Η Callas αποκαλύπτεται μέσα από τα κουστούμια του «Maria»

Η ιστορία της όπερας χωρίζεται συχνά σε δύο εποχές: πριν και μετά τη Μαρία Κάλλας. Η «La Divina», όπως είναι γνωστή, διαμόρφωσε τον κόσμο της κλασικής μουσικής στο τρίτο τέταρτο του προηγούμενου αιώνα και άλλαξε για πάντα την τέχνη που εκπροσωπούσε. Ωστόσο, η επιρροή της, το εύρος της, ο μύθος της – όπως χαρακτηρίζουμε συχνά την ολότητα τέτοιων προσώπων – δεν περιορίστηκε μόνο στο φωνητικό της ταλέντο. Το χαρακτηριστικό πρόσωπό της, τα μαλλιά της, το βίαια σχεδόν μεταβαλλόμενο σώμα της και κυρίως τα ρούχα και τα κοστούμια της ήταν η φυσική συνέχεια του μύθου της.

Όταν μιλάμε για τέτοιες προσωπικότητες, τα ρούχα και, ακόμα πιο λεπτομερώς, τα υφάσματα που επιλέγουν να ντύσουν το σώμα τους παύουν απλά να είναι χρηστικά απαραίτητα αντικείμενα – είναι από μόνα τους δήλωση και μία επέκταση του ίδιου του εαυτού. Η ταινία Maria (2024) του Pablo Larraín, με πρωταγωνίστρια την Angelina Jolie, είναι ένα εξαιρετικό παράδειγμα του πώς οι ενδυματολογικές επιλογές βοηθούν στο να εκτυλιχθεί μαεστρικά η αφήγηση της ιστορίας μίας μοναδικής γυναίκας.

Στιγμιότυπο από την ταινία Maria (2024) του Pablo Larraín

Είναι πολύ συχνό φαινόμενο λοιπόν οι εκθέσεις κουστουμιών τέτοιων ταινιών που λειτουργούν συνήθως ως εντυπωσιακά απτά τεκμήρια μίας δουλειάς. Και υπάρχουν και εκθέσεις που σου υπενθυμίζουν πως ένα κοστούμι δεν είναι ποτέ μόνο ύφασμα. Στην περίπτωση της Μαρίας Κάλλας, είναι μνήμη, περσόνα, σκηνική παρουσία, κοινωνική εικόνα και, τελικά, ένας τρόπος να πλησιάσεις έναν μύθο που όλοι νομίζουμε ότι γνωρίζουμε. Ο Larraín, με την Jolie, έκαναν μία πολύ σημαντική προσπάθεια για να οπτικοποιήσουν τα τελευταία χρόνια ενός μύθου. Οι ενδυματολογικές επιλογές, το styling και τα κοσμήματα ήταν, κατά τη γνώμη μου, τα σημαντικότερα και ίσως λιγότερο γνωστά μέσα, που έκαναν αυτό το εγχείρημα πετυχημένο.

Η έκθεση που ανοίγει τις πόρτες της σήμερα στο Μουσείο Μπενάκη, με τίτλο Maria La Callas: Η ιταλική τέχνη των κοστουμιών της ταινίας, ανήκει στην δεύτερη “κατηγορία” εκθέσεων κουστουμιών, και αποτίει φόρο τιμής στη Μαρία Κάλλας μέσα από τα κοστούμια της συγκεκριμένης ταινίας.

©Μουσείο Μπενάκη / Ανδρέας Σχοινά

Ίσως από τα πιο ενδιαφέρων στοιχείο της σύμπραξης της Ιταλικής Πρεσβείας, του Μουσείου Μπενάκη και του ενδυματολόγου της ταινίας, Massimo Cantini Parrini, είναι το πόσο άρρηκτα συνδεδεμένη είναι η έκθεση με την ταινία του Larraín. Και στις δύο περιπτώσεις, το ζητούμενο μοιάζει κοινό: να κοιτάξουμε ξανά τη Μαρία Κάλλας όχι μόνο ως σύμβολο, αλλά και ως άνθρωπο. Όχι μόνο ως τη «La Divina», τη φωνή που άλλαξε την ιστορία της όπερας, αλλά ως μια γυναίκα που έζησε ανάμεσα σε δύο εικόνες: τη δημόσια, σχεδόν μυθική Κάλλας, και την ιδιωτική, πιο εύθραυστη Μαρία.

©Μουσείο Μπενάκη / Ανδρέας Σχοινά

Στον πυρήνα της έκθεσης βρίσκονται 18 κοστούμια από την ταινία και κάποια μοναδικά κοσμήματα. Τα κοστούμια δεν παρουσιάζονται απλώς ως εντυπωσιακά κινηματογραφικά αντικείμενα ή τεκμήρια μιας μεγάλης παραγωγής, αλλά ως αυτόνομα έργα τέχνης και ως ένας τρόπος να διαβαστεί εκ νέου η ίδια η Κάλλας: η σκηνική της παρουσία, η κοινωνική της εικόνα, η αυστηρότητα της περσόνας της, αλλά και οι ρωγμές πίσω από αυτήν.

Στη συνέντευξη Τύπου, ο Massimiliano Giornetti, διευθυντής της POLIMODA – της φλωρεντινής σχολής μόδας που υπογράφει την εκθεσιακή εγκατάσταση -, συνόψισε αυτή την πρόθεση με μια φράση: «Ήθελα να καταφέρουμε να αφηγηθούμε την ιστορία της Μαρίας, όχι μόνο της Κάλλας». Και ίσως εκεί βρίσκεται το στοίχημα της έκθεσης: στο ότι δεν αντιμετωπίζει τη μόδα ως επιφάνεια, αλλά ως γλώσσα.

Για τον Massimo Cantini Parrini, τον ενδυματολόγο της ταινίας Maria, η πρόκληση δεν ήταν μόνο να ντύσει την Angelina Jolie ως Κάλλας, αλλά να ξαναχτίσει μια ολόκληρη εποχή μέσα από υφάσματα, γραμμές, σιλουέτες και αναμνήσεις. Όπως εξήγησε στη συνέντευξη Τύπου, «Χρειάστηκε και να σχεδιάσω τα κοστούμια και να τα εφεύρω, κατά κάποιον τρόπο». Η φράση αυτή μοιάζει να συνοψίζει ιδανικά τη δυσκολία του εγχειρήματος. Εξηγεί πως: «Υπήρχε άφθονο υλικό, καθώς η Κάλλας υπήρξε μπροστά στην κάμερα. Το μελετήσαμε. Αλλά ήταν δύσκολο, λόγω του περάσματος του χρόνου, να χρησιμοποιήσουμε τα ίδια υλικά».

©Μουσείο Μπενάκη / Ανδρέας Σχοινά

Αυτή ακριβώς η απόσταση ανάμεσα στο τεκμήριο και στην αναδημιουργία είναι που κάνει τα κοστούμια της έκθεσης κάτι περισσότερο από ενδυματολογικά αντικείμενα. Για τα φορέματα που αφορούν την τελευταία περίοδο της ζωής της Κάλλας, ο Cantini Parrini δεν επιχείρησε απλώς αντιγραφές. Τα κοστούμια είναι εμπνευσμένα από εκείνα που φορούσε, σαν να συνομιλούν με την εικόνα της, χωρίς να την εγκλωβίζουν σε μια μουσειακή αναπαράσταση. Αντίθετα, στα θεατρικά κοστούμια, όπως σημείωσε, χρειάστηκε ενδελεχής έρευνα και μεγαλύτερη ακρίβεια, με στόχο να ανασυσταθούν όσο το δυνατόν πιστότερα τα υφάσματα, οι όγκοι και οι γραμμές της σκηνικής της παρουσίας.

Σχέδιο κοστουμιού του διεθνώ αναγνωρισμένου και βραβευμένου Ιταλού ενδυματολόγου του Massimo Cantini Parrini για την ταινία Maria του Pablo Larraín (2024), μικτή τεχνική σε χαρτί © Archivio Massimo Cantini Parrini

«Δεν είναι πολύ εύκολο, αν δεν μπορείς να αγγίξεις ένα ύφασμα, να το κατανοήσεις ακριβώς», είπε χαρακτηριστικά, εξηγώντας πως τα σημερινά υλικά δεν έχουν πάντα το ίδιο σώμα, την ίδια πυκνότητα, τον ίδιο όγκο με τα υφάσματα της εποχής. «Προσπάθησα να τα επινοήσω όσο καλύτερα γινόταν», πρόσθεσε.

Και εδώ η πρόκληση γίνεται ακόμη πιο σύνθετη. Γιατί στην ταινία ο σχεδιαστής δεν είχε να διαχειριστεί μόνο την ιστορική μορφή της Κάλλας, αλλά και την ίδια την Angelina Jolie – μια ηθοποιό που κουβαλά επίσης τη δική της δημόσια εικόνα. «Όταν θέλεις να ντύσεις μια τέτοια οντότητα, έχεις να κάνεις με τρία πρόσωπα: την περσόνα της Angelina, την ηθοποιό Jolie και την περσόνα της Μαρία Κάλλας», σημείωσε. Η ενδυματολογία, λοιπόν, δεν καλείται απλώς να “μεταμορφώσει” μια ηθοποιό σε ένα ιστορικό πρόσωπο. Καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα σε δύο μύθους, δύο εικόνες και μία κινηματογραφική αλήθεια.

Σε μια εποχή, λοιπόν, όπου η εικόνα μπορεί να κατασκευαστεί σχεδόν ακαριαία, η περίπτωση της Μαρία Κάλλας μοιάζει να επιστρέφει με έναν παράξενα επίκαιρο τρόπο. Όχι μόνο ως καλλιτεχνικό φαινόμενο ή ως αξεπέραστη φωνή της όπερας, αλλά ως υπενθύμιση ότι ένας πραγματικός μύθος δεν χτίζεται μόνο από την εικόνα. Χτίζεται από βάθος, παιδεία, πειθαρχία, συνέπεια και μια σχεδόν εμμονική αφοσίωση σε αυτό που υπηρετείς.

©Μουσείο Μπενάκη / Ανδρέας Σχοινά

Ο Massimiliano Giornetti, διευθυντής της POLIMODA, στάθηκε στη σχέση ανάμεσα στην Κάλλας και στη σημερινή κουλτούρα της εικόνας, μιλώντας για μια νέα γενιά που ζει ανάμεσα σε δύο κόσμους: «τον πραγματικό κόσμο και τον κόσμο του Instagram». Σε αυτόν τον δεύτερο κόσμο, όπως σημείωσε, μπορεί κανείς να κατασκευάσει έναν μύθο, ο οποίος όμως συχνά βασίζεται «στην έλλειψη κουλτούρας, στην έλλειψη βάθους ως προς το ποιος πραγματικά είσαι».

Εκεί ακριβώς, η Κάλλας λειτουργεί σχεδόν ως αντίπαλο παράδειγμα – σε μία άλλη εποχή βέβαια. Υπήρξε μια γυναίκα που έφτιαξε εικόνα, που κατάλαβε τη δύναμη της παρουσίας, της σιλουέτας, του βλέμματος, του ρούχου, της σκηνικής περσόνας. Όμως τίποτα από όλα αυτά δεν υπήρξε άδειο. Πίσω από τη δημόσια Κάλλας υπήρχε η σκληρή εργασία της Μαρίας, η τεχνική, η μελέτη, η αυτοπειθαρχία, η διαρκής προσπάθεια να σταθεί απέναντι σε ένα κοινό που δεν ζητούσε απλώς να τη θαυμάσει, αλλά να την κρίνει.

«Ακόμη και σήμερα μπορείς να γίνεις διάσημος — ίσως όχι στο εύρος του μύθου της Κάλλας — αλλά χρειάζεσαι πάθος, κουλτούρα και πειθαρχία», ανέφερε ο Giornetti, συνδέοντας την έκθεση με κάτι πολύ πιο ευρύ από την ιστορία της μόδας ή του κινηματογράφου. Γιατί αυτό που μοιάζει να λέει η έκθεση, μέσα από τα κοστούμια της, είναι πως η εικόνα αποκτά διάρκεια μόνο όταν έχει εσωτερικό βάρος. Όταν δεν είναι απλώς styling, αλλά προέκταση μιας καλλιτεχνικής και προσωπικής ταυτότητας.

©Μουσείο Μπενάκη / Ανδρέας Σχοινά

Η Μαρία Κάλλας υπήρξε fashion icon πριν ο όρος γίνει εύκολη ετικέτα. Δεν έγινε σύμβολο επειδή απλώς φόρεσε εντυπωσιακά ρούχα, αλλά επειδή τα ρούχα αυτά συνδέθηκαν με μια ζωή, μια φωνή, μια τραγικότητα, μια εικόνα που είχε καλλιεργηθεί με ακρίβεια αλλά και με κόστος. «Ακόμη και ο μύθος χρειάζεται εκπαίδευση· χρειάζεται να δουλέψεις πάνω σε μια βαθιά κατανόηση του ποιος είσαι».

Η έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη δεν κοιτάζει την Κάλλας μόνο νοσταλγικά. Δεν τη μετατρέπει απλώς σε ωραία εικόνα μιας άλλης εποχής. Αντίθετα, μέσα από την ιταλική τέχνη του κοστουμιού, το εξαιρετικό tailoring και την κινηματογραφική ανάγνωση του Pablo Larraín, μοιάζει να θέτει ένα πολύ σύγχρονο ερώτημα: τι μένει από μια εικόνα όταν περάσει η στιγμή της εντύπωσης; Στην περίπτωση της Κάλλας, η απάντηση μοιάζει να βρίσκεται ακριβώς εκεί όπου συναντιούνται η μόδα, η τέχνη και η μνήμη – στο βάθος πίσω από την επιφάνεια.