Συν & Πλην: «Ειρήνη» στο Θέατρο Πέτρας

Μια γυναίκα πάει να κάνει το αδιανόητο. Και οι θεοί έχουν μετακομίσει εκτός γήινης σφαίρας «στην γωνιά του Σύμπαντος για να μην βλέπουν τους γελοίους ευατούς σας». Η γυναίκα είναι η Τρυγαία: Μαρουσιώτισσα, άξια αμπελουργός, κατεστραμμένη από τον 13ετή πόλεμο της Αθήνας με τη Σπάρτη. Οι θεοί είναι οι γνώριμοι δώδεκα, μετατοπισμένοι οικειοθελώς στο αχανές Διάστημα, γιατί οι άνθρωποι έχουν γίνεται τόσο τοξικοί που μοιάζουν ασυγχώρητοι. Βέβαια, την αποχώρηση των θεών, η Τρυγαία θα τη μάθει αργά. Αφού έχει ξεσπιτωθεί από την Αθήνα για τα ορεινά του Ολύμπου, αφού έχει ταΐσει με σκατά ένα σκαθάρι για να το κάνει Πήγασο και να πετάξει ψηλά. Η προσγείωση της, λοιπόν, θα είναι ανώμαλη, όταν η μοναδική εναπομείνασα θεά, η Αθηνά, της ανακοινώνει τα μαντάτα και πως ο Πόλεμος έχει αιχμαλωτίσει την Ειρήνη για πάντα. Η Τρυγαία δεν μασάει· μαζί με τους συναδέλφους της γεωργούς θα απελευθερώσει την Ειρήνη και τις συνοδούς της, την Ωπώρα και τη Θεωρία, και θα κινήσει και πάλι για τα εγκόσμια με το πολυτιμότερο αγαθό.

Η Ειρήνη του Αριστοφάνη, βραβευμένη στα Μεγάλα Διονύσια το 421 π.Χ., ενώ ο Πελοποππονησιακός Πόλεμος γονάτιζε τις ελληνικές πόλεις, τροφοδοτεί τη συνεργασία του Νίκου Καραθάνου με τον Φοίβο Δεληβοριά που εμφανίζονται αποφασισμένοι να παρουσιάσουν όχι μόνο ένα αντιπολεμικό έργο, αλλά και μια καυστική σάτιρα για το ανθρώπινο είδος, από καταβολής – συμφωνώντας σιωπηλά με τη θεωρία πως αν εκλείψει η ανθρωπότητα από τη Γη, μόνο καλό θα της κάνει.

Με τα αριστοφανικά εφαλτήρια αναγνωρίσιμα, το ταξίδι της Τρυγαίας (και όχι του Τρυγαίου) έχει πολλούς περισσότερους σταθμούς, χρονικούς, τοπικούς, φιλοσοφικούς. Στην δική τους «Ειρήνη» – σε διασκευή, πρωτότυπο κείμενο και τραγούδια του Φοίβου Δεληβοριά και σύλληψη Νίκου Καραθάνου – η Τρυγαία δεν θα φύγει από τα ψηλά του Ολύμπου εύκολα: μα, σαν άλλος Οδυσσέας, θα πρέπει να βιώσει τη δική της Νέκυια και να περάσει από τον Άδη για να συναντήσει, μεταξύ άλλων, την ψυχή της μητέρας του Αριστοφάνη, της Ζηνοδώρας. Και εν συνεχεία να γυρίσει σαν άλλος πολιτικός σωτήρας στην Αθήνα για να έρθει αντιμέτωπη με την αξιακή και την ηθική πτώση που έχει γονιμοποιήσει ο πόλεμος. Και είναι τέτοια η διαφθορά που ούτε η υπεραισιόδοξη Τρυγαία δεν θα θελήσει να παραμείνει στην πατρίδα της. Εκείνη, βέβαια, δεν έχει την πολυτέλεια να την κοπανήσει σε μακρινά αστέρια σαν τους θεούς, αλλά θα επιλέξει να πάρει τα πράγματα από την αρχή, πριν ο άνθρωπος αρχίσει να εκπαιδεύεται ως πολεμική μηχανή και εργαλείο μίσους.

Η Γαλήνη Χατζηπασχάλη ως Τρυγαία και ο Νίκος Καραθάνος ως Ζηνοδώρα.

Από τους πολέμους της εποχής του Αριστοφάνη μέχρι τους πολέμους του 21^ου αιώνα και τον αργό θάνατο κάθε είδους ουμανισμού, πάλλεται σαν απλό εκκρεμές η «Ειρήνη» του Νίκου Καραθάνου και του Φοίβου Δεληβοριά: ένα αντιπολεμικό κεντρί που αντιμετωπίζει πιο σφαιρικά τον άνθρωπο ως ον γελοίο μέσα στην καταστροφική επανάληψη του. Ο πόλεμος είναι μόνο ένα από τα μεγάλα κακά της ανθρώπινης νοσηρότητας, μας λένε. Κι αφού «τέλειωσε μωρέ ο κόσμος», ίσως η μόνη ελπίδα να βρίσκεται εκεί: στο σημείο μηδέν της ανθρώπινης εξέλιξης, μετά την ολοκληρωτική συντριβή. Ο ποιητικός λόγος, ο λυρισμός, η σάτιρα, η επιθεωρησιακή νότα και το ήθος της φάρσας δεν συντηρούν την ουτοπία – την αποκαθηλώνουν. Η πρωταγωνιστική ομάδα υπηρετεί εξαιρετικά την κατασκευή αυτή, η οποία αυτόϋπονομεύεται δραματουργικά στα τελευταία λεπτά.

Ο Πάνος Παπαδόπουλος ως Τάραχος μπροστά στον πατέρα του Πόλεμο.

Ο διάλογος Δεληβοριά και Καραθάνου μπορεί να αποτιμηθεί ως γόνιμος. Σύγχρονοι σατιρικοί ποιητές, ο καθένας από τη δική του έδρα, με πολύ αναγνωρίσιμα προσωπικά ιδιώματα έκαστος, επιτυγχάνουν να βάλουν ο καθένας τα υλικά του σε ζύμωση και να παράξουν μια φρέσκια ιδέα, πάνω στο αριστοφανικό ποιητικό έδαφος. ‘Γεωργοί’ άλλης εποχής, αλλά πάντα άνθρωποι με τα ίδια φριχτά ελαττώματα τους είδους μας, μάρτυρες και παρατηρητές του πολέμου και των δεινών του φρεσκάρουν ευρηματικά και – σε σημεία με πολύ ωραίο λογοτεχνικό λόγο από τον Φοίβο Δεληβοριά – την περιπέτεια του Τρυγαίου – ο οποίος όχι τυχαία αποκαθηλώνεται γιατί είναι άνδρας, εκ φύσεως θηρευτής. Και παίρνει τη θέση του η Τρυγαία, μια γυναίκα με τις αρετές της ευαισθησίας, της μαχητικότητας, της ενσυναίσθησης.

Είναι λαμπρή αυτή η ιδέα, όπως και η αντικατάσταση του Ερμή από τη θεά Αθηνά (και πάλι στο ίδιο πλαίσιο σκέψης) ενώ ως ευφυέστερο διακρίνεται το επεισόδιο της καθόδου στον Κάτω Κόσμο – το οποίο εκτιμώ ότι στέκεται ως αφορμή για προσωπικούς αποχαιρετισμούς των δημιουργών σε μεγάλους απόντες. Διόλου τυχαίο, δηλαδή, που η φωνή του σκηνοθέτη Βασίλη Παπαβασιλείου ηχεί σαν τη φωνή ενός θεού.

Εξίσου ενδιαφέρουσα είναι η μεταστροφή της Τρυγαίας σε πολιτικό μεσσία (από τα 80s) όσο και η σύνδεση των εμπόρων όπλων του Αριστοφάνη με τους πατριδοκάπηλους, τους κλέφτες και τους λωποδύτες της δικής μας επικαιρότητας. Το σημείο που αρχίζει να χωλαίνει η διασκευή εντοπίζεται στην κορύφωση – ανατροπή του happy end, όχι γιατί η σκέψη της επιστροφής στον πρώτο άνθρωπο ως σωτήρια οδός δεν αξίζει, αλλά γιατί το κείμενο την χωνεύει με βιασύνη.

Η έννοια της ομάδας στις παραστάσεις του Νίκου Καραθάνου είθισται να αγγίζει υψηλά επίπεδα κι αυτό επαληθεύεται και στην περίπτωση της Ειρήνης. Ο θίασος είναι εκλεκτός. Η Γαλήνη Χατζηπασχάλη σε κατάσταση δημιουργικής, φαρσικής υπερδιέγερσης παίζει την Τρυγαία σε έναν ακόμα ρόλο – σημείο αναφοράς για την κωμική της παλέτα, η Έμιλυ Κολιανδρή στο ρόλο της θεάς Αθηνάς έχει τέτοια κωμική χάρη που είναι αστεία, ακόμα και χωρίς κάποια αβανταδόρικη ατάκα, ο Θανάσης Αλευράς ζει το απώγειο της κωμικής μεταμόρφωσης (το έχει ξανακάνει) περνώντας από τους ρόλους όλων των συντεχνιακών πολεμοκάπηλων, ο Πάνος Παπαδόπουλος, έχει κι αυτός δυο ωραίες περιοχές (τον ρόλο δύο γιων, του Πολέμου και της Τρυγαίας) να διαχειριστεί και μαζί τη σωματική του ευελιξία που τον φέρνει πιο βαθιά στην κωμωδία.

Η Βάσω Καβαλλιεράτου, αριστούχος και αυτή στην κωμωδία, εδώ ξεχωρίζει για το θυμό της κόρης της Τρυγαίας και κάθε παιδιού προς την προηγούμενη γενιά. Η Ζέτα Μακρυπούλια στον επώνυμο ρόλο μοιάζει ταιριαστή, ειδικά καθώς υποδύεται την Ειρήνη ως στερεότυπο, αλλά στο μονόλογο του τέλους, δεν εμβαθύνει όσο θα μπορούσε.

Όσο για το Νίκο Καραθάνο, έναν λάτρη των γεροντικών μορφών και έναν υπηρέτη της συγκίνησης, στέλνει από το ρόλο της Ζηνοδώρας ένα μεγάλο αποχαιρετισμό στο Σύμπαν των δικών του νεκρών, που στάζει και ζεστά δάκρυα και ποίηση.

Τέλος, στον ανδρικό Χορό κανείς δεν περισσεύει: οι Γιάννης Κότσιφας, Γιλμάζ Χουσμέν, Άλκης Μπακογιάννης, Κωνσταντίνος Κοντογεωργόπουλος, Κωνσταντίνος Ζωγράφος, Γιάννης Σαμψαλάκης, Βασίλης Παπαδόπουλος, Σπύρος Μπόσγας, Αντώνης Χρήστου συμβάλλουν δυναμικά στο ζωντάνεμα της παράστασης, έχοντας ο καθένας μικρές «προσωπικές» στιγμές να διακριθεί.

Κατά την έλευση της Ειρήνης στην Αθήνα.

Εξοικειωμένοι με τη θεώρηση του Νίκου Καραθάνου στον Αριστοφάνη (ακριβώς δέκα χρόνια μετά τους υπέροχους «Όρνιθες») φαίνεται πως τον ενδιαφέρει η ουτοπία όσο και η ρήξη με αυτήν. «Το λάθος σου να αγαπάς, το ίσιο να φοβάσαι» όπως λέει και ο ίδιος μέσα από τον καθηλωτικό μονόλογο της Ζηνοδώρας σαν μια ηχώ προς τον δημιουργικό εαυτό του, που πράττει και την ίδια ώρα αυτοαμφισβητείται. Έτσι και στην Ειρήνη, φροντίζει να αλλάζει διαρκώς θερμοκρασίες από την κωμωδία και τη φάρσα, στη θλίψη και την συνειδητότητα της πραγματικότητας· από την ελαφράδα στη συγκίνηση, από τη σάτιρα στο καθαυτό παράλογο και από το μέτρο στο χάσιμο του. Όλα αυτά καλά στερεωμένα από τους εκλεκτούς συνεργάτες του στην εικονοποιεία της παράστασης και πάντα μέσα σε ένα γενικότερο εύρυθμο πλαίσιο.

Δύο πολύ σημαντικές φυσιογνωμίες της μουσικής μας πραγματικότητας, ο Φοίβος Δεληβοριάς – εδώ εκτός από συνθέτης-τραγουδοποιός και συγγραφέας – και ο μουσικός Άγγελος Τριανταφύλλου συνεννοούνται εξαιρετικά στη μουσική ‘μετάφραση’ του έργου. Επική, έθνικ, καμπαρέ, κλασική αλλά και τζαζ η σύνθεση του Τριανταφύλλου ακολουθεί σαν καρδιογράφημα την αφήγηση. Την ίδια ώρα, τα τραγούδια του Φοίβου Δεληβοριά μοιάζουν να έχουν γεννηθεί από την ίδια μήτρα, αλλά με το δικό τους αισθητικό στίγμα, με τους δεικτικούς, σατιρικούς κι ενίοτε θλιμμένους του στίχους σε τραγούδια που θα μπορούσαν να σταθούν και αυτόφωτα, εκτός παράστασης. 

Σταθεροί συνεργάτες βρίσκονται και πάλι στο πλευρό του Νίκου Καραθάνου εξασφαλίζοντας ένα αρμονικό αποτέλεσμα: οι συστάδες με καλαμιές ως υπόμνηση μιας αλωμένης φύσης από την Εύα Μανιδάκη, τα πολύχρωμα κοστούμια των πρωταγωνιστών και οι στρατιωτικές στολές του Χορού (λίγο από «Λούφα και Παραλλαγή») από τον Άγγελο Μέντη και οι προσεγμένοι φωτισμοί της Ελίζας Αλεξανδροπούλου.

Πλείστες αστείες στιγμές προκύπτουν από τον κινησιολογικό σχεδιασμό της Αμάλιας Μπένετ που καθοδηγεί τους ηθοποιούς να υπάρχουν στη σκηνή με κέφι, ελευθερία, φαρσική και αυτοσαρκαστική διάθεση και αφέλεια. Οι δε χορογραφίες του Αλέξανδρου Σταυρόπουλου που, αφορούν κυρίως στο Χορό, εκπέμπουν και αυτές ζωντάνια και χιούμορ.

Ο Φοίβος Δεληβοριάς έγραψε το πρωτότυπο κείμενο και τα τραγούδια της παράστασης, βασισμένος στην “Ειρήνη” του Αριστοφάνη.

Η σκέψη των δημιουργών να ολοκληρώσουν την παράσταση με μια ουτοπία που εκπίπτει – και είναι ιστορικό τεκμήριο της ανθρωπότητας αυτό – είναι καίρια, εύστοχη, πρωτότυπη. Εντούτοις, λείπει ένα πιο στιβαρό και ενδεχομένως ένα πιο ανεπτυγμένο κείμενο που θα οδηγεί και θα μας αφήνει εκεί: στο τέλος που πρέπει να ξαναβρεί την αρχή του. Αυτό για το οποίο προοικονομούσε μια πολύ ωραία φράση του κειμένου: «μήπως στη γη έχουν όλοι πεθάνει και ζούμε μόνο στη φαντασία μας;».

Η επιστροφή του Νίκου Καραθάνου στον Αριστοφάνη έχει το ποιητικό βάθος και το έξυπνο χιούμορ που της πρέπει, παρότι κορυφώνεται άτσαλα.

Η Βάσω Καβαλλιεράτου ως Ωπώρα με τον ανδρικό Χορό.

Ο σκηνοθέτης της παράστασης Νίκος Καραθάνος.

Γιάννης Κότσιφας.

Ο Θάνος Αλευράς σε σκηνή της παράστασης.

Γαλήνη Χατζηπασχάλη.

Η Ζέτα Μακρυπούλια στο ρόλο της Ειρήνης.