Μαριλένα Κατρανίδου: Δέκα χρόνια στον παράλογο κόσμο της «Φαλακρής Τραγουδίστριας»

Έχει ενδιαφέρον να παρακολουθεί κανείς τον τρόπο με τον οποίο ένα θεατρικό εγχείρημα αντέχει και δοκιμάζεται στον χρόνο. Στην περίπτωση της «Φαλακρής Τραγουδίστριας -Συμβαίνουν αυτά καμιά φορά-» της Μαριλένας Κατρανίδου, όλα άρχισαν το 2015 στο Τμήμα Θεάτρου της Σχολής Καλών Τεχνών του ΑΠΘ, ως σπουδαστική εργασία. Μέσα στα χρόνια, η δουλειά αυτή ταξίδεψε σε διαφορετικές σκηνές, εντός και εκτός συνόρων, με σταθμούς την Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη και τη Δρέσδη, για να ενταχθεί φέτος στο πρόγραμμα του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου 2026. Για τη σκηνοθέτρια, η συγκυρία αυτή δεν αποτελεί έναν απολογισμό, αλλά μια νέα συνάντηση με το έργο, τους ηθοποιούς, το κοινό και, τελικά, με την ίδια -με τον τρόπο που έχει αλλάξει το δικό της βλέμμα μέσα σε αυτά τα χρόνια.

Το αριστουργηματικό έργο του Ευγένιου Ιονέσκο πρωτοπαρουσιάστηκε το 1950 και καθιερώθηκε ως ένα από τα έργα-ορόσημα του Θεάτρου του Παραλόγου. Ο ίδιος το συνέδεσε με την έννοια του «αντιθεάτρου», σηματοδοτώντας τη ρήξη του με τις συμβάσεις του παραδοσιακού δράματος. Στον πυρήνα του βρίσκεται η κρίση της ανθρώπινης επικοινωνίας: Ο αυτοματισμός της γλώσσας γεννά τον αυτοματισμό της συμπεριφοράς, αυτός οδηγεί στην απουσία εσωτερικής ζωής και, τελικά, στη μηχανικότητα της καθημερινότητας και στον κομφορμισμό. Από εκεί αναδύονται η μοναξιά και η ρηχότητα των ανθρώπινων σχέσεων, ο τρόμος του υπαρξιακού κενού και η επισφάλεια της ίδιας της μνήμης.

Για τη Μαριλένα Κατρανίδου, ο Ιονέσκο παραμένει διαχρονικός όχι επειδή «προβλέπει» τη σύγχρονη πραγματικότητα, αλλά επειδή φωτίζει κάτι σταθερό και βαθύτερο στην ανθρώπινη συνθήκη. Γι’ αυτό και στόχος της δεν είναι να μεταφέρει μέσα από τη δουλειά της ένα συγκεκριμένο μήνυμα ούτε να επικαιροποιήσει τον Ιονέσκο με το ζόρι, αλλά να δημιουργήσει τις συνθήκες ώστε ο θεατής να μπορέσει να αναγνωρίσει, μέσα σε όσα συμβαίνουν επί σκηνής, κάτι από τον εαυτό του. Εκεί, για την ίδια, βρίσκεται και ο ουσιαστικός διάλογος που το ίδιο το έργο μπορεί να ανοίξει με τον θεατή.

Με αφορμή τις παραστάσεις της «Φαλακρής Τραγουδίστριας» στο Θέατρο Αλκμήνη, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου 2026, η Μαριλένα Κατρανίδου μιλάει μαζί μας για αυτή την απρόβλεπτη πολυετή θεατρική διαδρομή , τη σχέση της με το έργο του Ιονέσκο και όσα το καθιστούν διαχρονικό, αλλά και για τις μορφές που παίρνει το παράλογο στο σήμερα.

Φωτογραφία: Καρίνα Λογοθέτη

Είναι μια διαδρομή που δεν θα μπορούσα να είχα προβλέψει όταν ξεκίνησε ως μια σπουδαστική εργασία. Το γεγονός ότι η παράσταση συνεχίζει να συναντά νέους θεατές, σε διαφορετικά πλαίσια και τόπους, είναι ίσως το πιο σημαντικό στοιχείο αυτής της πορείας. Η παρουσία της στο Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου αποτελεί μια ευκαιρία να δοκιμαστεί ξανά μέσα σε ένα διαφορετικό περιβάλλον. Είναι μεγάλη μας χαρά που είμαστε μέρος του φετινού προγραμματισμού. Περισσότερο από έναν απολογισμό, το βλέπω ως μια νέα συνάντηση με το έργο, τους ηθοποιούς και το κοινό. Κάθε φορά που επιστρέφουμε θα ανακαλύπτουμε και κάτι διαφορετικό. Έτσι κι αλλιώς ο Ευγένιος Ιονέσκο έχει γράψει ένα έργο που δεν μπορεί ακριβώς να ανήκει σε μια μόνο εποχή.

Η Φαλακρή Τραγουδίστρια παραμένει επίκαιρη επειδή φωτίζει κάτι διαχρονικό στην ανθρώπινη συνθήκη.

Πραγματικά αυτή είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα ερώτηση, γιατί αυτή η δεκαετής διαδρομή δεν αφορά μόνο την παράσταση, αλλά και τη δική μου σχέση με αυτήν. Δεν ξέρω αν είμαι ακριβώς ο ίδιος άνθρωπος που ξεκίνησε να δουλεύει πάνω στη Φαλακρή Τραγουδίστρια πριν από δέκα χρόνια. Στην πορεία προσπάθησα να κάνω αλλαγές, να μετακινήσω στοιχεία, να αναζητήσω νέους δρόμους, αλλά κατάλαβα ότι κάποιες αλλαγές δεν μπορούσαν να επιβιώσουν. Αυτό που τελικά άλλαξε περισσότερο δεν ήταν απαραίτητα η παράσταση, αλλά ο τρόπος που την κοιτάζω. Η έλλειψη επικοινωνίας και η πάλη του ανθρώπου να διατυπωθεί είναι κάτι διαχρονικό. Πριν δέκα χρόνια υπήρχαν σημεία στο έργο που έμοιαζαν κωμικά, πλέον η τραγικότητα της ανθρώπινης κατάστασης αναδεικνύεται πιο έντονα όχι γιατί κάτι δραστικό έχουμε αλλάξει στην παράσταση, απλά γιατί η εποχή μας έχει γίνει πιο παράλογη και δύσκολη. Το ζήτημα της επικοινωνίας δεν μπορεί να είναι αποκομένο από το βαθύτερο ζήτημα των ανθρώπινων σχέσεων. Μιλάμε πολύ και τελικά δεν λέμε τίποτα. Μιλάμε εξ αφορμής του άλλου, μιλάμε γιατί θέλουμε κάτι να μας συμβεί, γιατί δεν αντέχουμε την σιωπή ανάμεσα σε κόσμο. Μας φοβίζει μια αληθινή στιγμή.  Υπάρχουμε με την υπεκφυγή μας. Παρότι λοιπόν η παράσταση δεν έχει αλλάξει ιδιαίτερα, το περιβάλλον γύρω της συνεχώς μεταβάλλεται. Και αυτό είναι κάτι που με ενδιαφέρει πολύ: ένα έργο να συνεχίζει να συνομιλεί με το παρόν όχι επειδή προσθέτει πάνω του τα σημάδια της εποχής, αλλά επειδή αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο που παραμένει ενεργό μέσα στον χρόνο.

Η παράσταση «Η Φαλακρή Τραγουδίστρια -Συμβαίνουν αυτά καμιά φορά-» της Μαριλένας Κατρανίδου συνεχίζεται 21, 22, 23 Ιουλίου 2026, στο Θέατρο Αλκμήνη, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου 2026.

Η Φαλακρή Τραγουδίστρια είναι ένα πεδίο έρευνας πάνω στον ανθρώπινο μηχανισμό συμπεριφοράς. Δεν βρίσκεται έξω από τη λογική. Έτσι το ερώτημα που προέκυψε πολύ γρήγορα ήταν: τι είναι αυτό που κάνει μια κατάσταση να αποκαλύπτεται ως παράλογη; Ποια είναι η μικρή μετατόπιση που αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο κοιτάμε κάτι απολύτως οικείο; Στην πορεία αυτής της έρευνας συνειδητοποίησα ότι το ίδιο το θέατρο είναι μια κατεξοχήν παράλογη συνθήκη. Ο θεατής αποδέχεται ότι κάποιος άνθρωπος βρίσκεται πάνω σε μια σκηνή και για κάποιο χρονικό διάστημα θα είναι κάποιος άλλος, ότι ένας χώρος μπορεί να γίνει ένας άλλος, ότι είναι απολύτως λογικό να καθίσει και να περιμένει σιωπηλός σε μια σκοτεινή αίθουσα.  Αυτές οι κοινές παραδοχές, που όλοι δεχόμαστε προκειμένου να υπάρξει η θεατρική εμπειρία, έχουν μέσα τους κάτι βαθιά παράλογο. Από εκεί ξεκίνησε και η σκηνική προσέγγιση της παράστασης: προσπάθησα να δημιουργήσω ένα σύμπαν όπου το παράλογο δεν παρουσιάζεται ως εξαίρεση, αλλά ως σκηνικό συμβάν. Έναν κόσμο όπου το οικείο μετακινείται ελάχιστα και, μέσα από αυτή τη μικρή μετατόπιση, οι χαρακτήρες επιβιώνουν μόνο μέσα από την απόλυτη κυριολεξία τους. Ανεξήγητα  λογικοί . Αποτελούν ένα «παραδείγματος χάριν» για εμάς που καταλαβαίνουμε μόνο με παραδείγματα.

Νομίζω ότι ο Ιονέσκο χρησιμοποιεί τον όρο «αντιθεατρικό» ως μια πρόκληση απέναντι στις βεβαιότητες του θεάτρου της εποχής του. Αποδομεί τη γραμμική αφήγηση, την ψυχολογική εξέλιξη των χαρακτήρων και την ιδέα ότι το θέατρο οφείλει να αναπαριστά έναν συνεκτικό κόσμο. Με αυτή την έννοια συμφωνώ μαζί του. Ταυτόχρονα, όμως, θεωρώ ότι η  Φαλακρή Τραγουδίστρια είναι βαθιά θεατρική, γιατί αξιοποιεί στο έπακρο όλα όσα μόνο το θέατρο μπορεί να κάνει: τον ρυθμό, την επανάληψη, τη σωματικότητα, τη ζωντανή παρουσία των ηθοποιών και τη συνεχή διαπραγμάτευση με τον θεατή. Ίσως τελικά να μην είναι ένα αντιθεατρικό έργο, αλλά ένα έργο που μας καλεί να ξανασκεφτούμε τι μπορεί να είναι το θέατρο. Αυτό ήταν και για μένα το πιο γόνιμο πεδίο της διασκευής: όχι να αναπαραστήσω το έργο, αλλά να συνεχίσω αυτή τη χειρονομία αμφισβήτησης απέναντι στις ίδιες τις συμβάσεις του θεάτρου.

Σήμερα το παράλογο δεν εμφανίζεται επειδή απουσιάζει η λογική, αλλά επειδή υπάρχουν πάρα πολλές λογικές που λειτουργούν ταυτόχρονα και όλες διεκδικούν την απόλυτη εγκυρότητα.

Για μένα, το κλειδί δεν ήταν να βρούμε έναν συγκεκριμένο τρόπο ερμηνείας, αλλά έναν κοινό τρόπο παιχνιδιού. Το παιχνίδι, σε όλες του τις μορφές, είναι ίσως το σημαντικότερο εργαλείο στη δουλειά μου, γιατί δημιουργεί τις συνθήκες όπου ο ηθοποιός παύει να προσπαθεί να «παίξει σωστά» και αρχίζει πραγματικά να υπάρχει πάνω στη σκηνή. Με ενδιαφέρει η πραγματικότητα του ηθοποιού τη στιγμή που δεν υποκρίνεται, όταν η παρουσία, η αμηχανία, η αντίδραση και η σιωπή του είναι αληθινές. Πιστεύω ότι εκεί γεννιέται και το χιούμορ αλλά και το παράλογο. Γι’ αυτό και στις πρόβες δουλέψαμε περισσότερο πάνω σε κανόνες παιχνιδιού, σε αφηγήσεις ιστοριών και στη διαθεσιμότητα των ηθοποιών να εκπλήξουν ο ένας τον άλλον, παρά στην αναζήτηση ενός προκαθορισμένου αποτελέσματος. Ο κοινός μας κώδικας προέκυψε μέσα από αυτή τη διαδικασία και όχι πριν από αυτήν.

Πιστεύω ότι η Φαλακρή Τραγουδίστρια παραμένει επίκαιρη όχι επειδή προβλέπει τη σύγχρονη πραγματικότητα, αλλά επειδή φωτίζει κάτι διαχρονικό στην ανθρώπινη συνθήκη. Ο Ιονέσκο δείχνει πώς το παράλογο δεν εμφανίζεται ξαφνικά, αλλά γεννιέται μέσα από την επανάληψη, τις κοινωνικές συμβάσεις και την αδυναμία μας να επικοινωνήσουμε. Ωστόσο εγώ με αυτή την παράσταση δεν επιδιώκω να μεταφέρω ένα συγκεκριμένο μήνυμα ούτε να επικαιροποιήσω με το ζόρι τον Ιονέσκο. Με ενδιαφέρει περισσότερο να δημιουργηθεί μια συνθήκη όπου ο θεατής θα αναγνωρίσει κάτι από τον εαυτό του, θα γελάσει, θα νιώσει αμηχανία και ίσως αναρωτηθεί πόσες από τις καθημερινές μας συμπεριφορές είναι πραγματικά συνειδητές και πόσες αποτελούν επαναλήψεις που έχουμε πάψει να παρατηρούμε. Εκεί, νομίζω, ξεκινά ένας ουσιαστικός διάλογος.

Νομίζω ότι σήμερα το παράλογο δεν εμφανίζεται επειδή απουσιάζει η λογική, αλλά επειδή υπάρχουν πάρα πολλές λογικές που λειτουργούν ταυτόχρονα και όλες διεκδικούν την απόλυτη εγκυρότητα. Ζούμε σε μια εποχή όπου οι άνθρωποι έχουν πρόσβαση σε αμέτρητες πληροφορίες, αφηγήσεις και ερμηνείες της πραγματικότητας. Ο καθένας μπορεί να συγκροτήσει ένα απολύτως συνεκτικό σύστημα σκέψης, το οποίο όμως συχνά δεν επικοινωνεί με κανένα άλλο. Έτσι, αντί να συναντιόμαστε μέσα από τον διάλογο, καταλήγουμε να μιλάμε παράλληλα, χρησιμοποιώντας τις ίδιες λέξεις αλλά αποδίδοντάς τους διαφορετικά νοήματα.