Ο Θωμάς Μοσχόπουλος σκηνοθετεί στην Επίδαυρο τον «Ίωνα», ισορροπώντας το μέτρο με το χάος

Έχουν περάσει οκτώ χρόνια από την τελευταία του σκηνοθεσία στην Επίδαυρο, το καλοκαίρι του 2018 με την «Ιφιγένεια εν Ταύροις», τότε σε παραγωγή του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδας. Το τελευταίο Σαββατοκύριακο του Αυγούστου, ο Θωμάς Μοσχόπουλος κλείνει πανηγυρικά τα επιδαύρια με την επάνοδο του στο αρχαίο θέατρο και στην εργογραφία του Ευριπίδη – αυτή τη φορά σε συνεργασία με τον Θεατρικό Οργανισμό Κύπρου. Αυτήν, όπως και στα προηγούμενα τρία εγχειρήματα του, επιλέγει ένα κείμενο, λιγότερο γνωστό και σπάνια παιζόμενο, όπως είναι ο, ακατάτακτος ανάμεσα στο τραγικό και το κωμικό, «Ίων». Ο σκηνοθέτης, πάντως, με διορθώνει πως τα τελευταία χρόνια, η παγκόσμια φιλολογική κοινότητα κατατάσσει τον «Ίωνα» στα σημαντικότερα έργα του τραγικού ποιητή.

Ο Ευριπίδης δανείζεται το μυθικό πρόσωπο του Ίωνα, γενάρχη της ιώνιας φυλής και εν μέσω σε μια εύθραυστης περιόδου – η φάση της Νικίας Ειρήνης, μια σύντομη ανακωχή στη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου – επιχειρεί μια φίλια προσέγγιση των Ιώνων παρά τον συγκρουσιακό πολιτικό διάλογο της εποχής. «Σκοπός του Ευριπίδη είναι να σχολιάσει το στοιχείο του Άλλου. Ο Ίων καθίσταται ένα σύμβολο με τον συγγραφέα να μας λέει πως εκείνος που νομίζεις για ξένο, μπορεί να είναι και αδερφός σου».

Στον Ίωνα επικρατεί η  άποψη του Ευριπίδη που λέει να μην γαντζωνόμαστε μονομανιακά σε μια ιδέα. Κι αυτή είναι μια κατάσταση που καταγράφεται πολύ έντονα στην εποχή μας

Η, εν πολλοίς, άγνωστη πλοκή του έργου τοποθετείται στους Δελφούς, στο ιερό μαντείο του Απόλλωνα. Εκεί καταφθάνει η Κρέουσα, κόρη του μυθικού ιδρυτή της Αθήνας Ερεχθέα και ο σύζυγός της Ξούθος,  καθώς δεν έχει σταθεί δυνατό να αποκτήσουν παιδιά. Ζητούν, λοιπόν, χρησμό από την Πυθία. Ο Απόλλωνας – που στο παρελθόν έχει βιάσει την Κρέουσα με καρπό της βάναυσης αυτής ένωσης ένα αγόρι –  αποκαλύπτει στον Ξούθο πως ο πρώτος νέος που θα συναντήσει βγαίνοντας από το ιερό είναι ο γιος του. Αλλά ο πρώτος νέος που θα συναντήσει ο βασιλιάς, δεν είναι παρά ένας νεαρός υπηρέτης.  Αυτός είναι ο Ίων: σώθηκε μετά από παρέμβαση του Ερμή, όταν η Κρέουσα τον εγκατέλειψε ως βρέφος στην Ακρόπολη. Μάταια, προσπαθούσε να αποκρύψει τη βία που υπέστη και την εγκατάλειψη του γιου της.

Ο ηθοποιός Νεοκλής Νεοκλέους στο ρόλο του βασιλιά Ξούθου. @Δημήτρης Λούτσιος

Ο Θωμάς Μοσχόπουλος, είτε ανεβάζει σύγχρονη δραματουργία, είτε προσανατολίζεται σε κλασικά κείμενα επιμένει στην ανάγκη μιας διαφοροποίησης. Το επιβεβαιώνει: «Ομολογώ πως σκέφτηκα να μην επιλέξω ένα έργο που έχουμε δει πολλές φορές. Ο Ίων ανήκει σε αυτή την κατηγορία: φέρει κάτι πιο φρέσκο, κουβαλάει λιγότερα στερεότυπα, το κοινό έρχεται χωρίς προδικασμένη σκέψη. Θα ήθελα να ανακαλύπτω συνεχώς καινούργια κλασικά κείμενα, γιατί τα ήδη γνωστά μας οδηγούν να μεταθέσουμε την πρωτογενή αντίδραση μας στο πως θα έπρεπε να είναι ο Άμλετ ή ο Οιδίποδας. Αυτό δεν συμβαίνει σε ένα έργο που δεν γνωρίζουμε», εξηγεί.
Οι επιλογές του, ακόμα και στην περιορισμένη γκάμα της αρχαίας γραμματείας, είναι ακόμα πιο σαφείς. «Έργα ρευστά τα οποία δεν είναι ούτε τραγωδίες, ούτε κωμωδίες, ούτε σατιρικά δράματα και νοηματοδοτούν τη φόρμα με κάποιο ιδιαίτερο τρόπο. Ο τρόπος που διαχειρίζονται τους θεατρικούς κώδικες είναι ριζοσπαστικός για την εποχή τους. Η φόρμα είναι πιο ελαστική, ενδεχομένως και πιο δύσκολη, μα ταυτόχρονα και προκλητική στην διαχείριση της. Στον Ίωνα, λόγου χάρη, ο Ερμής αποκαλύπτει από την αρχή την πλοκή του έργου, αλλά σημασία έχει τελικά το πως θα υλοποιηθεί το καθετί».

Ο 16μελής Χορός του Ίωνα. @Δημήτρης Λούτσιος

Ο Μοσχόπουλος διακρίνει στον «Ίωνα» μια θαυμάσια ευκαιρία για παιχνίδι. Το εννοεί με την ακριβή έννοια του όρου. Εξηγείται: «στο αρχαίο δράμα είναι πιο εύκολο να φλερτάρεις με την αναρχία και το παιχνίδι, γιατί οι συμβάσεις είναι τόσο ξεκάθαρες, ώστε αποδέχεσαι ότι πρόκειται για ένα παραμύθι που δεν συμβαίνει στ’ αλήθεια· κι έτσι αφήνεσαι να συγκινηθείς με αθώο βλέμμα». Το έργο ακροβατεί μεταξύ μύθου και ρεαλισμού, μυστικισμού και σκεπτικισμού, δημόσιου και ιδιωτικού με τον σκηνοθέτη να αποδεικνύεται πρόθυμος για ν’ ακολουθήσει «την τρέλα του».
«Μου αρέσουν τα πράγματα που αγγίζουν τις τονικότητες του γκρι – και όχι του άσπρου ή του μαύρου. Αυτό συμβαίνει πολύ συχνά στο θέατρο, καθώς έχουμε εκπαιδεύσει το κοινό μελοδραματικά κι όχι δραματικά, το έχουμε εκπαιδεύσει να ζητάει καλούς και κακούς. Εδώ, ο Ευριπίδης δίνει δυνατότητες να αναιρέσεις τέτοια ζητούμενα. Ο Ιών, σε κάθε σκηνή, στηρίζει τα πράγματα με δογματική θέση, κάτι που ανατρέπεται στο επόμενο λεπτό. Επικρατεί, λοιπόν, η  άποψη του Ευριπίδη που λέει να μην γαντζωνόμαστε μονομανιακά σε μια ιδέα. Κι αυτή είναι μια κατάσταση που καταγράφεται πολύ έντονα στην εποχή μας: ζούμε σε περιβάλλον αστάθειας και ρευστότητας – συνθήκες που αποτελούν μια τρομακτική ευκαιρία  για αναδιοργάνωση – αλλά ο φόβος και η ανάγκη μας για ασφάλεια, μας κάνει να γαντζωνόμαστε από μια πεποίθηση, από τη σκέψη ότι ‘αυτό είναι και δεν επιδέχεται αμφισβήτησης’».

Σκηνή της παράστασης @Δημήτρης Λούτσιος

Ο «Ίων» σηματοδοτεί την τέταρτη συνάντηση του Θωμά Μοσχόπουλου με τον Ευριπίδη, μετά τις «Βάκχες» (2008), την «Άλκηστη» (2009) και την «Ιφιγένεια εν Ταύροις» (2018). Παρότι ομολογεί το μεγάλο του θαυμασμό για τον Σοφοκλή – έχει δουλέψει πάνω στις «Τραχίνιες» του – ο Ευριπίδης τον ’κερδίζει’ «για το παιχνιδιάρικο στοιχείο του. Σε προκαλεί να κάνεις ζαβολιές, πράγματα που έχουν εσωτερικές αντιθέσεις. Εκεί βρίσκω το διονυσιακό στοιχείο του θεάτρου που με συναρπάζει: το πως ισορροπείς το μέτρο με το χάος. Γιατί, ας μην ξεχνάμε, πως πάντα μιλάμε για χαοτικές ιστορίες, για ανθρώπους που χάνουν την πίστη τους, που αμφισβητούν και αμφισβητούνται, αλλά όλο συμβαίνει μέσα από ένα μέτρο. Ευτυχώς, στα έργα του αρχαίου δράματος υπάρχει ένα μέτρο κομψότητας και σοφίας, ενώνοντας τους σπονδύλους του έργου με λεπτό τρόπο, ώστε να μην σου επιτρέπουν να απομονώσεις το τσιτάτο που σε ενδιαφέρει. Παραδέχομαι, βλέπετε, πως έχω κουραστεί με το συναισθηματικό λαϊκισμό του θεάτρου, το άναρθρο και άκριτο συναίσθημα, την συνθηματολογική χρήση του λόγου και των εννοιών, αφού έτσι το κοινό εκτονώνεται, νιώθει πως κάνει την επανάσταση του».

Ο Ευριπίδης σε προκαλεί να κάνεις ζαβολιές, πράγματα που έχουν εσωτερικές αντιθέσεις. Εκεί βρίσκω το διονυσιακό στοιχείο του θεάτρου που με συναρπάζει

Οι ‘ζαβολιές’ του Θωμά Μοσχόπουλου στην περίπτωση του «Ίωνα» είναι συγκεκριμένες: η ερμηνεία του Ερμή από δύο ηθοποιούς (τους Ανδρέα Κουτσόφτα και Βασίλη Χαραλάμπους) εκφράζοντας την διττότητα του θεού αλλά και του ίδιου του έργου, η διάσπαση του Χορού σε γυναίκες και άνδρες (δηλαδή όχι μόνο στις Κρέουσες) και το στοιχείο του αντικατοπτρισμού και της ηχώς στην παράσταση σχολιάζοντας την συγγραφική αμφισημία· συνθήκη που αξιοποιείται και από τη σκηνογραφία (του Βασίλη Παπατσαρούχα) ο οποίος κάνει εκτεταμένη χρήση καθρεφτών και ντύνει τους ηθοποιούς με χαρακτηριστικά γυαλιά ηλίου – καθρέφτες. Θα είναι δε, η πρώτη φορά που ο Μοσχόπουλος θα κάνει χρήση μικροφώνων στην Επίδαυρο, επιθυμώντας να δώσει μια χροιά ψιθυριστής ερμηνείας. Ωστόσο, η πιο σημαντική θέση της σκηνοθεσίας είναι οι διαρκείς υπαινιγμοί της, οι οποίοι για τον ίδιο «σηματοδοτούν μια πολύ γόνιμη κατάσταση προκειμένου να ενεργοποιηθεί ο θεατής, μια αφορμή για διάλογο».

Η Στέλα Φυρογένη υποδύεται την Κρέουσα – εδώ με τον Βαλεντίνο Κόκκινο. @Δημήτρης Λούτσιος

Η επιδαύρια κάθοδος αθροίζει σε δύο τις συνεργασίες του σκηνοθέτη και του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου, μετά το χειμερινό ανέβασμα του «Επιθεωρητή» του Νικολάϊ Γκόγκολ. Επιρρεπής στο να εμπλουτίζει τα σχήματα των σταθερών συνεργατών του με νέα πρόσωπα, στον «Ίωνα» συνάντησε παλιούς συνεργάτες, ηθοποιούς που συμμετείχαν σε εργαστήρια του ή νεότερους ηθοποιούς που πέρασαν από ακρόαση.
«Έχεις πολύ περισσότερα να κερδίσεις μέσα σε ένα νέο σχήμα, παρά τη δυσκολία να βρεις ένα νέο κώδικα. Γι’ αυτό και πάντα οργανώνω μια διαδικασία που μοιάζει με workshop ώστε στη συνέχεια να δουλέψουμε πάνω στο έργο. Νομίζω ότι πιάνει τόπο», εξηγεί δηλώνοντας ενθουσιασμένος από την πρώτη του συνεργασία με την διακεκριμένη Κύπρια ηθοποιό Στέλα Φυρογένη στο ρόλο της Κρέουσας. Στον επώνυμο ρόλο θα δούμε τον Γιάννη Τσουμαράκη ενώ ο Νεοκλής Νεοκλέους θα υποδυθεί τον Ξούθο.

Για τη σχέση του με την Επίδαυρο: “«Πιστεύω ότι είναι ένα θέατρο με πολλά θετικά και πολλές ανάγκες που κανείς οφείλει να σεβαστεί όπως και να ακολουθήσει τις δομές που προτείνει. Με λίγα λόγια, χαίρομαι που επιστρέφω στην Επίδαυρο, χωρίς να ισχυρίζομαι πως μου έλειψε”.

Η παράσταση έχει ήδη ανέβει για τρία βράδια στη Λευκωσία, έχει σταθμεύσει σε Λάρνακα και Λεμεσό, ενώ στην Ελλάδα θα παρουσιαστεί αποκλειστικά στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου στις 28 και 29 Αυγούστου. Θα είναι η τέταρτη σκηνοθεσία του Θωμά Μοσχόπουλου που παρουσιάζεται στην αργολική ορχήστρα. Στην αναμενόμενη επιδαύρια προοπτική, πάντως, ακούγεται σταθερά ψύχραιμος. Λέει πως όλες οι εμπειρίες του από το αρχαίο θέατρο είναι θετικές και πάντα ταυτισμένες με αγαπημένα πρόσωπα: την Έλλη Παπαγεωργακοπούλου, τον Λευτέρη Παυλόπουλο, τον Διονύση Φωτόπουλο. Για τον Θωμά Μοσχόπουλο η Επίδαυρος είναι πρωτίστως οι μνήμες που έχει μοιραστεί με αυτούς τους ανθρώπους. Και παρότι δηλώνει… αρνητής της νοσταλγίας ανακαλεί την πρώτη του επίσκεψη στο θέατρο, όταν ως παιδί 8 ή 9 ετών, έφτασε στο χώρο για να μάθει πως μόλις είχε κλείσει για τους επισκέπτες. Σε πείσμα όλων, σκαρφάλωσε κρυφά από τα κάγκελα και, με παιδική αθωότητα, τρύπωσε μέσα. «Αυτή νομίζω είναι η πιο κοντινή σχέση που έχω αναπτύξει με την Επίδαυρο, η λαχτάρα ενός παιδιού που θέλει πολύ να δει κάτι από κοντά και τίποτα δεν το σταματά. Και στο τέλος λέει ‘τι ωραία, αυτή είναι η Επίδαυρος».

Κατά τα άλλα, δεν θέλει να παρακολουθήσει τη γενική νοοτροπία του δέους ή την επιθυμία του κοινού να επιβεβαιώσει μέσω μιας παράστασης τη μυθολογία του σε σχέση με το χώρο. «Πιστεύω ότι είναι ένα θέατρο με πολλά θετικά και πολλές ανάγκες που κανείς οφείλει να σεβαστεί όπως και να ακολουθήσει τις δομές που προτείνει. Με λίγα λόγια, χαίρομαι που επιστρέφω στην Επίδαυρο, χωρίς να ισχυρίζομαι πως μου έλειψε. Νομίζω ότι έχω μπει σε drama free zone: κάνω πιο σοβαρά τη δουλειά μου και παίρνω λιγότερο σοβαρά τον εαυτό μου».