Ντένης Μακρής: Έχει μια ιδιαίτερη χαρά να ανακαλύπτεις κάτι που ήταν πάντα εδώ

Κάποιες φορές, αυτό που μάς κρατά εγκλωβισμένους δεν είναι κάτι που αγνοούμε, αλλά κάτι τόσο οικείο, που δεν μπορούμε πια να το αναγνωρίσουμε. Μια πεποίθηση, μια συνήθεια, ένας τρόπος να υπάρχουμε και που έχουμε υιοθετήσει τόσο βαθιά, ώστε να τον θεωρούμε αναπόσπαστο κομμάτι του εαυτού μας.

Αυτή τη λεπτή ρωγμή στην εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας αναζητά «Ο Κύκλος των Ανώνυμων Εξαρτήσεων», το νέο έργο του Ντένη Μακρή. Στη σκηνή, ένας άντρας που συνηθίζει να πίνει μόνος του, καλείται να μιλήσει σε μια συνάντηση Ανώνυμων Εξαρτήσεων. Όμως, πίσω από την εξάρτηση που δηλώνει, ξεδιπλώνεται μια ευρύτερη ιστορία για την ταυτότητα, τις άμυνες και την ανάγκη να αναμετρηθούμε με όσα θεωρούμε δεδομένα.

Λίγο πριν από την πρεμιέρα στο Θέατρο ΜΕΤΣ, συζητάμε με τον Ντένη Μακρή για το νέο του αυτό έργο, που έγραψε, συν-σκηνοθετεί με τη Ζαφειρία Δημητροπούλου Del Angel και ερμηνεύει, αλλά και για τη διαδρομή από τη βεβαιότητα του «ξέρω» στο ενδεχόμενο να ανακαλύψουμε πως δεν γνωρίζουμε τελικά τόσο καλά τον εαυτό μας.

Μετά και από την επιτυχημένη πορεία του «Ποιος σκότωσε τον πατέρα μου», του Εντουάρ Λουί, κατάλαβα ακόμη πιο καθαρά ότι έχω ανάγκη από δύο πράγματα: να είμαι βαθιά προσωπικός – χωρίς να εννοώ αυτοαναφορικός – και να λέω τα πράγματα με το όνομά τους. Έτσι, πολύ οργανικά και αβίαστα, προέκυψε η ανάγκη να μιλήσω ακόμη πιο συγκεκριμένα μέσα από εμένα αυτή τη φορά. Να μιλήσω για πράγματα ζωτικής σημασίας, για τα οποία καίγομαι, χωρίς όμως να προσφύγω σε μια καταγραφή ενός προσωπικού ημερολογίου.

Ο πυρήνας λοιπόν των ζωτικών αυτών πραγμάτων είναι, πώς ένας άνθρωπος, ο καθένας μας, διαμορφώνει σιγά σιγά, χωρίς καν να το καταλάβει, μια ολόκληρη «φορετή» προσωπικότητα. Μαθαίνει πώς πρέπει να υπάρχει, να μιλά, να σχετίζεται, και κάποια στιγμή θεωρεί ότι αυτό ακριβώς είναι. Κι αυτή η προσωπικότητα συνομιλεί με άλλες, εξίσου διαμορφωμένες προσωπικότητες απ’ όσα έμαθαν αντίστοιχα να είναι. Τι ακριβώς συμβαίνει όταν δεν αναγνωρίζουμε όλα αυτά που μάς κινούν; Πώς συνεχίζουμε να πληγώνουμε ο ένας τον άλλον, συχνά εν αγνοία μας, βέβαιοι ότι έχουμε δίκιο; Και πώς, στη μεγαλύτερη κλίμακα, αυτή η τυφλή βεβαιότητα μπορεί να υπηρετήσει ιδεολογίες που δικαιολογούν πολέμους, γενοκτονίες και απάνθρωπες αποφάσεις για ολόκληρους λαούς και γενιές.

Το νέο έργο του Ντένη Μακρή, «Ο Κύκλος των Ανώνυμων Εξαρτήσεων», έρχεται στο Θέατρο ΜΕΤΣ, μετατρέποντας μια προσωπική εξομολόγηση σε μια συγκινητική αναμέτρηση με την ανθρώπινη ταυτότητα και την ελευθερία.

Ο κεντρικός ήρωας λέγεται Ορέστης Μακρής, για πολύ συγκεκριμένους λόγους που αποκαλύπτονται μέσα στο έργο, αλλά και για προσωπικούς. To Ορέστης είναι ένα όνομα που πάντα αγαπούσα και το είχα σαν απωθημένο, ενώ το Μακρής είναι το δικό μου επίθετο. Κατά τα άλλα, είναι ένας άνθρωπος πολύ μακριά από μένα — ή τουλάχιστον έτσι πιστεύω. Ίσως, για να το πω καλύτερα, είναι μια πιο κλειστή εκδοχή μου. Υπάρχει με μια βεβαιότητα και μια καθετότητα απέναντι στα πράγματα, χωρίς να αναρωτιέται ιδιαίτερα. Εδώ και λίγα χρόνια, μετά τον θάνατο του πατέρα του, έχει αποκτήσει τη συνήθεια να πίνει κάθε βράδυ μόνος του. Το αλκοόλ έχει γίνει η παρέα του. Κάποια στιγμή αναγκάζεται να βρεθεί σε αυτόν τον κύκλο Ανώνυμων Εξαρτήσεων, όπου ακούει ανθρώπους να μιλούν για εξαρτήσεις που ούτε καν γνώριζε ότι υπάρχουν. Την ημέρα που τον συναντάμε έχουν συμβεί, από το πρωί, κάποια πράγματα πρωτόγνωρα γι’ αυτόν, τα οποία αποκαλύπτονται σιγά – σιγά. Αρκετά όμως για να ανοίξει μια πρώτη πιθανότητα μέσα στη βεβαιότητά του. Κι αυτή, σχεδόν εν αγνοία του, τον σηκώνει από τη θέση του και τον οδηγεί στη μοναδική καρέκλα που περιμένει όποιον θέλει να μιλήσει για τη δική του εξάρτηση. Η μέρα της παράστασης είναι λοιπόν η μέρα που ο Ορέστης αποφασίζει να μιλήσει. Όλα τα υπόλοιπα έρχονται σαν τα απόνερα αυτής της ήδη γενναίας και πρωτόγνωρης γι’ αυτόν υπέρβασης να μιλήσει μπροστά σε κόσμο.

Υπάρχει μια κινεζική παροιμία που λέει πως «το πιο σκοτεινό σημείο είναι ακριβώς κάτω από τη λάμπα». Έχει μια ιδιαίτερη χαρά να ανακαλύπτεις κάτι που ήταν πάντα εδώ

Με ενδιέφερε να εξερευνήσω πώς γίνεται να ανατρέπονται όσα μέχρι χθες ένιωθες σαν το δέρμα σου, αναπόσπαστο κομμάτι του εαυτού σου. Πώς η ζωή καμιά φορά σε ταρακουνάει τόσο, που σε αναγκάζει να δεις πράγματα που ήταν τόσο κοντά σου, είχαν γίνει τόσο πολύ «εσύ», ώστε τελικά να μην μπορείς καν να τα αντιληφθείς. Και πώς είναι να βρίσκεσαι ξαφνικά σε αυτή την ανεξερεύνητη περιοχή, χωρίς καμία γνώριμη άγκυρα. Υπάρχει μια κινεζική παροιμία που λέει πως «το πιο σκοτεινό σημείο είναι ακριβώς κάτω από τη λάμπα». Έχει μια ιδιαίτερη χαρά να ανακαλύπτεις κάτι που ήταν πάντα εδώ. Στην πορεία καταλάβαμε μαζί με τη Ζαφειρία ότι, για να φτάσει το έργο στην κατανόηση, έπρεπε πρώτα να συναντήσει τον ήρωα εκεί που είναι πιο κλειστός, πιο προστατευμένος, πιο βέβαιος. Να μείνουμε λίγο μαζί του εκεί, χωρίς να βιαστούμε να του εξηγήσουμε τον εαυτό του. Ώστε σιγά σιγά, κι εμείς που τον ακούμε και τον βλέπουμε αλλά κι εκείνος, να ανακαλύψουμε πώς συμβαίνει σε παρόντα χρόνο μια ελάχιστη, αλλά ήδη αρκετή μετακίνηση. Μια πρώτη, ζωτική ρωγμή.

Το χιούμορ για μένα είναι ένας υπέροχος τρόπος να πεις τα πράγματα, ξεφεύγοντας λίγο από την κυριολεξία. Κι εγώ προσωπικά το έχω πολλές φορές ανάγκη. Σαν να μου ανοίγει μια δυνατότητα πέρα από την απτή και αδιαπραγμάτευτη ύλη, πέρα από αυτό που μοιάζει να έχει μόνο μία ανάγνωση. Έτσι κι ο Ορέστης, μέσα από τη δική του πιο κάθετη στάση απέναντι στη ζωή, χρησιμοποιεί το χιούμορ – ίσως και άθελά του – για να προστατέψει κάτι που ενστικτωδώς νιώθει ότι χρειάζεται προστασία. Μέσα σε αυτό συνυπάρχουν η άμυνά του και μια δυνατότητα να του ξεφύγει κάτι πιο αληθινό.

Αλλά και στη δική μου σχέση με την αφήγηση, το θέατρο και τη σκηνική παρουσία, αισθάνομαι πια ότι χρειάζομαι όλο και περισσότερο το χιούμορ για να μιλήσω. Σαν και η δική μου ρωγμή αντίστοιχα να αφήνει να βγει λίγο περισσότερο εκείνο το παιδικό κομμάτι που ήξερε κυρίως να παίζει, να γελά και να μην παίρνει τα πράγματα τόσο σοβαρά. Θεωρώ λοιπόν και προσωπική μου ευθύνη, όσο μεγαλώνω, να του δίνω όλο και περισσότερο χώρο.

Το χιούμορ για μένα είναι ένας υπέροχος τρόπος να πεις τα πράγματα, ξεφεύγοντας λίγο από την κυριολεξία

Το πιο βασικό κομμάτι της διαδρομής μας ήταν να καταλάβουμε την άγνοια του ανθρώπου, πριν αναζητήσουμε τις απαντήσεις του. Πριν φτάσεις στο «δεν ξέρω», πώς είναι να ζεις μέσα στο «ξέρω πολύ καλά»; Και πριν φτάσεις στο «σε νιώθω», πώς είναι να αναρωτιέσαι «εγώ πώς νιώθω;». Να προσπαθείς πρώτα να ακούσεις τι συμβαίνει σε εσένα.

Από εκεί και πέρα, αναζητήσαμε πώς αυτή η σκέψη υπάρχει μέσα στο σώμα. Πώς ένα σώμα μπορεί, στην προσπάθειά του να κρύψει, να αποκαλύπτει περισσότερα απ’ όσα θα αποκάλυπτε αν ήταν ανοιχτό. Πώς η συγκράτηση, ο έλεγχος, το ίδιο το κέλυφος του Ορέστη μπορούν να μας αφήσουν να δούμε όσα εκείνος δεν είναι ακόμη έτοιμος να φανερώσει. Αυτό πέρασε από πολλά κύματα, από πολλή έρευνα, δραματουργική και σκηνική. Η χημεία μας με τη Ζαφειρία μάς επέτρεψε να επιμείνουμε σε αυτή την αναζήτηση και να συναντήσουμε σιγά σιγά τον Ορέστη πιο ουσιαστικά. Νιώθω πως αυτή η πορεία μάς έχει αφήσει βαθιά ικανοποιημένους.

«Με ενδιέφερε να εξερευνήσω πώς γίνεται να ανατρέπονται όσα μέχρι χθες ένιωθες σαν το δέρμα σου, αναπόσπαστο κομμάτι του εαυτού σου», λέει ο ίδιος.

Σίγουρα η εποπτεία και των τριών αυτών ρόλων έχει πολύ μεγαλύτερη ευθύνη. Την ίδια στιγμή, όμως, είναι και βαθιά ανακουφιστική, γιατί αυτές οι ιδιότητες είναι αλληλένδετες και αλληλοεξαρτώμενες. Όσο βάθαινε η δουλειά στη μία, τόσο βοηθούσε και τις άλλες. Κάτι που ανακάλυπτα παίζοντας μπορούσε να με επιστρέψει στο κείμενο, και μια αλλαγή στο κείμενο να ανοίξει έναν καινούργιο σκηνικό δρόμο.
Παίζει σίγουρα ρόλο και η εμπειρία που έχω χτίσει με τα χρόνια. Αν το επιχειρούσα στα πρώτα μου βήματα, δεν θα είχα την ίδια ψυχραιμία ούτε τον ίδιο τρόπο να οργανώσω αυτή τη διαδικασία. Και φυσικά, η Ζαφειρία με βοήθησε πολύ και σε αυτό, με τη ματιά της και τη δυνατότητα να μοιραζόμαστε την ευθύνη της σκηνής. Νιώθω ότι η παράσταση έχει επωφεληθεί από αυτή τη συνεχή επικοινωνία των τριών ιδιοτήτων. Η δουλειά έχει αποκτήσει ένα βάθος και μια πληρότητα που αναγνωρίζω και σε παραστάσεις στις οποίες συμμετείχα αποκλειστικά ως ηθοποιός. Αυτό μου δίνει τρομερή χαρά και κουράγιο.

Μου αποκάλυψε αυτή την αντίστροφη πορεία που ανέφερα και προηγουμένως. Στην πρώτη εκδοχή του κειμένου υπήρχε ένας άνθρωπος που έψαχνε πυρετωδώς να καταλάβει περισσότερα για τον εαυτό του. Είχε ήδη ανοίξει κάποιες πόρτες, είχε ήδη την ευαισθησία να κάνει τις σωστές ερωτήσεις που θα τον πήγαιναν παρακάτω. Μέσα από τις πρόβες οδηγηθήκαμε σε μια σχεδόν αντίθετη αφετηρία: έναν άνθρωπο πιο κλειστό, πιο ανήξερο για όσα τον κινούν και πολύ πιο βέβαιο για όσα πιστεύει. Κι αυτό έκανε το ενδεχόμενο να σπάσει το κέλυφός του πολύ πιο ζωντανό. Με ένα χαστούκι της ζωής, με μια αφορμή που δεν μπορεί πια να προσπεράσει, αρχίζει να βλέπει κάτι που μέχρι τότε δεν χωρούσε στη σκέψη του. Αυτό σίγουρα δεν το είχα αντιληφθεί με τον ίδιο τρόπο γράφοντας: πόσο χρειαζόταν να συναντήσουμε πρώτα τις κλειστές του πόρτες, ώστε το παραμικρό άνοιγμα να αποκτήσει σημασία.

Το κοινό θα ήθελα να φύγει από την παράσταση με την πιο απλή και αθώα ερώτηση: «Ποιος είμαι τελικά;»

Θα ήθελα ιδανικά να φύγει με την πιο απλή και αθώα ερώτηση: «Ποιος είμαι τελικά;». Όχι υπαρξιακά ή φιλοσοφικά, αλλά όσο γίνεται πιο πρακτικά και άμεσα, σε σχέση με τις πιο προσωπικές και απόκρυφες γωνιές των βιωμάτων του. Και δεν εννοώ απαραίτητα μόνο τις πολύ σκληρές ή κακοποιητικές εμπειρίες. Εννοώ και όλες εκείνες τις φαινομενικά αθώες, καθημερινές στιγμές που έχουμε ζήσει όλοι μας μεγαλώνοντας και που σιγά σιγά διαμόρφωσαν ένα πρόσωπο, έραψαν ένα κοστούμι. Και ίσως, αν σκύψω λίγο και ξανασυναντήσω αυτές τις στιγμές με μια ελάχιστη κατανόηση, αυτό και μόνο να είναι αρκετό για μια νέα αρχή. Κι εκεί που κάποτε έβλεπα δέρμα, ν’ αρχίσω σιγά σιγά να βλέπω ρούχα, που δεν είχα καν ιδέα ότι φορούσα.