Λεβιάθαν

Το “Λεβιάθαν” είναι μια μοντέρνα εκδοχή της βιβλικής ιστορίας του Ιώβ στη σύγχρονη Ρωσία. Ο Κόλια ζει σε μια μικρή πόλη στη Βόρεια Ρωσία. Έχει το δικό του συνεργείο αυτοκινήτων. Το κατάστημα του είναι ακριβώς δίπλα στο σπίτι που ζει με τη σύζυγο του Λίλυα και το γιο του Ρόμκα. Ο δήμαρχος της πόλης θέλει να πάρει την επιχείρηση του Κόλια, το σπίτι του και τη γη του. Αρχικά, προσπαθεί να τον εξαγοράσει, αλλά ο Κόλια δεν ενδιαφέρεται. Καθώς ο δήμαρχος γίνεται όλο και πιο επιθετικός, ο Κόλια ζητά από τον καλό του φίλο και δικηγόρο Ντμίτρι να τον βοηθήσει, μη γνωρίζοντας ότι αυτό θα αλλάξει τη ζωή του για πάντα.

Ο όρος χρησιμοποιείται και στην πολιτική επιστήμη, ήδη από τον Hobbes (1651), όπου στο διάσημο έργο του “Λεβιάθαν” χαρακτηρίζει έτσι ένα κράτος με απόλυτες εξουσίες, που υπάρχει για να παρέχει την ασφάλεια, καθώς χωρίς αυτό θα επικρατούσε ο νόμος της ζούγκλας. Η αλήθεια είναι πως ένας τέτοιος Λεβιάθαν υπάρχει και στην ταινία του  Αντρέι Ζβιαγκνίτσεφ, ενώ το έργο έχει ξεκάθαρα πολιτικά μηνύματα. Όμως, δεν είναι σαφές κατά πόσον χρησιμοποιεί τον όρο με την βιβλική του έννοια ή με την έννοια που του έδωσε η πολιτική επιστήμη. Ο Λεβιάθαν του Ζβιαγκνίτσεφ συνυπάρχει ή δημιουργεί την κοινωνία της ζούγκλας, όπου το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό και σε καμία περίπτωση δεν προσπαθεί να την αποτρέψει.

Πελατειακές σχέσεις μεταξύ των διαφόρων φορέων της εξουσίας και της εκκλησίας σε μια μικρή επαρχία της αχανούς Ρωσίας, φαινόμενα τοπικής αυθαιρεσίας που θυμίζουν την αυτοκρατορική Ρωσία του Γκόγκολ στον “Επιθεωρητή”, διαφθορά, ισοπέδωση των αξιών και των αδύναμων ανθρώπων. Η Ρωσία των ολιγαρχών και του Πούτιν στον 21ο αιώνα παρουσιάζεται με πολύ ζοφερά χρώματα κι ο σκηνοθέτης μας λέει ότι αυτό το μετασοβιετικό σύστημα είναι μια σκέτη καταστροφή, με ελάχιστη δημοκρατία και ακόμα λιγότερη ανθρωπιά. Δεν είναι τυχαίο ότι στη Ρωσία η ταινία συνάντησε τρομακτικές αντιδράσεις, ενώ στην Αμερική (που δεν συμπαθεί καθόλου τον Πούτιν) είναι υποψήφια για το Όσκαρ καλύτερης ταινίας. 

Αν και με ξεκάθαρη πολιτική θέση, η ταινία είναι ένα δράμα χαρακτήρων. Εστιάζει στις ανθρώπινες καθημερινές ιστορίες, στις σχέσεις που αναπτύσσονται γύρω από μία δικαστική διαμάχη και μέσα από εκεί αναδεικνύει το δράμα της σύγχρονης Ρωσίας. Οι ερμηνείες έχουν έντονο ρεαλισμό και οι χαρακτήρες έχουν βάθος, αν και στην περίπτωση του κακού δημάρχου ο σκηνοθέτης δεν αποφεύγει σε κάποια σημεία τις παγίδες του διδακτισμού και της καρικατούρας. Η πλοκή, που σε κάποιο σημείο γίνεται αστυνομική, αλλά δεν δίνει απόλυτες απαντήσεις ως προς το τι τελικά έγινε, ούτε μασημένη τροφή. Σε επίπεδο εικόνας και μοντάζ η ταινία κινείται σε υψηλά επίπεδα.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΑ: Ένα σημαντικό κινηματογραφικό έργο από τη Ρωσία. Λιγότερο “κουλτουριάρικο” από όσο θα περίμενε κανείς (χωρίς αυτό να είναι αρνητικό), με ισχυρό ρεαλισμό, ξεκάθαρες πολιτικές αιχμές και έμφαση στα ανθρώπινα καθημερινά δράματα.

Γιώργος Σμυρνής