Μουσικές του κόσμου μετά τις 10: Ο Αλέκος Βρέτος μιλά για το ξεχωριστό Late Night της Κ.Ο.Α.

Στις 16 Οκτωβρίου, η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών επιστρέφει στο Μέγαρο Μουσικής με το Late Night, μια συναυλία που για δεύτερη χρονιά δίνει ραντεβού με το κοινό στις 10 το βράδυ και φέρνει στο προσκήνιο μουσικές από διαφορετικές γωνιές του κόσμου. Από τον Λίβανο και την Ανδαλουσία μέχρι τη Βενεζουέλα και την Αργεντινή, το πρόγραμμα κινείται ανάμεσα σε διαφορετικές μουσικές παραδόσεις και ήχους.

Ανάμεσα στις ξεχωριστές στιγμές της βραδιάς, ο συνθέτης Αλέκος Βρέτος αναδεικνύει για πρώτη φορά στην ιστορία της Κ.Ο.Α. το ούτι σε σολιστικό ρόλο, ερμηνεύοντας τη Σουίτα Al Andalus του Μαρσέλ Χαλίφε, του ανθρώπου που υπήρξε δάσκαλός του. Με αφορμή τη συναυλία, μιλήσαμε μαζί του για το όργανο που του άνοιξε έναν νέο μουσικό κόσμο, την πρόκληση της συνύπαρξής του με μια συμφωνική ορχήστρα και την ελευθερία που βρίσκει ανάμεσα στη σύνθεση, τον αυτοσχεδιασμό και την ερμηνεία.

Αυτή η πρωτότυπη ιδέα της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, που έκανε πρεμιέρα πέρσι, είχε ως αποτέλεσμα να γεμίσει το Μέγαρο με ένα κοινό του οποίου ο μέσος όρος ηλικίας δεν ξεπερνούσε τα 30 χρόνια. Αυτό από μόνο του είναι εκπληκτικό. Νέα παιδιά βγήκαν ραντεβού σε μια συναυλία συμφωνικής ορχήστρας, μέσα στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Παρέες από σπουδαστές ωδείων και φοιτητές βρέθηκαν εκεί και χάριζαν απλόχερα τον ενθουσιασμό τους γι’ αυτή την εμπειρία.

Το φετινό πρόγραμμα είναι πράγματι ιδιαίτερο, καθώς μας ταξιδεύει σχεδόν σε ολόκληρο τον κόσμο και, ταυτόχρονα, ενώνει διαφορετικές κουλτούρες με τον τρόπο που μόνο η μουσική μπορεί. Οπότε, ναι, οι μουσικές του κόσμου μπορούν να ακουστούν και λίγο αργότερα απ’ ό,τι έχουμε συνηθίσει. Αυτή η πιο νυχτερινή ώρα δημιουργεί και μια πιο χαλαρή ατμόσφαιρα, κάτι που πιστεύω ότι βοηθάει ιδιαίτερα κάποιον που ενδεχομένως έρχεται για πρώτη φορά σε μια συναυλία συμφωνικής ορχήστρας.

Η τύχη και η περιέργεια με έφεραν στον δρόμο αυτού του υπέροχου οργάνου. Μέχρι το 1998 σπούδαζα πιάνο και σύνθεση, τόσο τζαζ όσο και κλασική μουσική, αλλά το ούτι μού άνοιξε δρόμους που μέχρι τότε δεν ήξερα καν ότι υπήρχαν. Προσπαθώντας να χρησιμοποιήσω στοιχεία της ελληνικής μουσικής στις συνθέσεις μου, στράφηκα στην παράδοση και, μέσα από αυτήν, στις ρίζες της και στις μουσικές που υπάρχουν γύρω από τη γεωγραφία μας. Η αραβική μουσική ήταν αυτή που με τράβηξε περισσότερο και άρχισα να ασχολούμαι πιο ουσιαστικά μαζί της. Το ούτι είναι κεντρικό όργανο τόσο στη θεωρία όσο και στην πράξη αυτής της μουσικής και, βέβαια, ένα από τα σημαντικότερα σολιστικά της όργανα. Με μάγεψε ο ήχος του και από τότε δεν σταμάτησα να το ψάχνω. Ένας Έλληνας συμφοιτητής μου είχε φέρει ένα ούτι μαζί του και κάποια στιγμή μου είπε: «Δεν προλαβαίνω να το μελετήσω, έχω εξετάσεις στην κιθάρα», και μου το έδωσε. Εγώ ήθελα απλώς να το επεξεργαστώ, να δω ως συνθέτης τι θα μπορούσα να γράψω γι’ αυτό. Και, κατά κάποιον τρόπο, από τότε ακόμη ψάχνω.

Το ούτι μού άνοιξε δρόμους που δεν ήξερα καν ότι υπήρχαν

Η βασική δυσκολία έχει να κάνει με την ίδια την παραδοσιακή φύση του οργάνου. Η μουσική για την οποία έχει δημιουργηθεί το ούτι δεν περιορίζεται στις δώδεκα νότες του δυτικού συγκερασμένου συστήματος. Υπάρχουν διαστήματα και αποχρώσεις που αποτελούν ουσιαστικό μέρος της ταυτότητάς του και αυτό δημιουργεί από μόνο του μια πρόκληση όταν πρέπει να συνυπάρξει με μια συμφωνική ορχήστρα.
Παράλληλα, το ούτι, όπως και πολλά παραδοσιακά όργανα, δεν έχει εξελιχθεί τεχνολογικά με βάση τις ανάγκες της δυτικής συμφωνικής μουσικής. Εκεί μπορεί να υπάρξει μια σύγκρουση δύο διαφορετικών κόσμων, η οποία χρειάζεται εμπειρία και, κυρίως, μουσική κατανόηση, ώστε να μη σπρώξεις το όργανο προς μια κατεύθυνση που δεν του ανήκει. Είναι ουσιαστικά ένα παιχνίδι ισορροπιών — ηχητικών αλλά και αισθητικών. Να μη θυσιάσεις τον χαρακτήρα και τον ήχο του οργάνου, αλλά ταυτόχρονα να μη βρεθείς εντελώς έξω από τον κόσμο της ορχήστρας. Είναι μια αρκετά δύσκολη, αλλά και πολύ ενδιαφέρουσα πρόκληση για έναν μουσικό που προέρχεται από διαφορετική μουσική νοοτροπία.

Ο Αλέκος Βρέτος για τον δάσκαλό του Μαρσέλ Χαλίφε: «Για να δώσω μια εικόνα της σημασίας του, θα έλεγα ότι ο Μαρσέλ Χαλίφε έχει για ένα μεγάλο μέρος του αραβικού κόσμου μια θέση αντίστοιχη με αυτή που έχει ο Μίκης Θεοδωράκης για την Ελλάδα». / Photo credits: alexkat

Το έργο του Μαρσέλ Χαλίφε για ούτι και ορχήστρα είναι από τα πρώτα και σπάνια έργα αυτού του είδους. Είναι γραμμένο σε μορφή σουίτας και αποτελείται από δώδεκα μέρη. Έχει πολύ έντονα αραβικά και, κυρίως, ανδαλουσιανά στοιχεία. Στοιχεία, δηλαδή, που ενώνουν την Ευρώπη με τον αραβικό κόσμο, με κοινό γεωγραφικό και πολιτισμικό έδαφος την Ανδαλουσία, τη σημερινή νότια Ισπανία. Το έργο έχει μεγάλες προκλήσεις τόσο για τον ουτίστα όσο, βέβαια, και για την ορχήστρα. Η σύνθεση παίζει πολύ με τις ατμόσφαιρες και με τη συναισθηματική κατάσταση του ακροατή. Δεν στηρίζεται μόνο στη δεξιοτεχνία· δημιουργεί διαρκώς εικόνες και διαφορετικά ηχητικά τοπία. Και μια σημαντική λεπτομέρεια είναι ότι το ελληνικό κοινό βρίσκεται αρκετά κοντά σε πολλούς από αυτούς τους ήχους. Υπάρχουν πράγματα που, ακόμη κι αν κάποιος δεν μπορεί να τα προσδιορίσει θεωρητικά, τα αναγνωρίζει σχεδόν ενστικτωδώς. Νομίζω, λοιπόν, ότι το έργο μπορεί να δημιουργήσει εικόνες στο ελληνικό κοινό με πολύ άμεσο τρόπο.

Ήταν πράγματι ο πρώτος άνθρωπος που με δίδαξε ούτι, στην Αμερική το 1998. Ένας πραγματικός ευγενής της μουσικής, με τεράστια ευαισθησία όχι μόνο απέναντι στη μουσική αλλά και απέναντι στην κοινωνία. Είναι ο άνθρωπος που μελοποίησε την ποίηση του σπουδαίου Παλαιστίνιου ποιητή Μαχμούντ Νταρουίς. Για να δώσω μια εικόνα της σημασίας του, θα έλεγα ότι ο Μαρσέλ Χαλίφε έχει για ένα μεγάλο μέρος του αραβικού κόσμου μια θέση αντίστοιχη με αυτή που έχει ο Μίκης Θεοδωράκης για την Ελλάδα: ένας δημιουργός του οποίου η μουσική συνδέθηκε πολύ βαθιά με την κοινωνία και την εποχή του. Θυμάμαι ακόμη την πρώτη συμβουλή που μου έδωσε, στο πρώτο μας μάθημα. Εγώ είχα μεγάλο άγχος, γιατί βρισκόμουν απέναντι σε μια τόσο σημαντική προσωπικότητα, και εκείνος μου είπε πολύ απλά ότι «το ούτι παίζεται με την καρδιά». Αυτό που αισθάνομαι σήμερα είναι, με έναν τρόπο, ότι θέλω να τον βγάλω ασπροπρόσωπο. Να μπορέσω να αποδώσω το έργο του με τον τρόπο που ξέρω ότι θα ήθελε. Είναι ευθύνη αλλά και μεγάλη τιμή. Και δεν αφορά μόνο τον δάσκαλό μου. Υπάρχει και μια ευθύνη απέναντι στην Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, η οποία κάνει αυτό το άνοιγμα και δίνει χώρο να ακουστούν μουσικές διαφορετικές από αυτές που έχουμε συνηθίσει να συναντάμε σε μια συμφωνική αίθουσα.

Νομίζω ότι για μένα αυτά τα τρία πράγματα είναι πολύ πιο κοντά μεταξύ τους απ’ όσο φαίνεται. Όταν γράφω, υπάρχει πάντα ένα στοιχείο αυτοσχεδιασμού. Όταν αυτοσχεδιάζω, χρησιμοποιώ όλη την εμπειρία που έχω αποκτήσει ως συνθέτης. Και όταν ερμηνεύω ένα έργο κάποιου άλλου, ακόμη κι αν φυσικά οφείλω να σεβαστώ τη γραφή και την πρόθεσή του, πάλι πρέπει να βρω τον δικό μου τρόπο να υπάρξω μέσα σε αυτό. Ο αυτοσχεδιασμός, βέβαια, έχει μια ιδιαίτερη μορφή ελευθερίας, γιατί όλα συμβαίνουν εκείνη τη στιγμή. Δεν μπορείς να πάρεις τίποτα πίσω. Ακούς, αντιδράς, αποφασίζεις και συνεχίζεις. Αυτή η αίσθηση του κινδύνου είναι ίσως και το πιο όμορφο κομμάτι του.

Από την άλλη, στη σύνθεση έχεις τον χρόνο να χτίσεις έναν ολόκληρο κόσμο, να επιστρέψεις σε κάτι, να το αλλάξεις, να αφαιρέσεις. Και στην ερμηνεία υπάρχει μια άλλη πρόκληση: να μπεις στον κόσμο ενός άλλου ανθρώπου χωρίς να χάσεις τον δικό σου χαρακτήρα. Οπότε δεν ξέρω αν μπορώ πραγματικά να τα χωρίσω. Για μένα είναι διαφορετικές όψεις της ίδιας ανάγκης: να επικοινωνήσω κάτι μέσα από τη μουσική.

Η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών κάνει αυτό το άνοιγμα και δίνει χώρο να ακουστούν μουσικές διαφορετικές από αυτές που έχουμε συνηθίσει να συναντάμε σε μια συμφωνική αίθουσα

Αυτή την περίοδο συμβαίνουν αρκετά πράγματα μαζί, κάτι που είναι όμορφο αλλά και αρκετά απαιτητικό. Στις 9 Οκτωβρίου κυκλοφορεί και διεθνώς το νέο μου άλμπουμ, Mediterranean Echoes, ένα έργο στο οποίο έχω επενδύσει πολύ χρόνο και σκέψη και το οποίο, κατά κάποιον τρόπο, συνοψίζει τη μουσική κατεύθυνση που ακολουθώ τα τελευταία χρόνια. Μία εβδομάδα αργότερα έρχεται αυτή η συναυλία με την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών και το έργο του Μαρσέλ Χαλίφε, που είναι για μένα μια εντελώς διαφορετική αλλά εξίσου σημαντική πλευρά της μουσικής μου ζωής.

Από εκεί και πέρα, το επόμενο διάστημα θέλω να δοθεί βάρος στη ζωντανή παρουσίαση του Mediterranean Echoes, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Με ενδιαφέρει ιδιαίτερα να ταξιδέψει αυτή η μουσική και να βρεθεί μπροστά σε διαφορετικά ακροατήρια, γιατί πιστεύω ότι μόνο εκεί καταλαβαίνεις πραγματικά τι έχεις δημιουργήσει: όταν σταματά να σου ανήκει αποκλειστικά και αρχίζει να αποκτά τη δική του ζωή μέσα από τους ανθρώπους που την ακούν. Και, φυσικά, συνεχίζω να γράφω. Αυτό μάλλον δεν σταματά ποτέ. Συνήθως, πριν προλάβει να ολοκληρωθεί ένα πράγμα, έχει ήδη αρχίσει να γεννιέται το επόμενο.