Mothers: Η μητρική κραυγή ενάντια στον πόλεμο ακούγεται στην Επίδαυρο

Είναι οξύμωρο να πρέπει κανείς να συστήσει στην Ελλάδα μια Πολωνή δημιουργό ως επανιδρύτρια της χρήσης του Χορού στη σκηνή. Κι όμως, η Μάρτα Γκόρνιτσκα είναι αυτή η καλλιτέχνις που, κατά την τελευταία 15ετία στην Ευρώπη, διακρίνεται για τον τρόπο με τον οποίο ανασυστήνει το αρχετυπικό στοιχείο της χορικότητας, δημιουργώντας συνεργατικά περιβάλλοντα: μια έκφανση πολιτικής συλλογικότητας και πολιτικής δράσης. Η Γκόρνιτσκα έρχεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα με μια παράσταση που δόνησε το Φεστιβάλ της Αβινιόν πριν από τρία χρόνια με τον τίτλο «Mothers», μια κραυγή γυναικών ενάντια στον πόλεμο, μια ανατρεπτική εκδοχή της ευριπίδειας σκέψης για τον 21ο αιώνα. Πριν από το «Mothers» εξέλισσε τη μέθοδο της για 12 χρόνια, με αρχικό στόχο να ενδυναμώσει τη γυναικεία παρουσία να υπογραμμίσει το ρόλο της γυναίκας στην κοινωνική ιστορία.

Η Γκόρνιτσκα είναι Πολωνή, γεννημένη στο Βλότσαβεκ στα κεντρικά της χώρας. Σπούδασε στη Βαρσοβία στη δραματική σχολή της Εθνικής Ακαδημίας Aleksander Zelwerowicz και αργότερα αποφοίτησε από τη μουσική σχολή του Frederic Shopin. To 2009 μέσα από το βήμα που της προσέφερε το θεατρικό Ινστιτούτο Zbigniew Raszewski άρχισε να δουλεύει πάνω στο εγχείρημα Chor Kobiet δηλαδή στη «Χορωδία των Γυναικών», κάτι που η ίδια περιέγραφε ως μοντέρνο σχήμα του Χορού της τραγωδίας, το οποίο τότε αποτελούσαν 25 γυναίκες όλων των ηλικιών και των μορφωτικών – επαγγελματικών καταβολών. Η αλήθεια είναι πως η κεντρική ιδέα είχε έναν ουσιαστικό τόνο φεμινισμού: σκόπευε να επανεκκινήσει και κυρίως να ανακτήσει τη γυναικεία φωνή, θεωρώντας πως είναι η πλέον καταπιεσμένη και παραγκωνισμένη στη θεατρική σκηνή της Δύσης.

Από 9 έως 71 ετών: οι γυναίκες του “Mothers”. @Bartek Warzech

Μέσα από ένα πειραματικό φορμά άρχισε να δίνει μορφή σε έναν συνδυασμό μεταδραματικού θεάτρου της χορικότητας, επενδύοντας ταυτόχρονα στη δυναμική ενός συλλογικού σώματος που ενώνεται σε ένα κοινό ηχείο και δρα απέναντι σε κάθε μορφή εξουσίας. Πριν περίπου δέκα χρόνια μετακόμισε (όπου και ακόμα ζει) στο Βερολίνο ιδρύοντας, στην πορεία, το Political Voice Institute, με έδρα το Maxim Gorki Theater: εκεί τοποθέτησε και πάλι τον Χορό στο επίκεντρο της έρευνας της, προσδίδοντας του καθαρή πολιτική διάσταση. Είναι χαρακτηριστικό πως η ομάδα του Political Voice Institute είναι πολυεθνική καθώς αποτελείται από γυναίκες από τη Γερμανία, την Πολωνία, τη Γαλλία αλλά και τον Λίβανο, το Ισραήλ, τη Βραζιλία, τη Νότια Κορέα – όλες με πολιτικό υπόβαθρο. Για εκείνη η σκηνή είναι ένα πεδίο σύγκρουσης και επίλυσης προβλημάτων, ένας τόπος αναγνώρισης των διαφορετικοτήτων της ανθρώπινης φύσης.

Η πρώτη φορά που καταπιάστηκε με το ρόλο της μητέρας ήταν πολύ νωρίτερα, το 2014 στο Τελ Αβίβ – μετά την ισραηλινή επίθεση στη Λωρίδα της Γάζας. Για την παράσταση «Το θάρρος της μητέρας δεν θα μείνει στη σιωπή» σύστησε μια ομάδα 60 γυναικών που αποτελούνταν από Παλαιστίνιες και Ισραηλινές μητέρες, παιδιά της Παλαιστίνης και Ισραηλινούς χορευτές. Ακολούθησαν άλλες δύο παραστάσεις συνθέτοντας ένα τρίπτυχο στη μητρική παρουσία, στο οποίο και επανήλθε το 2023, με το «Mothers – A song for wartime». Αυτή θα είναι και η αφορμή της εμφάνισης της στο Μικρό Θέατρο της Αρχαίας Επιδαύρου, σε μια από τις πλέον ενδιαφέρουσες μετακλήσεις του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου.

Ως Πολωνή, δονήθηκε έντονα από τον πόλεμο της Ουκρανίας – που ως συνθήκη εξαπλώνεται έκτοτε σε μέτωπα όπως η Παλαιστίνη, ο Λίβανος, το Σουδάν, το Ιράν. Πίστευε από πάντα πως η θέση της γυναίκας, μέσα στη βία του πολέμου δεν αλλάζει, το τελετουργικό του τρόμου παραμένει το ίδιο. Στην παράσταση αντλεί μαρτυρίες από 21 γυναίκες που έχουν βιώσει τον πόλεμο σε όλες του τις μορφές: Ουκρανές, Λευκορωσίδες, Πολωνές, γυναίκες  που πήραν τον δρόμο της προσφυγιάς για να σωθούν, γυναίκες που εκδιώχθηκαν για πολιτικούς λόγους, γυναίκες που τις υποδέχθηκαν στα ειρηνικά σπίτια τους. Κορίτσια ηλικίας 9 ετών έως ηλικιωμένες μανάδες 71 ετών καταθέτουν την αντιπολεμική κραυγή τους σε μια νεωτερική, τραγική όπερα, παίρνοντας δάνειο από υφολογικά και δομικά στοιχεία της όπερας του 7ου αιώνα. Παιδικά και παραδοσιακά τραγούδια, ξόρκια από τα βάθη των αιώνων και πολιτικές δηλώσεις σε μια δημιουργική μίξη.

Μάρτα Γκόρνιτσκα: Χρειαζόμαστε ένα θέατρο αλληλεγγύης και νέων τελετουργιών. Ένα τόπο για να μας πείσει ότι είναι εφικτός ένας καλύτερος κόσμος

Η παράσταση ανοίγει με ένα ουκρανικό τραγούδι που έλκει την καταγωγή του από τα προχριστιανικά χρόνια ως μια ευχή για την αναγέννηση του κόσμου σε ένα τόπο ευτυχίας. Το συγκεκριμένο τραγούδι είναι ο πυρήνας ενός παλιού τελετουργικού που πραγματοποιούνταν αυστηρά από γυναίκες και παιδιά με παραλήπτη ένα συγκεκριμένο πρόσωπο. Σήμερα, η Μάρτα Γκόρνιτσκα απευθύνει το τραγούδι ως ευχή για όλον τον κόσμο που μαστίζεται από τη βία του ιμπεριαλισμού και το πολεμικό χάος. Όπως δηλώνει «χρειαζόμαστε τη μεταμορφωτική δύναμη του θεάτρου. Το θέατρο είναι εδώ για να μας υπενθυμίζει ακόμα και το πιο αποτρόπαιο και όσα οι πολεμικές μηχανές προσπαθούν να απομακρύνουν από το οπτικό μας πεδίο. Χρειαζόμαστε ένα θέατρο αλληλεγγύης και νέων τελετουργιών. Ένα τόπο για να μας πείσει ότι είναι εφικτός ένας καλύτερος κόσμος».

@Bartek Warzech

Ο στόχος της Γκόρνιτσκα έχει επιτευχθεί, τουλάχιστον σύμφωνα με τις κριτικές από τα φεστιβάλ που έχει σταθμεύσει η παράσταση. Μετά την Αβινιόν η Monde μιλούσε «για κάτι που ξεπερνά τα όρια της παράστασης και γίνεται μια τελετουργική εμπειρία, ενώνοντας το κοινό σε μια συλλογικότητα». To Cult.News.fr ανέφερε πως η οργή της σκηνοθέτριας έκανε το κοινό να τρέμει. «Γίναμε μάρτυρες σε μια εξαιρετικά καθοδηγημένη χορωδία προς τις ψυχές των θεατών. Πέραν από μια παράσταση, το ‘Μothers’ είναι μια ισχυρή πράξη, μια σπουδαία χειρονομία η οποία εισηγείται πως κοινωνικά η αγάπη είναι ένα συναίσθημα απόλυτα θεμιτό. Οι γυναίκες αυτές μας καθηλώνουν, μας αναγκάζουν να τις ακούσουμε και τους ζητήσουμε συγνώμη» την ώρα που το La Terrasse συμφωνούσε «για μια πρόταση με μεγάλη θεατρική και πολιτική δύναμη».

Το «Mothers», αυτή η φωνή ενάντια στην σκληρότητα του πολέμου, παρουσιάζεται μόνο για μια βραδιά στο Μικρό Θέατρο Επιδαύρου. Για τη μεταφορά του κοινού, το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου έχει μεριμνήσει για τη μεταφορά των θεατών με πούλμαν (το πούλμαν θα αναχωρήσει στις 18:00 από τον σταθμό Μετρό Ελαιώνα).