αυτό το στοιχείο της τοπικής παράδοσης σε μια σύγχρονη γλυπτική εγκατάσταση. Thermia Project 2026, φωτ. Νεφέλη Παπαϊωάννου

Η ίδια η Πολίνα Μήλιου μάς λέει πως εκείνο που τη συγκίνησε περισσότερο στην Κύθνο ήταν ο τρόπος με τον οποίο οι κάτοικοι διατηρούν ζωντανή τη σχέση τους με τις γιορτές και τις παραδόσεις. Μέσα από τις αφηγήσεις τους διέκρινε, όπως λέει, «την έντονη διάθεση για διασκέδαση, χιούμορ και χορό», στοιχεία που πέρασαν οργανικά στη δουλειά της.

Η καλλιτέχνις αξιοποιεί στα έργα της αντικείμενα που βρίσκει και επαναχρησιμοποιεί. Οι σκελετοί των γλυπτών κατασκευάζονται από ξύλινα καφάσια, πάνω στα οποία χαράζει μοτίβα εμπνευσμένα από τα παραδοσιακά κεντήματα της Κύθνου – τραπεζομάντιλα, κουρτίνες και σεμέν – πριν τα καλύψει με χαρτοπολτό, ένα από τα βασικά υλικά της πρακτικής της. «Πολλά στοιχεία είχαν αφετηρία την υπάρχουσα δουλειά μου», μας λέει, «αλλά πολλά άλλα γεννήθηκαν μέσα από την παραμονή μου στο νησί».

Η Πολίνα Μήλιου εμπνεύστηκε από τις ξερολιθιές που διατρέχουν ολόκληρη την Κύθνο και οριοθετούν τα ιδιωτικά κτήματα του νησιού. Το έργο λειτουργεί ως κάθισμα, προσκαλώντας τον επισκέπτη να γίνει μέρος του. Thermia Project 2026, φωτ. Νεφέλη Παπαϊωάννου

Λίγο πιο πέρα, η Οντέτ Κουζού μάς δείχνει ένα ακόμη έργο της Πολίνας Μήλιου, ένα κάθισμα εμπνευσμένο από τις ξερολιθιές της Κύθνου. «Όλο το τοπίο του νησιού είναι γεμάτο ξερολιθιές», μας εξηγεί. «Ουσιαστικά χωρίζουν τα ιδιωτικά κτήματα και αποτελούν ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της κυθνιώτικης γης». Η καλλιτέχνις μεταφέρει αυτή την εικόνα σε ένα λειτουργικό γλυπτό, σχεδιασμένο ώστε ο επισκέπτης να μπορεί να καθίσει πάνω του, δημιουργώντας μια ακόμη αφορμή συνάντησης μέσα στον εκθεσιακό χώρο.

Οι μορφές της Κυβέλης Ζωή γεννήθηκαν από τις συζητήσεις με τους κατοίκους, τους χορούς, τις γιορτές και τις καθημερινές εικόνες που συνάντησε στην Κύθνο. Thermia Project 2026, φωτ. Νεφέλη Παπαϊωάννου

Η ξενάγηση συνεχίζεται στις ζωγραφικές συνθέσεις της Κυβέλης Ζωή. Η Οντέτ Κουζού μάς εξηγεί ότι στο επίκεντρο της δουλειάς της βρίσκονται διαχρονικά οι ανθρώπινες μορφές και οι σχέσεις τους με το περιβάλλον. Στους πίνακες που δημιούργησε στην Κύθνο, το τοπίο και οι άνθρωποι συνυπάρχουν με τρόπο σχεδόν αξεχώριστο. Ηλικιωμένοι που συζητούν στα σοκάκια, παρέες στις πλατείες, μικρές σκηνές της καθημερινότητας γίνονται οι πρωταγωνιστές μιας ζωγραφικής που παρατηρεί χωρίς να εξιδανικεύει.

«Τα έργα που δημιούργησα εδώ ήταν σχεδόν ημερολογιακά», μας λέει η Κυβέλη Ζωή. «Σπάνια δουλεύω τόσο ταυτισμένα και παραστατικά σε σχέση με τον περίγυρό μου. Εδώ ακολούθησα και “άκουσα” πολύ πιο πιστά το τοπίο».

Έργα της Κυβέλης Ζωή, Thermia Project 2026, φωτ. Νεφέλη Παπαϊωάννου

Η ίδια στέκεται ιδιαίτερα στις καθημερινές επαφές με τους κατοίκους του νησιού και στο εργαστήριο που πραγματοποιήθηκε με τα παιδιά του Δημοτικού Σχολείου. Μέσα από αυτές τις συναντήσεις, όπως λέει, γνώρισε έναν διαφορετικό τρόπο με τον οποίο οι μικροί και οι μεγάλοι κάτοικοι αντιλαμβάνονται τον τόπο τους.

Όταν τη ρωτάμε τι θα ήθελε να αναγνωρίσουν οι Κυθνιώτες στα έργα της, η απάντησή της είναι άμεση: «Την αγάπη και τη φιλοξενία που βιώσαμε εδώ. Όπως μας αγκάλιασε το νησί, έτσι το αγκαλιάσαμε κι εμείς».

Τα έργα του Γιάννη Μαλινάκη κινούνται ανάμεσα στο πραγματικό και το φανταστικό. Στους πίνακές του, πραγματικά τοπία της Κύθνου, όπως τα Λουτρά, συνυπάρχουν με φαντασιακές εικόνες και υπερρεαλιστικές ανθρώπινες μορφές. Thermia Project 2026, φωτ. Νεφέλη Παπαϊωάννου

Τα έργα του Γιάννη Μαλινάκη “διαβάζουν” την Κύθνο από άλλη οπτική. Η ζωγραφική του κινείται ανάμεσα στο πραγματικό και το φαντασιακό, με ανθρώπινες μορφές που άλλοτε κυριαρχούν στο τοπίο και άλλοτε χάνονται μέσα σε αυτό. Η Οντέτ Κουζού μάς εξηγεί ότι ο καλλιτέχνης ξεκίνησε την προετοιμασία των έργων του πριν ακόμη αρχίσει επίσημα το residency, καθώς οι διαδοχικές στρώσεις λαδιού που χρησιμοποιεί απαιτούν μεγάλο χρόνο εργασίας. Στους πίνακές του πραγματικά τοπία της Κύθνου, όπως τα Λουτρά, συναντούν έναν προσωπικό, σχεδόν ονειρικό κόσμο, όπου η κλίμακα των μορφών αλλάζει διαρκώς και η πραγματικότητα συνυπάρχει με τη φαντασία.

Ο ίδιος περιγράφει πως τα έργα γεννήθηκαν μέσα από σκίτσα, φωτογραφίες και σημειώσεις που κρατούσε καθημερινά: τη θέα από το σπίτι, έναν γάιδαρο στο απέναντι χωράφι, τις βραδινές βόλτες στα Λουτρά, τις ιστορίες που άκουσε από τους κατοίκους: «Μέσα στα έργα αποτυπώνονται πραγματικά και φανταστικά τοπία από την Κύθνο, λαογραφικά στοιχεία, καθώς και όντα και ασχολίες του νησιού», μας λέει.

Όταν η συζήτηση στρέφεται σε όσα θα πάρει μαζί του φεύγοντας από την Κύθνο, δεν αναφέρεται πρώτα στα έργα. Αναφέρεται στους ανθρώπους: «Θα κρατήσω την αυθεντικότητα και την ειλικρίνεια των μόνιμων κατοίκων, το οξύ βλέμμα και την ευστροφία τους».

Το έργο “Melt Down” του Γιάννη Μαλινάκη, Thermia Project 2026, φωτ. Νεφέλη Παπαϊωάννου

Παρατηρώντας το σύνολο των έργων γίνεται φανερό ότι, παρότι οι τρεις καλλιτέχνες ακολουθούν διαφορετικές εικαστικές διαδρομές, τα έργα τους συνομιλούν μεταξύ τους. Η κοινή εμπειρία της διαμονής στο νησί, οι καθημερινές συζητήσεις στο αυτοσχέδιο εργαστήριο, οι διαδρομές στην Κύθνο και η συνεχής ανταλλαγή ιδεών δημιούργησαν ένα κοινό υπόβαθρο, το οποίο διακρίνεται διακριτικά σε όλη την έκθεση, χωρίς να αλλοιώνει την προσωπική εικαστική γλώσσα του καθενός.

Στο τέλος της ξενάγησης, η συζήτηση με την Οντέτ Κουζού επιστρέφει στο ίδιο το Thermia Project και στη διαδρομή που έχει διανύσει τα τελευταία πέντε χρόνια στην Κύθνο. Όταν τη ρωτάμε τι πιστεύει ότι έχει αλλάξει από την πρώτη διοργάνωση μέχρι σήμερα, η απάντησή της εστιάζει στις σχέσεις που δημιουργούνται κάθε χρόνο.

«Νομίζω ότι κάθε χρόνο δημιουργούνται νέες αφορμές συνάντησης ανάμεσα στους καλλιτέχνες, τους κατοίκους και τον τόπο. Δεν πιστεύω ότι αυτός ο διάλογος ολοκληρώνεται ποτέ· είναι μια σχέση που καλλιεργείται και εξελίσσεται».

Αυτό φάνηκε και στη φετινή διοργάνωση: στους καλλιτέχνες που επέστρεψαν από προηγούμενα residencies, στους υποστηρικτές που δίνουν σταθερά το παρών, στους κατοίκους που παρακολουθούν την έκθεση και στους επισκέπτες που γνωρίζουν την Κύθνο μέσα από το Thermia Project.

Έργο της Κυβέλης Ζωή, εμπνευσμένο από την καθημερινότητα των κατοίκων της Κύθνου

Η λέξη convivial, που δίνει τον τίτλο στη φετινή έκθεση, λειτουργεί τελικά και ως ένας τρόπος να περιγραφεί η ίδια η εμπειρία του προγράμματος: ο χρόνος που μοιράζονται οι καλλιτέχνες στο νησί, οι συζητήσεις με τους κατοίκους, οι συναντήσεις στα εγκαίνια, οι σχέσεις που συνεχίζονται και μετά το τέλος της έκθεσης.

Φεύγοντας από την Κύθνο, κρατάμε κυρίως αυτή την αίσθηση συνέχειας. Το Thermia Project έχει καταφέρει, μέσα σε πέντε χρόνια, να δημιουργήσει έναν σταθερό χώρο συνάντησης ανάμεσα στη σύγχρονη τέχνη, το νησί και τους ανθρώπους του.

Όπως λέει η ίδια η Οντέτ Κουζού: «Ο διάλογος με τον τόπο δεν ολοκληρώνεται ποτέ. Είναι μια σχέση που καλλιεργείται και εξελίσσεται».

Γιάννης Μαλινάκης, Πολίνα Μήλιου, Κυβέλη Ζωή, φωτ. Νεφέλη Παπαϊωάννου, Thermia Project 2026