Bella Ciao#54: H «Φόνισσα» μας κοιτά κατάματα

Από το 1903, όταν ο Παπαδιαμάντης παρουσίασε τη «Φόνισσα» ως «κοινωνικόν μυθιστόρημα», η Χαδούλα εξακολουθεί να μας κοιτά από ένα όριο που δεν έχει κλείσει. Ο κόσμος της προίκας, της φτώχειας και της μοίρας των κοριτσιών έχει αλλάξει· η ερώτηση όμως, για το τίμημα που πληρώνει μια γυναίκα μέσα σε μια κοινωνία που ορίζει τη ζωή της εξακολουθεί να πονά.

Στη δική μου ανάγνωση, η Χαδούλα κουβαλά μαζί την καταπίεση που υπέστη και τη βία που η ίδια ασκεί. Αυτή η αβάσταχτη ρωγμή αφήνει το έργο ανοιχτό σε κάθε νέα εποχή και κάνει αναγνώστες, μελετητές και δημιουργούς να επιστρέφουν σε αυτό από διαφορετικούς δρόμους: την κοινωνία, το φύλο, τη γλώσσα, τη βία. Κι όλα αυτά περνούν μέσα από μια πυκνή γλώσσα, όπου η καθαρεύουσα της αφήγησης συναντά τη δημοτική και το σκιαθίτικο ιδίωμα των διαλόγων· μια γλώσσα που στις περιγραφές αποκτά σχεδόν λυρική δύναμη.

Παρακολούθησα μια μουσικοαφηγηματική σύνθεση του Γιώργου Κουμεντάκη πάνω σε κείμενο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Η μουσική δεν λειτουργούσε απλώς ως συνοδεία· συναντούσε την αφήγηση της Καρυοφυλλιάς Καραμπέτη, με το ιδιαίτερο ηχόχρωμα και τη χροιά της φωνής της, και έδινε στο κείμενο έναν διαφορετικό τρόπο να ακουστεί.

Με πολύ χαμηλό φωτισμό, η είσοδός της ήταν σχεδόν αθόρυβη κι όμως εξαιρετικά δυνατή, αέρινη, σαν να είχε ξεκολλήσει από το σκοτάδι. Μια ευθυτενής σκιά ντυμένη στα μαύρα προχώρησε για να συναντήσει το κοινό με τη φωνή της. Το μόνο που ξεχώριζε πάνω της ήταν το έντονο βλέμμα. Το μακρύ, αυστηρό κοστούμι, η ακινησία και το σκοτάδι γύρω της έφτιαχναν μια μορφή λιτή, σχεδόν ασκητική. Κι ύστερα, μέσα σ’ αυτή την εικόνα, άρχισαν να εμφανίζονται βυζαντινά χρώματα και βυζαντινές σκιές, σα να κουβαλούσε μαζί της, πριν ακόμη μιλήσει, τον κόσμο της ορθόδοξης πίστης που κατοικεί στη γραφή του Παπαδιαμάντη.

Ο χώρος κυριαρχούνταν από το κόκκινο και το κίτρινο. Ανάμεσά τους, εκείνη η μορφή έμοιαζε με μια σύγχρονη φιγούρα του Θεοτοκόπουλου, σα να είχε ξεπηδήσει από έναν πίνακά του και να είχε σταθεί μπροστά μας. Κι όταν ο φωτισμός γινόταν μπλε, σε πάγωνε. Έφερνε μαζί του ένα ψυχρό, σύγχρονο κλίμα, που διαπερνούσε τις παπαδιαμαντικές σελίδες και τις έκανε να μοιάζουν ξαφνικά πολύ κοντινές στο δικό μας παρόν.

Η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη γινόταν η Χαδούλα, η Γιαννού η Φράγκισσα, η Φραγκογιαννού, γινόταν η Δελχαρώ, η Αμέρσα, η Κρινιώ, ο Κωνσταντής ή Νταντής, η Μαρουσώ, η γριά, ο Γιάννης Λυρίγκος, ο βοσκός, ο Ιωάσαφ, ο ασκητής και ο Κυριάκος, ο κλητήρας. Χωρίς να αλλάξει μορφή, χωρίς σχεδόν καμία εξωτερική κίνηση· μόνο μέσα από το συναίσθημα και μια λεπτή μετατόπιση στον τόνο και στη χροιά της φωνής της. Κι όμως, κάθε φορά άνοιγε έναν διαφορετικό εσωτερικό κόσμο. Έδινε σε κάθε ήρωα το δικό του βάρος και τη δική του δύναμη, σα να μην αφηγούνταν απλώς την ιστορία, αλλά να τους επέτρεπε να υπάρξουν για λίγο μέσα από τη φωνή της.

Η μουσική του Κουμεντάκη δεν μου φάνηκε σαν συνοδεία που απλώς γεμίζει τον χώρο. Άλλοτε ακολουθούσε τη φωνή, σα να έδινε στις λέξεις χρόνο να αποκαλύψουν όσα κουβαλούσαν· άλλοτε αποσυρόταν και άφηνε έναν ήχο σχεδόν ακίνητο να κρατά την ένταση. Σε κάποια σημεία ένιωθα να περνά μέσα της κάτι από το βυζαντινό άκουσμα και τη δημοτική μουσική, χωρίς να χάνει τον σημερινό της παλμό. Ανάμεσα στον λυρισμό και σε ήχους που μου φαίνονταν οικείοι, σχεδόν καθημερινοί, η μουσική έφερνε την ιστορία κοντά μου. Δεν εξηγούσε το συναίσθημα του Παπαδιαμάντη· άνοιγε χώρο για να περάσει μέσα από τον λόγο και να δυναμώσει.

Η Καραμπέτη είχε φανταστεί πως θα συναντούσε τη Χαδούλα στο θέατρο· η πρώτη τους συνάντηση, όμως, έγινε στον κινηματογράφο. Τώρα επιστρέφει στο έργο μέσα από τη φωνή, με την κινηματογραφική εμπειρία να την ακολουθεί και τη μουσική να της θέτει νέους όρους. Κάθε επιστροφή μοιάζει να ανοίγει ξανά τον ρόλο, να την καλεί σε μια διαφορετική αναμέτρηση με τη Φραγκογιαννού. Κι αφού η ίδια είχε κάποτε φανταστεί αυτή τη συνάντηση στη θεατρική σκηνή, το θέατρο παραμένει μια πιθανή επόμενη στάση σε μια διαδρομή που ακόμη εξελίσσεται.

Στο τέλος, τα φώτα χαμήλωσαν. Ένα κίτρινο φως από πίσω της σχημάτισε γύρω από το κεφάλι της Καραμπέτη κάτι σαν φωτοστέφανο. Οι σκιές έσκαβαν το πρόσωπό της κι έφερναν τη βυζαντινή εικόνα μέσα στη σύγχρονη σκηνή. Η μορφή της έμενε αυστηρή, σχεδόν εικονική, ενώ το βλέμμα της την κρατούσε ανθρώπινη. Για λίγα δευτερόλεπτα, φως και σκοτάδι συμπύκνωσαν όλη την αμφισημία της Χαδούλας. Έτσι έκλεισε η παράσταση· κι αυτή η εικόνα έμεινε μαζί μου.

Στην υπόκλιση, η συγκίνηση των συντελεστών ήταν ήδη φανερή. Στον τρόπο που στάθηκαν μπροστά μας ένιωθες πόσο βαθιά είχαν μπει στη συνθήκη που δημιούργησαν και πόσο γεμάτοι ήταν από αυτό που μόλις είχαν ζήσει και καταθέσει. Όταν το χειροκρότημα του κοινού συνάντησε τη δική τους συγκίνηση, γεννήθηκε μια κοινή ανάσα. Αυτή με συνόδευσε από το Εθνικό ως το σπίτι μου.

Έξω, το ψιλόβροχο καθόταν στο κίτρινο φως της πόλης. Στην 3ης Σεπτεμβρίου, πίσω από το θέατρο, οι γυναίκες με τα πολύχρωμα, αστραφτερά ρούχα στέκονταν κάτω από τους φωτισμένους στύλους σαν πεταλούδες της νύχτας. Η βροχή και τα ρούχα τους λαμπύριζαν μαζί, κι αυτή η εικόνα ήρθε να αναμετρηθεί με τη συγκίνηση που κουβαλούσα. Με γύρισε στη Χαδούλα και από εκεί στις γυναίκες του σήμερα, στις διαφορετικές ζωές και αγωνίες τους, στον αγώνα τους να επιβιώσουν. Γιατί η αγωνία για τη θέση και τη ζωή της γυναίκας δεν έμεινε στις σελίδες του Παπαδιαμάντη· συνεχίζει να περπατά μαζί μας.