12 Χρόνια Σκλάβος

Η ταινία μας δείχνει πόσο άγρια ήταν η εκμετάλλευση, η διάλυση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και η τρομακτική βία που ασκήθηκε εις βάρος των σκλάβων, που ήταν η παραγωγική δύναμη για τις πλούσιες πολιτείες του Νότου.

Βασίζεται σε πραγματική ιστορία. Ένας αφροαμερικανός, ο Σόλομον Νόρθαπ (Τσιουέτελ Έτζοφορντ), που είναι ελεύθερος στο Βορρά των ΗΠΑ, πέφτει θύμα απαγωγής από μια συμμορία δουλεμπόρων. Πωλείται σαν σκλάβος στις πολιτείες του Νότου. Επί 12 χρόνια περνάει τις αθλιότερες των συνθηκών μέσα σε φυτείες του Νότου, που πίνουν το αίμα των σκλάβων, για να θησαυρίζουν οι πλούσιοι κτηματίες της περιοχής.

Δεν είχαν όλοι οι ιδιοκτήτες την ίδια συμπεριφορά. Ο Νόρθαπ έχει επί της ουσίας δύο ιδιοκτήτες. Ο ένας είναι ένας μετριοπαθής, με ηθικές αναστολές άνθρωπος, τον οποίο ερμηνεύει ο Κάμπερμπατς. Το λάθος αυτού του ανθρώπου είναι ότι επιμένει σε ένα συμφέρον που βασίζεται σε μια εντελώς χαμένη ηθικά κατάσταση. Αλλά είναι προϊόν του τόπου του. Γεννήθηκε ιδιοκτήτης σκλάβων και συνεχίζει αυτή την παράδοση, προσπαθώντας πάντως με κάποιο ανθρωπισμό να επιτελεί το ρόλο του. Αλλά δεν είναι και κανένας άγγελος. Είχε την δυνατότητα, αν ήθελε, να γλιτώσει τον Νόρθαπ από τα βάσανά του. Έκανε το κορόιδο.

Ο άλλος ιδιοκτήτης, (Μάικλ Φασμπέντερ) είναι σχεδόν ψυχωτικός. Με έκφυλα πάθη για μια σκλάβα, εμμονή στη Βίβλο, συνεχώς σε κόντρα με την ζηλιάρα γυναίκα του, που ξεσπά στο θύμα (την δούλα) και όχι το θύτη (τον άντρα της. Εξίσου μοχθηρή παρουσιάζεται η γυναίκα του. Όλο το δουλοκτητικό σύστημα, όμως, που έχει στηθεί, είναι μοχθηρό. Απλοί άνθρωποι, φτωχοί λευκοί, βρίσκουν την ευκαιρία και βγάζουν τα κόμπλεξ τους στους μαύρους σκλάβους, νιώθοντας έτσι αισθήματα υπεροχής.

Επίσης, βλέπουμε πόσο αντιφατικό ήταν το σύστημα. Σε άλλες πολιτείες η δουλεία ήταν απονομιμοποιημένη και θεωρείτο και ανήθική και σε άλλες ήταν απόλυτα θεμιτή. Και σε μια χώρα που προσπαθούσε να σταθεί στη βάση των ιδεών του Διαφωτισμού και στην φράση «Όλοι οι άνθρωποι γεννήθηκαν ίσοι», το γεγονός ότι υπήρχαν μαύροι σκλάβοι από μόνο του αποδομούσε τη φράση. Πόσο μάλλον όταν άλλοι μαύροι είναι ελεύθεροι και άλλοι σκλάβοι και «προϊόντα ιδιοκτησίας».

Το έργο συνδυάζει τη συγκίνηση του μελοδράματος με την αγωνία και το σασπένς ενός θρίλερ και δείχνει με μεγάλο ρεαλισμό τις άγριες συνθήκες ζωής των δούλων. Μια από τις ποιότητες της ταινίας είναι ότι έχει και μουσικολογικό ενδιαφέρον. Δείχνει την γέννηση των spiritual και των Gospel, που αποτέλεσαν μια μεγάλη βάση της αμερικανικής μουσικής. Να ακούς το 1840-50 σε μια κηδεία αυτά τα θρησκευτικά τραγούδια των μαύρων σκλάβων, που ακόμα και σήμερα στο αυτί σου ηχούν σύγχρονα, είναι μια συγκλονιστική εμπειρία. Το έργο σε κάνει να νιώσεις ότι αυτό το τραγούδι βγαίνει από ένα τρομακτικό βιωματικό βάρος, αυτό που κουβαλούσαν στις πλάτες τους οι μαύροι σκλάβοι της Αμερικής.

Με έναν έντονο ρεαλισμό, η σκηνοθεσία δημιουργεί σπουδαίες εικόνες, ενώ χρησιμοποιεί υποδειγματικά τη μουσική για να τονίσει το δράμα και τον τρόμο του έργου. Κι οι ερμηνείες είναι υψηλού επιπέδου. Ο πρωταγωνιστής Τσιουέτελ Έτζοφορντ είναι εξαιρετικός και απολύτως πειστικός στο ρόλο ενός ανθρώπου που αλλιώς μεγάλωσε και πρέπει να προσαρμοστεί σε αδιανόητες συνθήκες δουλείας- στην ουσία απανθρωποποίησης. Ο Μάικλ Φασμπέντερ μπαίνει βαθιά στον δικό του ρόλο, του διαταραγμένου, μπεκρή, σαδιστή και βίαιου εκμεταλλευτή μεγαλοϊδιοκτήτη. Η βαρβαρότητα του και η υποκρισία του είναι οι «αρετές» του ίδιου του συστήματος της δουλείας. Καλός είναι κι ο Μπένεντικτ Κάμπερμπατς (Σέρλοκ Χολμς) στον δικό του ρόλο. Εντυπωσιάζει με το πόσο πειστική είναι η νεαρή Λουπίτα Ναϊόνγκ’ο σε έναν σπαρακτικό ρόλο μιας μικρούλας και όμορφης σκλάβας. Σε αυτές τις ακραίες συνθήκες η κοπέλα γίνεται θύμα της ομορφιάς της. Δέχεται τη ζήλια και τους βιασμούς του αφέντη της, αλλά και τον φθόνο από τη σύζυγό του, την οποία ερμηνεύει με δεξιοτεχνία η Σάρα Πόλσον.

Συνολικά, το “12 Χρόνια Σκλάβος” είναι μια ταινία φτιαγμένη, για να «σκλαβώσει» το θεατή. Σε κερδίζει με την εικαστική του ποιότητα, τη ρεαλιστική καταγραφή των γεγονότων και την ποιότητα των ερμηνειών του. Και καταφέρνει να σε συγκινήσει, παρά το ότι καταγράφει με ωμότητα ένα τραγικό φαινόμενο της ιστορίας. 

Γιώργος Σμυρνής