Για τη Φένια Παπαδόδημα, η Νέκυια θυμίζει στον σύγχρονο άνθρωπο το μέτρο που έχει χάσει

Στη λ’ ραψωδία της Οδύσσειας, ο Οδυσσέας κατεβαίνει στον Άδη, για να ζητήσει τον χρησμό του Τειρεσία και να μπορέσει επιτέλους να γυρίσει πίσω στην Ιθάκη. Αυτό είναι το πιο κομβικό σημείο της Οδύσσειας «γιατί μόνο αφού ο Οδυσσέας γνωρίσει ζωντανός τον θάνατο, μπορεί να επιστρέψει στο σπίτι του» μάς λέει η Φένια Παπαδόδημα, που επιστρέφει αυτή τη σεζόν στη «Νέκυια», με αφορμή μία παράσταση που μοιάζει σχεδόν με τελετουργική εμπειρία. Στην προσέγγισή της, οι ηθοποιοί είναι «γυμνοί», δεν χρειάζονται τίποτα άλλο πέρα από τον παλμό της μουσικής, όπως τον ορίζουν οι φράσεις του νγκόνι, μιας μικρής αφρικανικής άρπας που η ίδια πρωτάκουσε στο Παρίσι, λίγο μετά τις σπουδές της στο Conservatoire.

Η Φένια Παπαδόδημα, που μεγάλωσε στη γειτονιά του Ζωγράφου και αναζήτησε στα αρχαία ελληνικά ένα θέατρο διαφορετικό από το δυτικό ρεπερτόριο, βλέπει το μουσικό θέατρο ως έναν χώρο όπου ο λόγος γεννιέται μέσα από τη μουσική και το κοινό γίνεται συμμέτοχος. Μιλά για τη μνήμη του θανάτου ως τρόπο να μεταμορφώσουμε τη ζωή μας. Θυμίζει ότι σήμερα, που οι εικόνες νεκρών μάς βομβαρδίζουν καθημερινά, ο θάνατος μοιάζει να μη μας αγγίζει πια. Και εξηγεί γιατί ο Όμηρος μάς καλεί να τον πλησιάσουμε «σχεδόν σαν φίλο».

Λίγο πριν την πρεμιέρα της παράστασης τη Δευτέρα 12 Οκτωβρίου στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, η Φένια Παπαδόδημα μάς μιλά για τον τρόπο που η ίδια βλέπει τη “Νέκυια”, για το ομηρικό έπος που συνεχίζει ακόμα να συγκινεί, για τη ζωή όταν έχεις γνωρίσει τον θάνατο.

Η σχέση με το θάνατο. Το ταξίδι στην Νέκυια, την χώρα των νεκρών, είναι μία εμπειρία μοναδική. Ο Οδυσσέας γνωρίζει τον θάνατο ενώ είναι ακόμη ζωντανός. Γι’ αυτό και η Κίρκη όταν επιστρέφει στο νησί της με τους συντρόφους του, τους αποκαλεί «δισθανείς», δηλαδη δύο φορές αποθαμένους. Όσο πιο πολύ κρατάει κανείς μέσα του τη μνήμη του θανάτου τόσο περισσότερο καταφέρνει να μεταμορφώσει τον εαυτό του και τη ζωή του.

Η Νέκυια είναι για μένα κάτι περισσότερο από μία απλή θεατρική ή μουσικοθεατρική απόδοση της Οδύσσειας. Είναι ένα είδος λειτουργίας από μόνη της, γιατί μέσα από τη Νέκυια ο Οδυσσέας αλλάζει τη μοίρα του. Η γνώση του θανάτου τού δίνει τη δύναμη που καμία άλλη εμπειρία δεν μπορεί να του προσφέρει. Μόνο αφού γνωρίσει ζωντανός τον θάνατο καταφέρνει ό,τι δεν μπορούσε να κάνει τόσα χρόνια. Να νοστήσει. Να επιστρέψει στο σπίτι του. Να συναντήσει τους δικούς του ανθρώπους. Η προσέγγιση μου είναι αρχέγονα απλή, εννοώ το ακριβώς αντίθετο μιας αισθητικής προσέγγισης που παρακινεί τον θεατή να αναγνωρίσει πρότυπα και να ευχαριστηθεί νοερά. Οι ηθοποιοί αναζητούν την πλήρη επικοινωνία, ένωση με το κοινό μέσα στο βίωμα που αφηγούνται χωρίς να παρασύρονται από συγκινήσεις ψυχολογικές, αφού ο παλμός της μουσικής τους ορίζει ένα πλαίσιο το οποίο πρέπει να σεβαστούν και να προχωρήσουν. Είναι γυμνοί χωρίς αξεσουάρ και ντεκόρ, ο ήχος είναι οδηγός, μαζί με τον ρυθμό και τις μουσικές φράσεις της άρπας που δημιουργούν ένα είδος γεωμετρικής τάξης και νοήματος. Ανακαλύπτοντας την αρχαία ελληνική γλώσσα μέσα από την μετρική της Οδύσσειας, ένιωσα να με διαπερνά ένα ποτάμι βιωμάτων, ήχων, σιωπών και παλμών, ένα ποτάμι «κοινών» νοημάτων. Εννοώ ότι δεν επέλεξα ακριβώς εγώ την προσέγγιση μου αλλά οδηγήθηκα σ’ αυτήν.

Ανακαλύπτοντας την αρχαία ελληνική γλώσσα μέσα από την μετρική της Οδύσσειας, ένιωσα να με διαπερνά ένα ποτάμι βιωμάτων

«Αλίμονο, παιδί μου δύσμοιρο όσο κανείς άλλος στο κόσμο, όχι, δεν σε απατά η Περσεφόνη, η θυγατέρα του Διός. Αυτή είναι η μοίρα των βροτών, όταν κάποιος πεθαίνει: δεν συγκρατούνε πια τα νεύρα του τις σάρκες και τα κόκαλά του. Όλα τους τα δαμάζει το μένος της πυράς που λαμπαδιάζει, αφού η ζωή του φύγει κι αφήσει τα λευκά του οστά, μόνο η ψυχή πάει πέταξε, σαν όνειρο, και φτερουγίζει. Ωστόσο είναι πια καιρός το φως να επιθυμήσεις, και μην αργείς, μάθε κι αυτά, που βλέπεις γύρω σου, για να μπορείς να τα ιστορήσεις κάποτε στη γυναίκα σου».

Το νγκόνι είναι μία μικρή άρπα σε σχέση με την κόρα που έχει περισσότερες χορδές. Το όργανο αυτό το πρωτοάκουσα στο Παρίσι δουλεύοντας σε μία παράσταση που σκηνοθετούσε η Ιρεν Τασεμπεντό, στο Theatre de la Tempete. Μόλις είχα τελειώσει τη δραματική σχολή του Conservatoire στο Παρίσι, μία ιδιαίτερα απαιτητική εκπαίδευση, στη διάρκεια της οποίας είχα την ευκαιρία να εμποτιστώ μ’ έναν άλλον τρόπο προσέγγισης της ύπαρξης. Αυτόν του δυτικού ανθρώπου. Δεν τον γνώριζα έχοντας μεγαλώσει στην Αθήνα, στην λαϊκή συνοικία του Ζωγράφου.

Είναι γεγονός ότι παρ’ όλο που δεν δουλεύαμε μόνο γαλλικό ρεπερτόριο στη σχολή, τα περισσότερα θεατρικά που μας απασχολούσαν ήταν έργα σπουδαίων δυτικών συγγραφέων, αποκυήματα μίας δυτικής αστικής τάξης, σκέψης και τοποθέτησης. Φυσικά όλοι λατρεύαμε τον Αρτώ π.χ. αλλά μόνο ενημερωτικά. Ένιωθα λοιπόν την ανάγκη να γνωρίσω και να παίξω ένα άλλο θέατρο. Ήθελα να παίξω στα ελληνικά, στα αρχαία ελληνικά! Γιατί και μόνο ακούγοντας τον ήχο αυτής της γλώσσας ένιωθα τον χώρο να δονείται. Έτσι ανακάλυψα φυσικά το θέατρο της Μνούσκιν, του Μπρουκ και εν τέλει μέσα και από την δική μου εμπειρία μου σαν ηθοποιός σε συνεργασία με Αφρικανούς μουσικούς, το καταπληκτικό αυτό όργανο, το νγκόνι.

Όπως κάποιος κρατιέται από τα τοιχώματα μιας ακυβέρνητης βάρκας στη ροή του ποταμού, εγώ κρατήθηκα από τις χορδές της αφρικανικής άρπας, της οποίας οι συνηχήσεις μου φάνηκαν ιδανικές για να κρατήσουν πάνω τους, τις λέξεις του ομηρικού κειμένου, από την πρώτη φορά που άκουσα τον αρχαίο ήχο τους, πολλά χρονιά πριν, στο Παρίσι. Αρχικά χωρίς καν να ξέρω ακόμη να παίζω, αφηγήθηκα το κείμενο με τη συνοδεία αυτής της άρπας και βρέθηκα στο κέντρο μίας διαρκώς μεταβαλλόμενης μουσικής αφήγησης που βαθύτερο στόχο είχε από την αρχή, την άμεση επικοινωνία με τον ακροατή. Ο τρόπος που αυτή η άρπα έκανε το κείμενο να ηχεί μου φάνηκε αμέσως πολύ σωστός γιατί άνοιγε μία απρόσμενη δίοδο στον ψυχισμό του κοινού, δημιουργώντας μία σπάνια ποιότητα συνύπαρξης με τον ακροατή. Λες κι αυτή η μουσική με την ελαφρότητα της, γεννούσε τις κατάλληλες σιωπές όπου οι συνειδήσεις συναντιούνται και γίνονται ένα, υπερβαίνοντας κάθε διαφορά που τις χαρακτηρίζει.

Με αυτή που βγαίνουμε κι εμείς κάθε φορά μετά από μία παράσταση. Λίγο πιο μακριά από οτιδήποτε μας είναι άχρηστο βάρος.

Η Νέκυια φέρνει την διαχρονική δύναμη ενός κειμένου όπου η ζωή μετά τον θάνατο είναι υπαρκτή

Η Νέκυια είναι το πιο κομβικό σημείο της Οδύσσειας γιατί μόνο αφού ο Οδυσσέας γνωρίσει ζωντανός τον θάνατο μπορεί να επιστρέψει στο σπίτι του. Είναι ένα turning point όπως θα λέγαμε για ένα σύγχρονο σενάριο, γιατί μετά από αυτό το σημείο η ιστορία παίρνει μία άλλη τροπή. Γιατί ο νεκρός Τειρεσίας που του δίνει χρησμό για το πως θα γυρίσει τελικά στην Ιθάκη, εκπροσωπεί κατά κάποιο τρόπο τη σοφία που κανείς αποκτά όταν έχει «απολέσει την ψυχή του», όταν ο εγωισμός του έχει πεθάνει. Έτσι δημιουργείται αυτονόητα το πριν και το μετά την Νέκυια.

Η Νέκυια φέρνει την διαχρονική δύναμη ενός κειμένου όπου η ζωή μετά τον θάνατο είναι υπαρκτή. Σήμερα συνδιαλεγόμαστε καθημερινά με τις εικόνες νεκρών που σωριάζονται ο ένας πάνω στον άλλον, ο θάνατος έχει γίνει υπόθεση καθημερινή όμως δεν μας αγγίζει. Το γεγονός ότι όλη αυτή η φρίκη μας βομβαρδίζει έχει σαν αποτέλεσμα να αποφεύγουμε την πραγματικότητα του θανάτου. Να κλεινόμαστε ακόμη περισσότερο. Ο Όμηρος μέσα από την Νέκυια καλεί τον ακροατή να πλησιάσει και να βιώσει το μυστήριο του θανάτου. Να τον θυμηθεί, να τον αναζητήσει και να συνομιλήσει μαζί του σχεδόν σαν φίλος. Θυμίζει στον σύγχρονο άνθρωπο ποιες είναι οι αληθινές αξίες σ’ αυτή τη ζωή που σύντομα περνάει, όπως η Αντιγόνη δηλώνει πως «οι αόρατοι ηθικοί νόμοι είναι ανώτεροι από τους νόμους των ανθρώπων και πως σ’ αυτούς αξίζει να υπακούμε μιας και είμαστε περαστικοί σ’ αυτή τη γη». Η Νέκυια θυμίζει στον σύγχρονο αλαζόνα, καταστροφικό και αυτοκαταστροφικό άνθρωπο το μέτρο που έχει χάσει. Κάθε συνάντηση που κάνει ο Οδυσσέας στον κάτω κόσμο το μαρτυρεί αυτό. Το μέτρο είναι ο θάνατος. Του θυμίζει πως είναι μέρος ενός κύκλου που σύντομα θα κλείσει γι’ αυτό οφείλει να σκεφτεί δύο φορές ποια μαρτυρία, ποιον τρόπο ζωής, ποιες συμπεριφορές, πράξεις, ποιο αποτύπωμα αφήνει πίσω του.

Η Νέκυια θυμίζει στον σύγχρονο αλαζόνα, καταστροφικό και αυτοκαταστροφικό άνθρωπο το μέτρο που έχει χάσει

Υπάρχουν πολλές αναγνώσεις, πολλές πτυχές στην ερμηνεία της Οδύσσειας και πολλές αναφορές και συνδέσεις με άλλες μυθολογίες του κόσμου. Ωστόσο, πιστεύω πως η προσπάθεια του ήρωα να επιστρέψει εκεί όπου πραγματικά ανήκει είναι μία συνθήκη που αγγίζει κάθε άνθρωπο, σε κάθε εποχή, σε κάθε πολιτισμικό πλαίσιο. Και ίσως πολύ περισσότερο σήμερα που η αναζήτηση της αληθινής ταυτότητας είναι ένα θέμα που αφορά τον καθένα μας όλο και πιο πολύ, καθώς χάνεται η ίδια η αναγκαιότητα του ανθρώπου ως πρόσωπο όσο βαδίζουμε σ’ έναν τρόπο ύπαρξης αλλά και δημιουργίας ολοένα και πιο απρόσωπο.

Το είδος του θεάτρου που κάνω εδώ και αρκετά χρόνια είναι ένα μουσικό θέατρο. Ένα θέατρο στο οποίο η μουσική οδηγεί την δραματουργία και όχι ο λόγος. Αυτό είναι αναπόσπαστο κομμάτι της έκφρασης μου. Πρόκειται για ένα εντελώς διαφορετικό είδος από το μιούζικαλ, ακόμη και από την λογική της όπερας. Σ’ αυτή την συνθήκη ο λόγος γεννιέται μέσα από την μουσική όντας μουσική ο ίδιος. Η μουσική διοχετεύει την συγκίνηση μ’ έναν τρόπο που ξεπερνάει το στενά προσωπικό και ψυχολογικό. Έτσι η συνάντηση με τον ακροατή μέσα στις σιωπές έχει μία εντελώς διαφορετική ποιότητα.