Clinamen στην Onassis Mandra: όταν οι νότες γεννιούνται από μπολ που επιπλέουν

Πάντα αναρωτιόμουν γιατί σε μια χώρα που περιβάλλεται από θάλασσα, το βλέμμα μας αιχμαλωτίζεται πάντα στην εικόνα ενός τεχνητού γαλάζιου βυθού, μιας πισίνας. Πόσο μάλλον, όταν οι πισίνες είναι τρεις και βρίσκονται στο κέντρο της πόλης. Εντούτοις, το έργο του Σελέστ Μπουρσιέ Μουζενό, «Clinamen» δεν μαγνητίζει απλώς το βλέμμα, αλλά και τ’ αυτιά· κυρίως αυτά. Μεγάλο κατόρθωμα, ειδικά όταν η πόλη στους πρόποδες της Ακρόπολης και στην εκβολή των Στύλων Ολυμπίου Διός βουίζει αμετανόητη αυτό το πρωϊνό.

Στο «Clinamen», που μόλις εγκαινιάστηκε και παρουσιάζεται στην Onassis Mandra, τρεις κυκλικές κολυμβήθρες, σε τρία διαδοχικά, διαφορετικά επίπεδα, παρασύρουν στην επιφάνεια τους εκατοντάδες πορσελάνινα μπολ όλων των μεγεθών. Καθώς το νερό ρέει, τα σκεύη πορσελάνης συγκρούονται σαν αυτοκινητάκια, αλλά ο ήχος – ειδικά αν εστιάσεις σε αυτόν παρατεταμένα, μοιάζει με τον ήχο από μικρές καμπάνες σε αλληλουχία· ή σαν να πλησιάζει από μακριά ένα κοπάδι προβάτων που φορούν κουδουνάκια στο λαιμό τους. Κι ενώ το σκληρό φως του αθηναϊκού ήλιου πέφτει κάθετα στο νερό από την άσκεπη Mandra, η σκιά των μπολ δημιουργεί νέες εικόνες – λες και ο ήχος παράγεται από πλάσματα του βυθού.

Ο δημιουργός του «Clinamen», Σελέστ Μπουρσιέ Μουζενό.

Η έκθεση του Σελέστ Μπουρσιέ Μουζενό παρουσιάζεται για πρώτη φορά σε ανοιχτό χώρο και ο ίδιος έρχεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα  για να παρουσιάσει τη δουλειά του. «Από την αρχή παρουσίασης του έργου, το κοινό ζητούσε να εκτεθεί σε ανοιχτό χώρο. Μα εγώ έλεγα όχι, αντιστεκόμουν. Γιατί οι εξωτερικοί θόρυβοι είναι ικανοί να αποσπάσουν την προσοχή από τον ήχο και το έργο πρέπει να είναι τέλεια συντονισμένο ώστε να φιλοξενηθεί σε ανοιχτό χώρο, χωρίς τους παράγοντες του ανέμου ή της βροχής. Όμως, η Mandra Onassis είναι αρκετά προστατευμένη και γι’ αυτό θα λειτουργήσει ως το πρώτο τεστ του ‘Clinamen’ σε open space», εξηγούσε ο δημιουργός του κατά την παρουσίαση του για τα μάτια των πολιτιστικών συντακτών.

Για τον Μουζενό, δεν πρόκειται απλώς για μια ηχητική εγκατάσταση, αλλά για μια σύνθεση, με τη μόνη διαφορά πως δεν έχει γραφτεί πάνω σε χαρτί. Αντίθετα εδώ, όπως επισημαίνει και ο ίδιος, «οι νότες διαρκώς αλλάζουν». Από παιδί ήθελε να γίνει μουσικός, αλλά στην πορεία των χρόνων αποφάνθηκε πως η δράση βρίσκεται στην παραγωγή του ήχου. «Γενικά, η δουλειά μου βασίζεται στην κίνηση και στο συναίσθημα. Στην ανάγκη να απαντήσω τι θα κάνω με ένα αντικείμενο στο χώρο, πως θα το διαχειριστώ. Μου αρέσει να σκέφτομαι πως ‘δεν υπάρχει ήχος χωρίς δράση’, όπως ακριβώς συμβαίνει και στην κίνηση των πλανητών. Αυτό εννοούμε, περίπου, όταν μιλάμε για τη μουσική του Διαστήματος, η οποία δεν είναι παρά μια ποιητική σύλληψη».

Αυτός ο παράδοξος συνθέτης που γράφει μουσική με τα δικά του εργαλεία, ξεκίνησε να πειραματίζεται με τα υλικά του σχεδόν πριν 40 χρόνια. Θυμάται να απομακρύνεται από το χώρο των παραστατικών τεχνών για να αφοσιωθεί στα εικαστικά, αφού πάντα έβρισκε έμπνευση στην εικόνα. Το 1995 κράτησε σε ένα δωμάτιο 25 σπουργίτια τα οποία κάθονταν σε σύρματα από ανοξείδωτο ατσάλι – όπως τα σύρματα ρεύματος στις πόλεις – δημιουργώντας ήχο με τις μετακινήσεις τους. (Εννοείται πως μετά το τέλος της έκθεσης απελευθέρωσε τα πουλιά). Έκτοτε, δεν έπαψε να εξελίσσει την πρακτική του, επιμένοντας στην βελτίωση μιας αρχικής ιδέας, που αφορά στην γενικότερη έννοια της εγκατάστασης ήχου. Εξέλιξη της πρακτικής του αποτελεί το «Clinamen» που παρουσιάστηκε το καλοκαίρι στο Park Avenue Armory της Νέας Υόρκης και τον περασμένο χειμώνα στο Bourse de Commerce – Pinault Collection στο Παρίσι.

Η έκθεση εκτείνεται σε τρία υδάτινα επίπεδα.

Όπως τα πορσελάνινα σκεύη στροβιλίζονται στο νερό, έτσι και οι επισκέπτες περιστρέφονται γύρω από τις πισίνες, παρακολουθώντας τη δίνη της κίνησης τους. Ο Σελέστ Μπουρσιέ Μουζενό πιστεύει πως το κυκλικό σχήμα είναι η απλούστερη φόρμα και πως, παρόλα αυτά, λειτουργεί καλύτερα από κάθε άλλη, αφού αναγκάζει τον θεατή να ακολουθήσει μια «χορογραφημένη κίνηση». Είναι τόσο αναλυτικός στον τρόπο που μιλάει για το έργο του, αφού εξηγεί τους λόγους γιατί σε μια τετράγωνη πισίνα «η μουσική θα ήταν διαφορετική. Ενώ εδώ εξαντλούμε τους ήχους που μπορούν να παραχθούν, τα σκεύη μοιάζουν με πλανητικές σφαίρες». Στο διάστημα που ο Γάλλος εικαστικός βρίσκεται στην Αθήνα, έχει γίνει φανερή και η προσήλωση στο έργο του. Είναι ο πρώτος που εντοπίζει πιθανές ρωγμές στα πορσελάνινα «όργανα», καθώς αναγνωρίζει μια μετάλλαξη στον ήχο. Και κατά τον εκάστοτε έλεγχο, δικαιώνεται: ένα μικρό ράγισμα σε κάποιο μπολ διαπιστώνεται και αντικαθίσταται.

Το «Clinamen» αντλεί τον τίτλο του από την  αρχαιοελληνική λέξη «παρέγκλισις» μια έννοια που αναφέρεται στην παρέκκλιση – μετατόπιση ιδεών, κινήσεων, ατόμων, αντικειμένων. Κι αυτή είναι μια ανεξάντλητη δυνατότητα προς το τυχαίο, άρα και το διαρκώς ανανεούμενο.

Η εγκατάσταση θα φιλοξενηθεί στην Onassis Mandra μέχρι και τις 5 Δεκεμβρίου και οι διοργανωτές προτείνουν την απογευματινή επίσκεψη, λίγο πριν δύσει ο ήλιος. Ίσως είναι μια καλύτερη χρονική στιγμή για να αναδειχθεί ο διαλογιστικός χαρακτήρας της κι αυτή η παράξενη θρησκευτικότητα που λαμβάνει όταν κανείς αφεθεί στην παρατήρηση και στην ενεργοποίηση των αισθήσεων του.

Με φόντο τις κατοικίες της Πλάκας.