Εικαστικές εκπλήξεις από τον Αλέξανδρο Ψυχούλη στα Χανιά

Εικαστικός, αλλά και μουσικός, συγγραφέας, καθηγητής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, αλλά και καλλιεργητής, ο Αλέξανδρος Ψυχούλης αποτελεί έναν ακατάτακτο πολυμεσικό καλλιτέχνη, οι ενασχολήσεις του οποίου αλληλοεπηρεάζονται διεισδύοντας η μία στην άλλη, απολήγοντας, εντέλει, σε ένα ενιαίο έργο όπου τέχνη και ζωή συμφύρονται…

Η έκθεση με τίτλο «Κινδύνεψα μόνο από ανεξέλεγκτες σκέψεις», που φιλοξενείται στα Χανιά μέχρι και τις αρχές Οκτωβρίου, περιλαμβάνει περισσότερα από 150 ζωγραφικά έργα, εγκαταστάσεις, animation, κόμικς, γλυπτά, σημειώσεις και προσχέδια, που απλώνονται και στα τρία επίπεδα της Πινακοθήκης. Αν και αναδρομική, η έκθεση δεν έχει αυστηρά χρονολογικό χαρακτήρα, καθώς αναπτύσσεται περισσότερο θεματολογικά και ελεύθερα, όπως επισημαίνει ο επιμελητής της, Χριστόφορος Μαρίνος. Σε αυτήν περιλαμβάνονται έργα από το 1985, με το πιο παλιό, ένα σχέδιο γυμνού, να έχει φιλοτεχνηθεί όταν ο καλλιτέχνης ήταν ακόμα φοιτητής στη Σχολή Καλών Τεχνών.

Τα έργα που παρουσιάζονται στην έκθεση προσαρμόζονται στην κλίμακα του χώρου. Οι μεγάλες εγκαταστάσεις του καλλιτέχνη, που οι περισσότερες βρίσκονται σε μουσεία του εξωτερικού, απουσιάζουν, με την εξαίρεση μιας εντυπωσιακής φάλαινας από νήμα, που καλύπτει σε ύψος και τους τρεις ορόφους της Δημοτικής Πινακοθήκης Χανίων, έργο που πρωτοπαρουσιάστηκε στην έκθεση του οργανισμού ΝΕΟΝ «Renaissance Stories», το 2015. Mε έναν τρόπο, το έργο αυτό συνδέει τους ορόφους και τις ενότητες όχι μόνο χωρικά αλλά και χρονικά.

Το έργο, όμως, το οποίο υποδέχεται τον επισκέπτη είναι μια κατασκευή με κορδόνια και αρβύλες, με τίτλο «Δεν υπάρχουν άγγελοι στα ΡΕΟ». Μιλώντας για την οικεία αυτή τεχνική που έχει αναπτύξει, ο εικαστικός επισημαίνει ότι την «ανακάλυψα στον στρατό, βλέποντας τους πολύ νεότερους συναδέλφους μου να φτιάχνουν, καίγοντας τα κορδόνια από τις αρβύλες τους, βραχιολάκια και κοσμήματα για τις αγαπημένες τους… Εδώ χρησιμοποιώ κορδόνια και τρία ζευγάρια αρβύλες, όσα δικαιούνταν κανείς να λειώσει στον στρατό».

Ακριβώς απέναντι βρίσκεται τοποθετημένο ένα ακόμη έργο με κορδόνια, σε διάλογο με το πρώτο, το οποίο δημιουργείται σταδιακά και με τη βοήθεια των θεατών – ένα έργο «εν προόδω», που υπολογίζεται ότι θα έχει ολοκληρωθεί κατά το πέρας της έκθεσης και ο ίδιος ο καλλιτέχνης πιστεύει πως μοιάζει με τα «όνειρα των κορδονιών», που καλούνται να συνομιλήσουν με μοτίβα από έργα της Φλωρεντίνης Καλούτση, τα οποία ανήκουν στη μόνιμη συλλογή της Δημοτικής Πινακοθήκης Χανίων.

Ανάμεσα στα άλλα έργα, παρουσιάζεται και ένα σχέδιο που είχε καταστραφεί από τις πλημμύρες που προκάλεσε η κακοκαιρία Ντάνιελ. «Το πήρα μέσα από τη λάσπη και το σιδέρωσα όσο μπορούσα για να καταφέρουμε να το δείξουμε», λέει ο Αλέξανδρος Ψυχούλης. «Γιατί πλημμύρισε και το εργαστήριό μου, και έχασα πάρα πολλά έργα», συμπληρώνει. Πρόκειται για μια εμπειρία καθοριστική, που αποτυπώνεται με διάφορους τρόπους σε πολλά από τα έργα της έκθεσης, έργα τα οποία συνιστούν μέρος της γενικότερης διεργασίας του πένθους για το χαμένο οικείο περιβάλλον, όπως το αγροτόσπιτο στο Μικρό του νοτίου Πηλίου, που πρόλαβε να εγκαταλείψει λίγο πριν το πάρουν μαζί τους τα νερά της πλημμύρας.
«Δεν είμαι τίποτα παραπάνω από αυτά που βλέπετε», λέει ο Αλέξανδρος Ψυχούλης, μιλώντας για τα έργα της έκθεσης. «Είμαστε αυτό που αφήνουμε σαν ίχνος πάνω στη γη, καθώς περνάμε», λέει, δείχνοντας το έργο «Groovie» (2017) και εξηγεί: «Οι καλλιεργητές που σκάβουν τον μπαξέ τους κινούνται χωρίς να βλέπουν πού πηγαίνουν. Αυτό που κοιτούν είναι η χαρακιά στο έδαφος που σκάβουν, το ίχνος που αφήνουν πάνω στη γη».

Προχωρώντας προς το βάθος της αίθουσας, πλησιάζουμε τη μνημειακή φάλαινα που κρέμεται από την οροφή, το έργο με τίτλο «Ο οίκτος είναι μια μορφή ευτυχίας» (2015). Η φάλαινα αυτή έχει μια ενδιαφέρουσα ιστορία πίσω της, που την αφηγείται ο Αλέξανδρος Ψυχούλης: «Με επισκέφτηκε στο γραφείο μου στο πανεπιστήμιο μια πολύ νέα κοπέλα, η Ζωή, και μου έφερε κάτι σχέδιά της, πολύ άγρια, πολύ φορτισμένα. Τα είχε φτιάξει με μαύρο μολύβι ματιών, το μόνο υλικό που διέθετε. Με ρώτησε αν μπορούσε να τα πουλάει αυτά για να βγάζει χρήματα. Κατάλαβα ότι κάτι έτρεχε και της ζήτησα να μου μιλήσει για τη ζωή της. Μου περιέγραψε μια πάρα πολύ άσχημη ιστορία παιδικής κακοποίησης και εφηβικής εγκυμοσύνης, ένα δράμα τρομερό. Τα σχέδια, όμως, δεν μπορούσαν να πουληθούν. Της είπα ότι θα τα αγοράζω εγώ και τη ρώτησα αν της αρέσει να ζωγραφίζει. “Όχι”, μου απάντησε. “Δεν μου αρέσει καθόλου”. Της αντέτεινα ότι κάνοντάς τα αυτά, θα τα βγάζει από μέσα της. Θα τα ξεπατικώνω εγώ με το κορδόνι και θα κάνουμε ένα μεγάλο ξόρκι. “Θα τα ξορκίσεις, θα τα βγάζεις από πάνω σου και θα τα πάρει ένα μεγάλο κήτος”. Κι έτσι έγινε η φάλαινα».

«Αίθουσα αναμονής»

Προχωρώντας στο δεύτερο επίπεδο της Πινακοθήκης, το βλέμμα του θεατή αιχμαλωτίζει η σειρά έργων με τίτλο «Αίθουσα αναμονής». Πρόκειται για πίνακες που φιλοτεχνήθηκαν κατά τη διάρκεια της καραντίνας. «Ήταν η περίοδος που βρισκόμασταν μόνο μέσα από οθόνες». Ο καλλιτέχνης χρησιμοποιεί εικόνες «κλεμμένες» κρυφά από τις οθόνες των τηλεδιασκέψεων: «Όταν κάνουμε τηλεδιασκέψεις, όλοι μας αυτοσκηνοθετούμαστε. Πιο πολύ κοιτάμε τον εαυτό μας, παρά τους άλλους. Ένιωθα πάντα μια έλλειψη αυθεντικότητας βλέποντας αυτές τις εικόνες. Ήξερα, όμως, ότι αν περίμενα, κάποια στιγμή θα έπαιρναν μια πιο ανθρώπινη πόζα. Και τότε τους έκλεβα την εικόνα. Ήταν η εποχή που μου έλειπαν οι άνθρωποι πάρα πολύ. Έτσι, ζωγράφιζα όλα αυτά τα αγαπημένα πρόσωπα με μια παλιά τεχνική, της ακουαρέλας, που ήταν σαν τα πινέλα να χάιδευαν τα πρόσωπα. Είναι φοιτητές μου, συνάδελφοι καθηγητές και φίλοι και είναι όλοι μόνοι…».

Τα έργα που ακολουθούν αντανακλούν την πρόσφατη εμπειρία, με πίνακες όπου πρωταγωνιστούν ζώα που κουβαλούν την εστία τους, όπως το σαλιγκάρι και η χελώνα, αλλά και ο ίδιος ο ουρανός, σε μια ακόμη μορφή εξορκισμού· ή έργα που σοκάρουν με τη βιαιότητα της χειρονομιακής ζωγραφικής τους: «Όταν δεις το σπίτι σου να καταρρέει, καταρρέει μαζί και κάθε έννοια σταθερότητας, παθαίνεις τρομερό σοκ», λέει ο Αλέξανδρος Ψυχούλης. «Το καταλαβαίνεις αυτό γιατί δεν μπορείς πια να αστειευτείς ‒ και θεραπεύεσαι όταν αρχίζεις και αστειεύεσαι. Η δική μου θεραπεία ήταν αυτά τα έργα, όπου σχεδόν έγδερνα με μολύβια τον μουσαμά, για να φύγει η σωματική ένταση, προσπαθώντας, ταυτόχρονα, να συγχωρήσω τους ουρανούς που ρίξανε τόση βροχή».

Στο τελευταίο επίπεδο του κτιρίου της Δημοτικής Πινακοθήκης, ανάμεσα σε άλλα, υπάρχουν μια σειρά ψηφιακά έργα, κυρίως μικρά flash animation. «Πάντα με ενδιέφερε πώς χρησιμοποιούμε την ψηφιακή τεχνολογία στη τέχνη», λέει ο καλλιτέχνης. «Ήδη από το 1990, προσπαθούσα να βρω τι σημαίνει ζωγραφική στην ψηφιακή εποχή. Όμως, ακόμα κι αν ζωγραφίζαμε στον υπολογιστή, αυτό δεν μπορούσε να μεταφερθεί σε άλλη επιφάνεια, γιατί χανόταν η λάμψη της οθόνης· άρα δεν είχε κανένα νόημα να τυπώνουμε έργα που φτιάξαμε στον υπολογιστή».

Αρχικά, πειραματίστηκε με το Flash, «ένα software που δημιούργησε μια πολύ μικρή εταιρεία και έδωσε ξαφνικά τη δυνατότητα στους πάντες να κάνουν animation, κινούμενα εικονίδια, γιατί ήταν εύκολο στον προγραμματισμό και τα αρχεία του πολύ ελαφριά», λέει. Όμως, κάποια στιγμή πέρασε σε άλλη εταιρεία, άρχισε να φορτώνεται με όλο και δυσκολότερες εκδοχές, με αποτέλεσμα στο τέλος να καταργηθεί. «Πάρα πολλοί καλλιτέχνες το είχαν χρησιμοποιήσει σαν εκφραστικό μέσο. Έχουν γίνει αριστουργήματα τα οποία, αυτή τη στιγμή, δεν μπορούν να παιχτούν, γιατί δεν τα αναγνωρίζουν πια οι υπολογιστές».

Όμως ο ίδιος δεν σταμάτησε να πειραματίζεται με τα ψηφιακά μέσα. Δουλεύοντας με το σχεδιαστικό πρόγραμμα «Illustrator», «κατάφερα να σχεδιάζω πράγματα και μετά πήρα ένα cutter, αυτά τα εργαλεία που κόβουν τα γράμματα, και του προσάρμοσα ένα στυλό. Και άρχισε το μηχάνημα, νομίζοντας πως κόβει, να γράφει με το στυλό. Έβλεπα το κόκκινο στυλό και σκεφτόμουν αυτά που χρησιμοποιούσαν για να διορθώσουν κάποιο λάθος. Και για μένα, η χρήση του συχνά μοιάζει να είναι παρόμοια».

Αναφερόμενος στην τεχνική αυτή, ο Αλέξανδρος Ψυχούλης σχολιάζει: «Φανταστείτε ότι εμείς σχεδιάζουμε και αμφιβάλλουμε διαρκώς. Γράφουμε μια γραμμή, την κοιτάμε… Αυτός ο αλγόριθμος όμως είναι αδίστακτος. Δεν έχει συναίσθημα, δεν έχει δεύτερη σκέψη, τίποτα. Ο αλγόριθμος δεν θα αμφιβάλει ποτέ. Και αυτό είναι τρομακτικό».

Αλέξανδρος Ψυχούλης

Προχωρώντας προς το τέλος της έκθεσης, σε μια προθήκη φιλοξενούνται κατάγραφα σημειωματάρια. «Είναι σελίδες ημερολογίου. Κάθε μέρα κάνω από ένα σχέδιο, όπου υπάρχουν ιδέες για έργα που θα κάνω ίσως αργότερα», λέει ο εικαστικός, ενώ σε μια διπλανή προθήκη βρίσκονται τα πρωτότυπα σχέδια για τα κόμικς της σειράς «Pit Bull: Αδίστακτοι performers» (εκδόσεις Οξύ, 1995).

Τέλος, μαζί με δύο αγροτικής έμπνευσης εγκαταστάσεις από τη σειρά «Μια καλλιεργήσιμη έκσταση», τις «Swiss Army Maker» και «Κλαδευτήρι» (2017), έναν υπερμεγέθη ελβετικό σουγιά φτιαγμένο με αγροτικά καλλιεργητικά εργαλεία και ένα κλαδευτήρι φτιαγμένο από το ίδιο το κλαδί το οποίο κλαδεύει, παρουσιάζεται και ένα βίντεο εμπνευσμένο από την ιστορία του Παρθεναγωγείου Βόλου και των διώξεων τις οποίες υπέστησαν ο Αλέξανδρος Δελμούζος και ο Δημήτριος Σαράτσης το 1911, τα γνωστά και ως «Αθεϊκά».

Την αναδρομική έκθεση του Αλέξανδρου Ψυχούλη «Κινδύνεψα μόνο από ανεξέλεγκτες σκέψεις» συνοδεύει ένας εξαιρετικός τυποτεχνικά, δίγλωσσος (ελληνικά – αγγλικά) ομότιτλος κατάλογος, όπου εκτός από τα έργα, περιλαμβάνονται ένα απολαυστικά ιδιοσυγκρασιακό αυτοβιογραφικό κείμενο του εικαστικού, καθώς και αναλυτική αναφορά στο έργο του μέσα από τα 24 μελετήματα με τίτλο «ΑΨ: Ένα αλφάβητο», από τον επιμελητή της έκθεσης, Χριστόφορο Μαρίνο.