Συν & Πλην: «Κουκλίτσα» στο Εθνικό Θέατρο

Δυστυχώς, εξωφρενικά επίκαιρο παραμένει ένα έργο σκανδαλώδες για την εποχή του – έχοντας κατά νου πως ο Χένρι ΄Ιψεν έγραψε το «Κουκλόσπιτο» το 1879, μέσα σε μια θύελλα αντιδράσεων. Δεν ήταν μόνο ο γάμος, τον οποίο – στα μάτια της κοινωνίας του 18ου αιώνα – ο συγγραφέας αμφισβητούσε ως μη λειτουργικό θεσμό, αλλά και η έκθεση της απόφασης μιας γυναίκας να εγκαταλείψει τη συζυγική εστία και μαζί τα τρία παιδιά της. Να αφήσει, δηλαδή, πίσω το καθήκον, την «ηθική ευθύνη» (όπως σχολίαζε έναν αιώνα αργότερα ο Άγγελος Τερζάκης) της συζύγου και της μητέρας προς μια «ακατανόητη» έξοδο ανεξαρτησίας.

Η γιορτή των Χριστουγέννων πλησιάζει, στο σπίτι των Χέλμερ η ατμόσφαιρα μοιάζει χαρούμενη. Η Νόρα, σύζυγος του Τόρβαλτ Χέμλερ, επιστρέφει στο σπίτι με μια αγκαλιά γιορτινά ψώνια, ανακουφισμένη που ο άνδρας της έχει πλέον διοριστεί ως διευθυντής σε σημαντικό κρατικό οργανισμό και η οικονομική τους κατάσταση θα βελτιωθεί σημαντικά. Ήταν εκείνη που, μερικά χρόνια πριν, πήρε ένα δάνειο προκειμένου να αντιμετωπίσει το νευρικό κλονισμό του Τόρβαλτ· χρέος που δεν έχει αποπληρώσει και γεγονός που αναμένεται να αποδειχθεί καταλύτης στην φαινομενική ευτυχία της· αφού θα ταπεινώσει τον «ανδρικό εγωϊσμό» του τελευταίου.

Η Νόρα, στη μετάφραση του Γιώργου Δεπάστα και στη δραματουργική επεξεργασία της σκηνοθέτριας Μαρίας Πανουργιά και του Αντώνη Ανντωνόπουλου, είναι ένα πειθήνιο πλάσμα που ομολογεί πως δεν θα σκεφτόταν «να κάνει κάτι που δεν εγκρίνει» ο σύζυγος της· που πείθει τον εαυτό της πως εκείνος την αγαπάει «τόσο απόλυτα ώστε θέλει να του ανήκει αποκλειστικά». «Διόρθωνε με, δίνε μου οδηγίες όπως κάνεις πάντα» του λέει με μια ασήμαντη αφορμή: την πρόβα ενός χορού μεταμφιεσμένων στην οποία πρόκειται να παραστούν, αντικατοπτρίζοντας τη χειραγώγηση και την πλήρη υποταγή της στο θέλημα του άνδρα.

Παρόλα αυτά, η ανταρσία της είναι αναπότρεπτη. Μόνο που σε αυτήν την απόδοση του «Κουκλόσπιτου» – υπό τον παρεμφερή τίτλο «Κουκλίτσα» – η ανάγνωση παρακολουθεί πιο στενά την εξέλιξη της ψυχικής ασφυξίας της Νόρα, επιλογή που καταλήγει στο εγχείρημα να «μεταφραστεί» με σύγχρονους όρους η απόδραση της από το σπίτι.

Σκηνή από τη φυγή της Νόρα.

Χωρίς να στηρίζεται σε επιφανειακές ‘φεμινιστικές μεταφράσεις’, η παράσταση της Μαρίας Πανουργιά προσφέρει μια στιβαρή προσέγγιση για τον διαχρονικό τρόπο λειτουργίας της ανδρικής εξουσίας εις βάρος των γυναικών. Με άξονα το επιβλητικό σκηνικό ενός σπιτιού – ως τυπικός τόπος άσκησης της έμφυλης βίας –  η παράσταση εξελίσσεται σε ένα μετα-ρεαλιστικό, νευρωτικό εφιάλτη που υπολογίζει και στις ερμηνείες της Στέλλας Βογιατζάκη και του Φιντέλ Ταλαμπούκα ως το ζεύγος Χέλμερ.

Με τους βασικούς ηθοποιούς να αποτελούν σταθερούς συνεργάτες της, η Μαρία Πανουργιά στήνει ένα μετα-ρεαλιστικό κώδικα ερμηνείας, όπου οι ήρωες μοιάζουν ‘πραγματικοί’ αλλά συνυπάρχουν ειρωνικά με τις ‘καρικατούρες’ τους. Σε αυτό το πλαίσιο διδασκαλίας, οι πέντε βασικοί ρόλοι υπηρετούνται με αξιώσεις.

Καταρχάς, η Στέλλα Βογιατζάκη για πρώτη φορά σε έναν «επώνυμο» ρόλο παρακολουθεί την πορεία της Νόρα, με εξαντλητική λεπτομέρεια: από τη ‘βιτρίνα’ της υποδειγματικής συζύγου, στην εσωτερική κατάρρευση και τελικά στην επανάσταση που αποδίδεται ως νεύρωση και υστερία – νόσος η οποία από τα χρόνια του Μεσαίωνα είχε ταυτιστεί με τη γυναικεία φύση.

Έπειτα, ο Φιντέλ Ταλαμπούκας στο ρόλο του εξωφρενικά χειριστικού, εγωπαθούς Τόρβαλτ: έχει μεγάλο ενδιαφέρον ο τρόπος που αρθρώνει την ακραία πατριαρχική καταπίεση με δήθεν τρυφερά λόγια, όσο ενδιαφέρον έχει και η απελευθέρωση του πραγματικού προσώπου της εξουσίας που εκπροσωπεί. Ο γιατρός Ρανκ του Άρη Αρμαγανίδη φέρει κάτι το συγκινητικά μεταφυσικό,  ενώ παρά τους ψαλιδισμένους ρόλους του Κρόγκσταντ και της Λίντε, το στίγμα τους δίνουν ο Μπάμπης Γαλιατσάτος και η Ελεάνα Γεωργούλη – ειδικά ο πρώτος ως ένας ακόμα φορέας της ανδρικής εξουσίας.

Μπορεί να λείπει από τον τίτλο της παράστασης, εντούτοις το σπίτι όπως το έχει ‘χτίσει’ η έξοχη σκηνογραφία των Πουλχερία Τζόβα και Μαρίας Πανουργιά είναι η πιο ισχυρή δήλωση της παράστασης. Στέκεται στο κέντρο της σκηνής ως ναός – φυλακή για τη γυναίκα, ο μόνος τόπος να ασκεί τα καθήκοντα της. Ειδικά σε αυτή τη σκηνογραφία επιτρέπεται μια συγκεκριμένη οπτική πρόσβαση εντός του που, κατά τη γνώμη μου, λειτουργεί επιτυχώς ως μια ηδονοβλεπτική θέαση στα εγκλήματα έμφυλης βίας που ‘κρύβει’ (σχεδόν) κάθε σπίτι.

Η Ζωή Χατζηαντωνίου με τον κινησιολογικό σχεδιασμό της δίνει πολλά επιχειρήματα στον όρο της «Κουκλίτσας», δηλαδή της τρομοκρατημένης, άβουλης, αμήχανης γυναίκας – μαριονέτας· βρίσκοντας ανταπόκριση και στη σωματικότητα της Στέλλας Βογιατζάκη. Επίσης, ενορχηστρώνει εξαιρετικά τη σκηνή εξέγερσης της Νόρα, που στις πιο κλασικές ιψενικές αποδόσεις απεικονίζεται ως μια αθόρυβη φυγή. Άξια παρατήρησης είναι, σε αυτό το πλαίσιο και η Χριστιάνα Ματέλσκα Τόκα (στο ρόλο της κουβερνάντας), η οποία υποστηρίζει απόλυτα τη βουβή αλλά σωματικά περιγραφική παρουσία της.

Το αποτέλεσμα της εξουσίας στο γυναικείο σώμα, ο συνεχής εκβοφισμός, η ανδρωμένη καταπίεση μετατρέπονται σε μια λεκτική και σωματοποιημένη αντίδραση στην ανάγνωση της Πανουργιά. Είναι, ίσως, η πιο εύστοχη παρέμβαση στη «διασκευή» του κειμένου και η πιο συγγενής στο ρεαλισμό, σκηνή της παράστασης – χωρίς, από την άλλη, να διαπραγματεύεται την ποιητικότητα της.

Αρκετές εμπνευσμένες δημιουργικές σκέψεις έχουν συναντηθεί στην «Κουκλίτσα», αφού εκτός από το σκηνικό, διακρίνουμε τους ‘βαρείς’ φωτισμούς του Δημήτρη Κασιμάτη, την ώρα που τα δυστοπικά ηχοτοπία του Γιώργου Μυζήθρα ανταποκρίνονται απόλυτα στην ψυχική κατάσταση της Νόρα.

Ο γιατρός Ρανκ του Άρη Αρμαγανίδη.

Παρά τις ρωγμές στη σκηνοθετική φόρμα, η παράσταση δεν καταφέρνει – παρά σε ελάχιστα σημεία – να υπογραμμίσει το τραγικό στοιχείο της ιστορίας, να φέρει το θεατή κοντά στα πάσχοντα πρόσωπα. Πόσο μάλλον, όταν πρόκειται για αναγνωρίσιμες καταστάσεις.

Ατυχής η ιδέα να «εκπροσωπηθούν» τα παιδιά της οικογένειας Χέλμερ επί σκηνής με τις βουβές, αλλά υπερκινητικές παρουσίες των Δέσποινας Καραγιάννη, Μαρίνας Μάλλιου, Κατερίνας Παπαδάκη. Όχι μόνο δεν προσθέτουν κάτι στην αφήγηση, αλλά περισσότερο προκαλούν μια σύγχυση στην παρακολούθηση της παράστασης.

Πιθανώς για λόγους χρονικής οικονομίας, οι θεατές που παρακολουθούν για πρώτη φορά το έργο του Ιψεν, θα παρατηρήσουν κάποια δραματουργικά κενά: αφορούν κυρίως στην ιστορία του ζευγαριού Κρόγκσταντ και Λίντε, όσο και στην ελλιπέστερη σκιαγράφηση των χαρακτήρων τους.

Μια σύγχρονη μετα-ρεαλιστική ανάγνωση του ιψενικού κλασικού που επενδύει πολλά στη, γεμάτη συμβολισμούς, σκηνογραφία του και στις βασικές ερμηνείες.

Η κινησιολογία της Ζωής Χατζηαντωνίου.

Ο Φιντέλ Ταλαμπούκας στο ρόλο του Τόρβαλτ.

Στέλλα Βογιατζάκη και Χριστιάνα Ματέλσκα Τόκα.

Πατέρας και παιδιά: Φιντέλ Ταλαμπούκας και Δέσποινα Καραγιάννη, Μαρίνα Μάλλιου, Κατερίνα Παπαδάκη.