Θεατής: «Γουτού Γουπατού» στο Θέατρο Τζένη Καρέζη

«Αυτόν που βλέπεις λίγο διαφορετικό, δες τον σαν φίλο και όχι εχθρό» μάς  τραγουδούν, προς το τέλος, οι ήρωες της παράστασης «Γουτού Γουπατού» που παρουσιάζεται, αυτή την περίοδο, από την Παιδική – Εφηβική Σκηνή του Θεάτρου Τζένη Καρέζη.

Αν και ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης έγραψε το ομότιτλο διήγημα του περισσότερο από έναν αιώνα πριν -δημοσιεύθηκε το 1899 ανήμερα της Πρωτοχρονιάς στην εφημερίδα Ακρόπολις- ωστόσο το κοινωνικό στίγμα γύρω από τα άτομα με αναπηρία -παρά την πρόοδο που έχει σημειωθεί ως προς την θεσμική ενίσχυση της προστασίας των δικαιωμάτων τους και την εξάλειψη των διακρίσεων- εξακολουθεί να υπάρχει σήμερα.

Κεντρικός χαρακτήρας του «Γουτού Γουπατού» είναι ο Μανωλιός, ένα παιδί με δυσκολίες στην ομιλία και την κίνηση, ο οποίος γίνεται στόχος πειραγμάτων από τα παιδιά του χωριού που τον αντιμετωπίζουν μέσα από ένα πρίσμα προκαταλήψεων και στερεοτύπων. Στην παράσταση, σε σκηνοθεσία-διασκευή Τζένης Κόλλια και Μιχάλη Σιώνα, βλέπουμε έναν Μανωλιό, με μπαλώματα στα ρούχα του και τρύπες στα παπούτσια του, που μιλάει μια ιδιαίτερη δική του γλώσσα και δεν αποχωρίζεται ποτέ το βιολί του. Ένα χαρισματικό παιδί, με αγνή ψυχή και πλούσιο εσωτερικό κόσμο, που εκφράζεται και μαγεύει μέσα από τη μουσική του.

Συναισθηματικό καταφύγιο του Μανωλιού από την σκληρότητα του έξω κόσμου αποτελεί η μητέρα του, Λενιώ, που τον βλέπει ως ένα παιδί ξεχωριστό, καθώς και ο φίλος του, ο Γιαννάκης, ο οποίος έχει μάθει να καταλαβαίνει τη «γλώσσα» του. Σύμμαχός του και η δασκάλα -δεν υπήρχε στο πρωτότυπο διήγημα- η οποία επιπλήττει τα παιδιά που τον χλευάζουν και με υπομονή και συζήτηση τα ενθαρρύνει να δουν τα πράγματα από την οπτική γωνία των ανθρώπων σαν τον Μανωλιό και να συνειδητοποιήσουν την κακή συμπεριφορά τους.

Δώδεκα ημέρες πριν τα Χριστούγεννα, Μανωλιός και Γιαννάκης αποφασίζουν πως θέλουν να πουν τα κάλαντα στην άνω ενορία του χωριού τους, όχι για τα κεράσματα, αλλά επειδή οι άνθρωποι εκεί είναι φτωχότεροι από τους ίδιους και ξεχασμένοι στη μοίρα τους. Το μόνο εμπόδιο; Στην άνω ενορία «βασιλεύει» ο Δημήτρης, ο τρομερός Ψηλότατος με τη συμμορία του, ένα ορφανό παιδί το οποίο ο πόνος, η φτώχεια και η μοναξιά έχουν κάνει σκληρό. Εκφοβίζει τους συντοπίτες του και δεν αφήνει κανέναν να περάσει από το «στέκι» του -μήτε παιδί μήτε ηλικιωμένο- χωρίς να πληρώσει αντίτιμο. Και ο «πολιτικάντης» Δήμαρχος δεν δύναται ικανός να εξεύρει λύση, αφήνοντας τα δύο παιδιά, τον Μανωλιό και τον Γιαννάκη, να βγάλουν το φίδι από την τρύπα μόνοι τους.

Τζένη Κόλλια και Μιχάλης Σιώνας φέρνουν το διήγημα στα μέτρα των παιδιών, τόσο σε επίπεδο γλώσσας όσο και σε επίπεδο διαφοροποίησης πλοκής και χαρακτήρων, δίνοντας στην ιστορία ζεστασιά και ένα συμφιλιωτικό τέλος που ταιριάζει με την βαθιά οικουμενική ματιά του Παπαδιαμάντη πάνω στην ανθρώπινη ψυχή. «Γουτού Γουπατού», άλλωστε, σημαίνει «του Χριστού, του Αιβασιλειού» στη γλώσσα του Μανωλιού, και έτσι ο ερχομός της γιορτής των Χριστουγέννων γίνεται η αφορμή για πράξεις αγάπης και προσφοράς.

Οι δύο δημιουργοί μάς παραδίδουν μια σκηνική μεταφορά γεμάτη χιούμορ, ευαισθησία, τρυφερότητα και κοινωνικό προβληματισμό, που αναδεικνύει τη διαχρονικότητα του παπαδιαμαντικού έργου μέσα από τον τρόπο που «εκσυγχρονίζει» τις θεματικές που εξερευνά: Από τη μια ο σχολικός και κάθε είδους εκφοβισμός, η περιθωριοποίηση, η φτωχοποίηση, η βία σε όλες τις μορφές της και από την άλλη η αποδοχή, η διαφορετικότητα, η αλληλεγγύη, και η ενσυναίσθηση.

Οι ήρωες του έργου -όπως και στον Σκιαθίτη συγγραφέα- παραμένουν γνήσιες μορφές της καθημερινής ζωής. Το λεξιλόγιο δημιουργεί στη φαντασία του θεατή όμορφες, συμβολικές εικόνες για τη λυτρωτική δύναμη της φιλίας, της αγάπης, του σεβασμού και της μουσικής, «Η καρδιά είναι λουλούδι και χρειάζεται αγάπη για να ανθίσει», μας πληροφορεί η μητέρα του Μανωλιού, η οποία στο τέλος θα κάνει πράξη τα λεγόμενα της ανοίγοντας τη φτωχική οικογένεια και την αγκαλιά της στον ορφανό από μητέρα και πατέρα Δημήτρη.

Σε μια εποχή σαν τη δική μας, όπου ο άνθρωπος εξακολουθεί να φοβάται, να υποτιμά και να μισεί αυτό που δεν καταλαβαίνει, το μήνυμα της παράστασης αποκαλύπτεται σε μικρούς και μεγάλους φωτεινό και αισιόδοξο. Υπάρχουν εναλλακτικοί τρόποι που μπορούμε να επικοινωνήσουμε μεταξύ μας και αν θέλουμε να καταλάβουμε κάποιον, μπορούμε. Κάθε άνθρωπος γεννιέται μοναδικός, με τις δικές του ξεχωριστές ικανότητες, τις οποίες μια συμπεριληπτική κοινωνία οφείλει να του δώσει ίσες ευκαιρίες για να τις καλλιεργήσει. Η δύναμη δεν βρίσκεται στον φόβο, αλλά στο να πολεμάς τον φόβο μέσα από την αποδοχή και να ανοίγεις το μυαλό και την καρδιά στον συνάνθρωπο. Να ακούς, να κατανοείς και να μαθαίνεις, σε κάθε ηλικία.

Και πιο σημαντικά, τα άτομα με αναπηρία δεν βρίσκονται έξω από την κοινωνία, ούτε χρειάζεται να αποδείξουν ότι αξίζουν να εισέλθουν σε αυτή, αποτελούν ήδη αναπόσπαστο μέρος του κοινωνικού συνόλου.

Οι δύο σκηνοθέτες του «Γουτού Γουπατού», Τζένη Κόλλια και Μιχάλης Σιώνας ενορχηστρώνουν τα επιμέρους στοιχεία της παράστασης τους κλείνοντας το μάτι στον ηθογραφικό χαρακτήρα και την ελληνική παράδοση που κυριαρχεί στα έργα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και «παίζοντας» με την έννοια των διαφορετικών κωδίκων επικοινωνίας που βρίσκεται στον πυρήνα του διηγήματος.

Δημιουργούν μια πολυεπίπεδη παράσταση γεμάτη ζωντάνια, δράση, μουσική, τραγούδια, γρήγορο ρυθμό, γέλιο, παιγνιώδη διάθεση και σύγχρονες αναφορές που εμποτίζουν την κωμικότητα, η οποία, όμως, δεν αποδυναμώνει την ουσία των ζητημάτων με τα οποία καταπιάνεται το έργο, καθώς το τελευταίο καταφέρνει να σε αγγίξει βαθιά με τα πανανθρώπινα μηνύματα του.

Τα σκηνικά της Κυριακής Φόρτη και της Κλαίρης Γερανίου, που θυμίζουν κατάστρωμα παλιού ιστιοφόρου, γίνονται φόρος τιμής στη ναυτοσύνη -μια από τις χαρακτηριστικότερες θεματικές της παπαδιαμαντικής λογοτεχνίας- ενώ σε συμβολικό επίπεδο υποδηλώνουν χωροταξικά τη θέση του κάθε ήρωα μέσα στην ιστορία. Τα κοστούμια, σε επιμέλεια Άγγελου Μπούρα, τονίζουν τις ταξικές αντιθέσεις και μάς υπενθυμίζουν πως μέσα στο σύμπαν του Παπαδιαμάντη θα βρεις τυραννισμένους ανθρώπους που μοχθούν και αγωνίζονται για την επιβίωση.

Η μουσική του Θοδωρή Οικονόμου φέρνει το κέφι αλλά ταυτόχρονα και κάτι νοσταλγικό από την παράδοση, συμπληρώνει την αφήγηση, αγκαλιάζει τις συναισθηματικές διακυμάνσεις, δίνει τον ρυθμό στο κρεσέντο της δράσης συνοδεύοντας απολαυστικά, μέσα από το βιολί που παίζει ο Μανωλιός (Ορέστης Αργύρης) επί σκηνής, το κωμικό σλάπστικ της κινησιολογίας της Κατερίνας Φωτιάδη. Η οποία με τη σειρά της σχεδιάζει με ιδιαίτερη προσοχή τις κινητικές δυσκολίες του κεντρικού ήρωα, έτσι που με ευρηματικό τρόπο το βιολί και το δοξάρι γίνονται οργανική προέκταση του σώματος του, ως εμφατική έκφραση των συναισθημάτων του. Ο φωτισμός της Στέλλας Κάλτσου «ζεσταίνει» ακόμη περισσότερο την ατμόσφαιρα σαν να προοικονομεί το αίσιο τέλος.

Ο Ορέστης Αργύρης στον ρόλο του Μανωλιού αναδεικνύει τις πολύπλευρες πτυχές του χαρακτήρα που υποδύεται. Πίσω από τον ενθουσιασμό, την αφοπλιστική ειλικρίνεια, τη συμπόνια και τη γενναιοδωρία του βρίσκεται μια πληγωμένη ψυχή από την κακία που εισπράττει έξω από τον προστατευτικό του κύκλο.

Ο Γιάννης Γιαραμαζίδης, Τίτος Μακρυγιάννης, Δένια Μιμερίνη, Χρήστος Σωνάκης και Έλενα Χρηστίδη, μέσα και από εναλλαγές ρόλων, δίνουν σάρκα και οστά, σε ήρωες που από τη μια απολαμβάνουν την ίδια την κωμικότητα τους, αλλά μαζί με τον Μανωλιό του Ορέστη Αργύρη καλούνται να ωριμάσουν και να μάθουν από τα λάθη τους, ανεξάρτητα από την ηλικία τους. Ανησυχούν, ονειρεύονται και στο τέλος συνειδητοποιούν πως το «μαζί» κάνει τον κόσμο πιο όμορφο και συναρπαστικό.

Και τελικά η παράσταση «Γουτού Γουπατού» δεν μπορεί παρά να γεννά ένα καθοριστικό ερώτημα: Τι κάνουμε οι μεγάλοι για να προστατεύσουμε την ιδιαιτερότητα της παιδικής ηλικίας; Είναι ο κόσμος μας αρκετά συμπεριληπτικός  γι’ αυτά;