Το βράδυ που ο Γιώργος Λούκος επέστρεψε μετά τιμής στην Πειραιώς 260

Ονομάστηκε αφιέρωμα. Αλλά ήταν γιορτή. Ο Γιώργος Λούκος, ο πρώην καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ Αθηνών, καθισμένος στην πρώτη σειρά του χώρου Δ, φορώντας ένα μαύρο σακάκι – χωρίς τα αγαπημένα του “χαλαρά” καρό πουκάμισα – σηκωνόταν όρθιος και μαζί ύψωνε τα χέρια του προς χαιρετισμό. Στις κερκίδες ένα πλήθος που, επίσης όρθιο, τον χειροκροτούσε επί 6-7 λεπτά, αδιάλειπτα, παθιασμένα, ευχαριστήρια.

Ήταν ένα μεγάλο κομμάτι της πολιτιστικής και πολιτισμικής ελληνικής κοινότητας που αποκαθιστούσε φωναχτά, αυτό που ίσως φώναζε και τις σκοτεινές ημέρες του Δεκεμβρίου του 2015. Τότε δεν είχε εισακουστεί. Το περασμένο Σάββατο δικαιωνόταν (για μια ακόμη φορά) μαζί με τον Γιώργο Λούκο, τον φωτισμένο αναμορφωτή του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου, ένα πρόσωπο σημείο αναφοράς και προόδου για τον ελληνικό πολιτισμό.

Σε έναν χαιρετισμό, μέσα σε ένα διαρκές χειροκρότημα.

Αφορμή γι’ αυτήν την χαρμόσυνη σύναξη, γι’ αυτήν την απαραίτητη συλλογική αποκατάσταση στην, πάλαι ποτέ, έδρα (και ανακάλυψη) του, την Πειραιώς 260, ήταν η ανάθεση από το νυν καλλιτεχνικό διευθυντή του Φεστιβάλ, Μιχαήλ Μαρμαρινό για ένα ντοκιμαντέρ με την υπογραφή του Ηλία Γιαννακάκη. Έτσι, ξαναγυρίσαμε στα «Χρόνια του Λούκου, 2005 – 2015», την εποχή που ξεκινούσε  η άνοιξη του θεσμού – το αποτύπωμα της οποίας προσπάθησαν να συντηρήσουν όλοι οι άξιοι διάδοχοι του.

Η ομοφωνία των μαρτυριών, των συνεντευξιαζόμενων που συγκέντρωσε ο Ηλίας Γιαννακάκης κατά την έρευνα που παρουσιάστηκε σε μεγάλη οθόνη προχθές ήταν μια υπόμνηση του ανεξίτηλου στίγματος που άφησε το έργο Λούκου και, συνάμα, μια εξαιρετική απάντηση για τις, τότε, κατηγορίες πως “δήθεν” απέκλειε καλλιτέχνες από τη διοργάνωση. Γιατί το Σάββατο ήταν όλοι εκεί, όλη η εγχώρια παραστατική κοινότητα συσπειρωμένη γύρω από ένα κοινό νήμα αφήγησης και εμπειρίας: είτε μιλούσαν στην κάμερα, είτε έδιναν το παρών στην Πειραιώς ή και τα δύο, συγκροτούσαν το πιο παραγωγικό κομμάτι του ελληνικού θεάτρου και χορού και μια πυκνή παρουσία για την πνευματική ζωή της χώρας. Είτε επρόκειτο για ήδη εδραιωμένους δημιουργούς που συνέδραμαν το Φεστιβάλ, είτε για καλλιτέχνες που εκείνος τους έδωσε το βήμα και την εμπιστοσύνη να βρουν το δρόμο προς την αναγνώριση. Και το βρήκαν.

Η κατάμεστη αίθουσα του κτηρίου Δ.

Το μονοπάτι προς το κτήριο Δ είχε γεμίσει με γνώριμες φυσιογνωμίες και καλλιτέχνες αιχμής: Δημήτρης Παπαϊωάννου, Γιάννης Χουβαρδάς, Γιώργος Κουμεντάκης, Διονύσης Φωτόπουλος, Νίκος Καραθάνος, Χάρις Αλεξίου, Ρένη Πιττακή, Καρυοφυλλιά Καραμπέτη, Ακύλλας Καραζήσης, Φιλαρέτη Κομνηνού, Δηώ Καγγελάρη, Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος, Λυδία Φωτοπούλου, Νίκος Χατζόπουλος, Κατερίνα Ευαγγελάτου, Χρήστος Στέργιογλου, Άντζελα Μπρούσκου, Όλια Λαζαρίδου, Γιάννης Μπέζος, Ναταλία Τσαλίκη, Μαριάννα Κάλμπαρη, Σίμος Κακάλας, Έφη Θεοδώρου, Άγγελος Παπαδημητρίου, Γιάννης Μόσχος, Χρήστος Λούλης, Νίκος Κουρής, Αργύρης Ξάφης, Έκτορας Λυγίζος, Μιχάλης Σαράντης. Αυτούς πρόλαβε να σκανάρει το βλέμμα μου. Οι περισσότεροι, άλλωστε, ερωτήθηκαν μπροστά στην κάμερα.

Με τον ενορχηστρωτή του αφιερώματος, Μιχαήλ Μαρμαρινό.

Στην κάμερα όπου εμφανίστηκαν και θηρία της διεθνούς δημιουργίας, όπως ο Αριάν Μνουσκίν, ο Μιχαήλ Μπαρίσνικοφ, ο Ρομέο Καστελούτσι, η Μαγκί Μαρέν για να συμφωνήσουν πως, χωρίς τον Λούκο, η ελληνική σκηνή δεν θα απολάμβανε το διεθνές άνοιγμα των τελευταίων χρόνων. Και είναι αλήθεια, στα χρόνια του Λούκου, ζούσαμε την αρχή και την εξέλιξη ενός θαύματος, μεθοδικά στημένου, με διάρκεια, συνέχεια, σύστημα. Δεν χρειαζόταν να περάσουν 20 χρόνια για να αντιληφθούμε το μεγάλο κέρδος ετούτης της ιστορίας, μα σίγουρα χρειαζόταν η υπενθύμιση της – όπως σοφά την αποφάσισε ο Μιχαήλ Μαρμαρινός. «Υπάρχει πολύ αδιατύπωτη  συγκίνηση στην αίθουσα για μια εμβληματική περίοδο του Φεστιβάλ που στα μάτια μου περιγράφεται ως το πριν και το μετά», είπε εισαγωγικά ο τελευταίος και δεν ήταν ανάγκη να ονοματίσει τον Γιώργο Λούκο που στεκόταν μπροστά του – το μετά ήταν ήδη εδώ. Η βίαιη αποκαθήλωση και παύση από τα καθήκοντα του επί κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ (αποδίδοντας του ένα οικονομικό σκάνδαλο που αφορούσε την προηγούμενη από τη δική του διοίκηση), όπως επισήμανε η Αργυρώ Χιώτη – σημερινή καλλιτεχνική διευθύντρια του Εθνικού Θεάτρου, κάποτε πρωτοεμφανιζόμενη στο Φεστιβάλ Αθηνών – «δεν τον αμαύρωσε, όσο ποταπός κι αν ήταν ο τρόπος με τον οποίο αυτό επιχειρήθηκε».

Ο Δημήτρης Παπαϊωάννου που δήλωσε πως στο Φεστιβάλ Αθηνών επί Λούκου “ξαναγεννήθηκε”.

Όσο ζοφερό κι αν ήταν το κεφάλαιο της κατασκευασμένης αποπομπής του, τόσο “μικρό” φαινόταν μπροστά στα επιτεύγματα του. Και γι’ αυτά, πολλοί, πάρα πολλοί. Ο Δημήτρης Παπαϊωάννου σημειώνοντας πως ο Λούκος «συντόνισε την ελληνική πραγματικότητα με το παγκόσμιο γίγνεσθαι, αναπτύσσοντας το κριτήριο του ελληνικού κοινού». Η Ρένη Πιττακή που αναγνώρισε στο πρόσωπό του τον άνθρωπο που έβγαλε το Φεστιβάλ «από ένα τέλμα και γίναμε κι εμείς, άλλοι». Ο Ακύλλας Καραζήσης που τόνισε πως «έβγαλε το ελληνικό θέατρο από έναν αιώνιο επαρχιωτισμό, διέλυσε την ξενοφοβία και την απομόνωση».  Η Ελένη Βαροπούλου που υπογράμμισε την «πρισματική πολιτιστική πολιτική του».

Κι ήταν εξόχως πολύτιμο ν’ ακούς τον Μιχαήλ Μπαρίσνικοφ να θυμάται πως γνώρισε τον Λούκο στα 20 του χρόνια στο Παρίσι. Ν’ ακούς τη Μαγκί Μαρέν να επισημαίνει πως «ο Γιώργος δεν ήταν φίλος των σταρ, ήταν φίλος των ανθρώπων». Ήταν συγκινητικό πως η Αριάν Μνούσκιν, αυτή η φιγούρα των μεγάλων αγώνων, τόνιζε ότι «χρειαζόμαστε ανθρώπους, οι οποίοι δίνουν ευκαιρίες στους άλλους· και ο Γιώργος ήταν ένας τέτοιος άνθρωπος».

Αγκαλιά με τη Φιλαρέτη Κομνηνού.

Μπροστά στην κάμερα του Ηλία Γιαννακάκη στάθηκαν και πολλοί δημοσιογράφοι του πολιτιστικού ρεπορτάζ που έζησαν ή και κάλυψαν τα ζοφερά τεκταινόμενα της εποχής, όταν ένα έντυπο μέσο εξαπέλυε την ανηλεή επίθεση και ένας κύκλος «αντι-λουκικών» ‘καλλιτεχνών’ ξεκινούσε το πογκρόμ κατά όσων τολμούσαν να διατυπώσουν τα γεγονότα ως είχαν και όχι όπως κάποιοι ισχυρίζονταν πως είχαν γίνει. Το προσωπικό μου timeline, όσο και η εφαρμογή μηνυμάτων του Facebook (δεν ήταν τόσο ανεπτυγμένα ακόμα τα social media) έχει αρχειοθετήσει, από το χειμώνα του 2ο15 και νωρίτερα, πλήθος ύβρεων έως και μηνύσιμες κατηγορίες που έρχονταν ως «σχόλιο» σε ρεπορτάζ που η ίδια υπέγραφα. Και φαντάζομαι πως κι άλλοι δημοσιογράφοι που επιχειρούσαν να αποτυπώσουν την αλήθεια είχαν πέσει θύματα απειλών, δημόσιων ή συγκαλυμμένων, αγωγών και άλλων θλιβερών προνομίων κάνοντας απλώς τη δουλειά τους.

Παρούσα και η Χάρις Αλεξίου.

Κοιτάζοντας σήμερα, με πιο ψύχραιμο βλέμμα, την υπόθεση Λούκου ήταν η πιο καλά οργανωμένη δολοφονία προσωπικότητας στη σύγχρονη πολιτιστική πραγματικότητα (μαζί με αυτή του πρώην καλλιτεχνικού διευθυντή της ΕΛΣ Στέφανου Λαζαρίδη) παρατήρηση που έκανε ο  νυν καλλιτεχνικός διευθυντής της ΕΛΣ, Γιώργος Κουμεντάκης: «κατέστρεψαν δύο τεράστιες προσωπικότητες που ήρθαν στην Ελλάδα για το καλό. Δεν μπορούσαμε να αναρωτηθούμε παρά ποιος θα ήταν το επόμενο θύμα». Η καλλιτεχνική κοινότητα μοιάζει να μην ξεχνά ακούγοντας τον Νίκο Καραθάνο να αναφέρεται στην «ερημιά» του Λούκου, καθώς εκδιωκόταν από το Ελληνικό Φεστιβάλ, την Αμαλία Μουτούση να μιλάει «για το σημάδι ντροπής που δεν θα φύγει από πάνω μας», το Θωμά Μοσχόπουλο που ονομάτισε ως «χτισμένη» αυτήν την αντίδραση. «Δεν υπάρχει η γενναιοδωρία για να αναγνωρίσουμε τους ανθρώπους όταν προσφέρουν» τόνιζε ο Γιάννης Χουβαρδάς, αφού και η δικαίωση για τον Γιώργο Λούκο δεν ήρθε παρά δικαστικά το 2023, οκτώ χρόνια μετά τον σκηνοθετημένο διασυρμό του. Και προχθές συμβολικά (μα και ουσιαστικά) από την ίδια την καλλιτεχνική κοινότητα που υποκλινόταν στην προσφορά του. Αν και όπως ανάφερε η Όλια Λαζαρίδου – η οποία και τον τίμησε αναβιώνοντας το ίδιο βράδυ το «Τροχόσπιτο» ο Γιώργος Λούκος «δεν ανήκε σε καμία κλίμα. Δεν ήταν υποχρεωμένος να δώσει αναφορά σε κανένα καλλιτεχνικό ιερατείο». Γι’ αυτό και ήταν σπουδαίος.

Η Όλια Λαζαρίδου με τον Άγγελο Τριανταφύλλου στο πιάνο αναβιώνει το “Τροχόσπιτο”.